Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Nowa książka o Serhiju Jefremowie

Слово Просвіти, №40 за 2020 рік

– Kiedy dokładnie i w jakich okolicznościach zainteresowały się Panie postacią Serhija Jefremowa? Czy stało się to jednocześnie, czy może ktoś z autorów wcześniej „zanurzył się” w głębiny losu i spuścizny bohatera? S. Iwanicka: Postać S. Jefremowa, fundatora narodowego dziennikarstwa, krytyka, historyka piśmiennictwa, działacza społecznego, znalazła się w polu moich studiów naukowych pod koniec lat 80. – na początku lat 90. XX wieku, jeszcze podczas pracy nad rozprawą kandydacką z historii Ukraińskiej Partii Demokratyczno-Radykalnej, której był jednym z przywódców. Potem była seria artykułów o S. Jefremowie i jego współmyślicielach do wydawnictw encyklopedycznych, a po 2009 roku – realizacja projektu, w którym analizowano charakterystyki osobiste, praktyki socjokulturowe i polityczne ukraińskiej elity liberalno-demokratycznej końca XIX – początku XX wieku. Oczywiście, bezpośrednio lub pośrednio, Jefremow jest tam również obecny. Wreszcie, dzięki grantowi Kanadyjskiego Instytutu Studiów Ukraińskich otrzymanemu w 2012 r., w ciągu następnych pięciu lat przygotowałam do druku i wydałam spuściznę publicystyczną S. Jefremowa o charakterze personalistycznym (Jefremow S. Personalia: Publicystyka lat 1899–1917 („Znaczący Inni”: artykuły, dedykacje, sylwetki, nekrologi, recenzje, polemika): w 2 tomach. Chersoń–Zaporoże, 2016–2018). Razem z Tamarą Pawłowną wspólnie przygotowałyśmy jeszcze jedno wydanie – „Serhij Jefremow. Publicystyka w „Knyharze” doby wojny i rewolucji (1917–1920)” (Chersoń: Helwetyka, 2018), które zawierało teksty Jefremowa ze szpalt tego krytyczno-bibliograficznego miesięcznika. Jako jeden z kroków należy również wspomnieć moją monografię „Spuścizna publicystyczna Serhija Jefremowa w kontekście przemian społecznych: aspekty historyczno-biograficzne (koniec XIX w. – 1920 rok)” (2018). T. Demczenko: Dołączyłam do realizacji zamysłów i projektów szanownej współautorki znacznie później. W naszym „tandemie” ona, bez wątpienia, była i pozostaje główną inspiratorką i inicjatorką. – Jakie trudności trzeba było pokonać, pracując nad książką? S. I. Najtrudniejszym problemem było stworzenie optymalnej struktury książki, która połączyłaby w sobie zasady problemowo-chronologiczną i tematyczną. Serhija Jefremowa należało przedstawić we wszystkich hipostazach i aspektach jego talentu. Chciałoby się, aby była polifonia epoki, aby brzmiał żywy głos bohatera, aby w kontekst wplatały się myśli jego przyjaciół i oponentów, przyjaciół i wrogów. Pożądane było organiczne połączenie naukowości i popularności, uniknięcie zbędnej idealizacji i hiperbolizacji. Trzeba było przeżyć razem z bohaterem wszystkie zwroty kapryśnego losu. T. D. Nie więcej niż zwykle: odnaleźć rozproszone po licznych gazetach, czasopismach, zbiorach publikacje S. Jefremowa, przeanalizować je, przeczytać wszystko, co pisali historycy, literaturoznawcy o tym, bez wątpienia, wybitnym człowieku i epoce, w której żył i działał, wykryć i zbadać dostępne dokumenty, znaleźć własną wizję postaci, którą nazywano „sumieniem narodu”… i przelać to wszystko na papier. – Zrealizowały Panie już niemało projektów wspólnie i całkiem skutecznie. Proszę podzielić się doświadczeniem, jak to jest – pracować w współautorstwie. S. I. Tamara Pawłowna to unikalna współautorka, niezwykle odpowiedzialna, pracowita, szeroko wykształcona osoba z talentem literackim, która tolerancyjnie odnosi się do opinii innych historyków, studiuje całą dostępną literaturę na dany temat. Praca w tandemie z nią to wielki zaszczyt i przyjemność. Wiele się od niej nauczyłam. Pracując wspólnie nad biografią Serhija Jefremowa, zaczęłyśmy postrzegać go jako swojego „znaczącego Innego”. Efekt „zanurzenia”, „zagłębienia” wiele znaczy w biograficznym pisaniu historii. Chyba trzeba być nawet trochę zakochanym w swoim bohaterze. T. D. Moim zdaniem cały sekret tkwi we wzajemnym zaufaniu i wzajemnym szacunku autorów, a współczesne środki komunikacji stwarzają możliwości dla porozumiewania się współautorów, którzy mieszkają w różnych miastach. – Czym może być interesujący dla współczesnego czytelnika Serhij Jefremow? Czy możliwy jest potencjalnie umowny dialog między Państwa bohaterem a ukraińską rzeczywistością? S. I. Kiedyś uderzył mnie artykuł historyka i dziennikarza Serhija Fedaky „Czy przeżyłby Serhij Jefremow w naszych czasach?” (Trybuna: Niezależna gazeta społeczno-polityczna. 07.10. 2006). Rozważał on nad dziennikiem Serhija Ołeksandrowycza z lat 20. XX wieku, odnotowywał niezależność jego zachowania i myśli podczas utrwalania się systemu totalitarnego i zauważał: „Ale czy aż tak zasadnicze zmiany zaszły w psychologii politycznej władzy pomarańczowej czy niebiesko-białej – w porównaniu z czerwoną? Przeglądając strony dziennika, przekonujemy się, że wcale nie. Zmieniły się flagi, dusza zaś ludzka pozostaje tą samą. ... W ogóle temat opozycji był najbardziej bolesny dla Jefremowa (jak i dla nas teraz). ... Podobny do Jefremowa człowiek po prostu nie mógł nie zostać zniszczony przez reżim bolszewicki. Ale czy długo przeżyłby taki bezkompromisowy krytyk w naszych dniach? Kto wie...”. Uważam, że postać Serhija Jefremowa jest aktualna. I umowny dialog między naszym bohaterem a ukraińską rzeczywistością może się odbyć. Właściwie on w pewnej mierze i odbywa się/odbija się na stronach naszej książki. T. D. Jefremow, jak dla mnie, zdolny jest zainteresować wszystkich: ludzkimi cechami, pracą społeczną, polityczną, naukową, osiągnięciami w drukarstwie, dziennikarstwie, literaturoznawstwie, w szczególności i historii literatury ukraińskiej. Byle byli czytelnicy. Odnośnie zmiany ludzi, to można się pospierać: Serhij Ołeksandrowycz zmarł (czy poprawniej powiedzieć – zginął) w 1939 r. Mało prawdopodobne, żeby przez 80 lat zaszły aż tak nieodwracalne zmiany. Rosyjski rewolucjonista, Ukrainiec z pochodzenia Mychajło Butaszewycz-Petraszewski, który żył w XIX w., jakoś powiedział: „Wszystkie czasy warte są siebie nawzajem i tylko dla tchórzliwych serc istnieją nieszczęsne epoki” (Przekład z rosyjskiego – A. H.). – Jakie okoliczności stały tak długo na przeszkodzie pojawieniu się gruntownej naukowej biografii Serhija Jefremowa? T. D. Trudno powiedzieć. 60 lat – od czasu aresztowania S. Jefremowa w 1929 r. i do jego pośmiertnej rehabilitacji w 1989 r., na przeszkodzie był zakaz ideologiczny, dla radzieckiego czytelnika w tym czasie dorobek naukowy S. Jefremowa był niedostępny. Za czasów „pieriestrojki” na Ukrainie już na „legalnych” zasadach przystąpiono do badania życia, działalności społeczno-politycznej oraz twórczości S. Jefremowa. S. I. Jefremow, jak i wielu innych przedstawicieli doby „ukraińskiego Risorgimento”, swoją działalnością społeczną, twórczością, osobistymi cechami zasłużył na to, aby być usłyszanym, zrozumianym i należycie ocenionym przez potomnych. Przykro, że dzieje się to za późno, ale mimo wszystko sławna kohorta „budzicieli” narodu, twórców ideologii, skierowanej na zdobycie niepodległości, wychodzi z cienia i staje się jednak ważnym czynnikiem życia społeczno-politycznego i duchowego współczesnej Ukrainy. Prawdopodobnie na przeszkodzie stworzeniu gruntownej biografii S. Jefremowa były skala i niedostateczne opracowanie potencjalnej bazy źródłowej. Choć wydano już wspomnienia, dzienniki, częściowo – epistolarium i spuściznę publicystyczną akademika, wiele dokumentów wciąż pozostaje w zasobach archiwów, w szczególności Instytutu Rękopisów NBUW lub Instytutu Literatury NAN Ukrainy. Istnieje ogromny, nieobjęty w pełnej mierze zasób tekstów publicystycznych i naukowo-publicystycznych. Istnieje ambiwalentny stosunek do jego dorobku ze strony literaturoznawców, pewne szablony i stereotypy w postrzeganiu jego dorobku literacko-krytycznego i polemicznego. Uważam, że nasza książka nie wyczerpuje problemu, a jest pewnym przybliżeniem do jego rozwiązania. Jednym z zadań – zwrócić uwagę na spuściznę tego człowieka. Pierwszymi w nowej Ukrainie zrobili to Eleonora Sołowiej i Anatolij Bołabolczenko, Mychajło Najenko i Ihor Hyrycz, Jurij Szapował i Serhij Biłokin, Natalja Szumyło i Wołodymyr Poliszczuk… – Jakim był stosunek Serhija Jefremowa do problemów polityki i moralności? Czy może jego zachowanie w sytuacjach kryzysowych służyć za przykład dla potomnych, model do naśladowania? S. I. Serhij Ołeksandrowycz stanowił unikalną osobowość twórczą i jednocześnie obywatela z wyostrzonym poczuciem obowiązku wobec narodu („człowiek powinności”), z pietyzmem do poprzednich pokoleń, z intuicyjnym wyczuciem czasu i oddechu historii, z wykwintnym smakiem literacko-estetycznym. Od młodych lat przebywał w wirze życia społecznego i politycznego, miał wielką pracowitość, energię, celowość, dążył do doskonałości w twórczości, ale nie szukał sławy, kariery i nagród. Od swoich nauczycieli w świecie polityki (M. Drahomanowa, W. Antonowycza, O. Konyskiego) przejął takie wartości, jak wiara w postęp, służenie kulturze ukraińskiej, bezinteresowność i ofiarność pracy, umiejętność pójścia „pod prąd”. Dla niego nie istniał problem wyboru – niemoralna polityka czy udział w strukturach władzy dla własnej korzyści. Tak, może on być przykładem do naśladowania w sytuacjach kryzysowych. Jefremow był zdolny do rozumnego kompromisu, ale nie ustępował w kwestiach zasadniczych. I nawet jego zachowanie podczas śledztwa i procesu SVU – to nie porażka, a swoiste wyzwanie dla systemu. T. D. Serhij Ołeksandrowycz miał twardy, nieustępliwy, bezkompromisowy charakter, którego przejawy zostały przekonująco utrwalone w słynnym „Dzienniku”. Bez wątpienia ten unikalny dokument nie tak znowu odległej epoki warto przeczytać i czytać wielu współczesnym politykom. Poczucie odpowiedzialności i obowiązku u Serhija Ołeksandrowycza było z nadmiarem, i te cechy łączyły się ze skromnością i niewymagającym usposobieniem: siedzieć w prezydium nie lubił. – Czy mowa w książce o „Historii piśmiennictwa ukraińskiego” Niedawno w Kijowie w wydawnictwie parlamentarnym w serii „Portrety polityczne” ujrzała światło dzienne książka o życiu, działalności społeczno-politycznej oraz naukowej wybitnego ukraińskiego uczonego i publicysty, akademika Serhija Ołeksandrowycza Jefremowa (1876-1939). Autorami książki są znani naukowcy: Switłana Iwanicka, doktor nauk historycznych z Zaporoża, oraz Tamara Demczenko, kandydat nauk historycznych z Czernihowa. 18 października społeczność naukowa będzie obchodzić 144. rocznicę urodzin akademika Serhija Jefremowa. Z tej okazji porozmawialiśmy z autorkami książki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn