Strona · s. 14strona oryginału ↗
Michał Zacharewycz: „Kierownik teatru powinien stale się rozwijać”
Слово Просвіти, №40 за 2020 рік
Zacharewycz Michaił – dyrektor generalny i kierownik artystyczny Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki, Artysta Ludowy Ukrainy, członek-korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor filozofii, profesor. 26 września obchodził jubileuszowe urodziny. Dziś Michaił Wasylowycz jest gościem „SP”.
— Stali się Pani franківcem w 1992 roku. Jak to wyglądało?
— W Teatrze im. Franki nikt mnie nie znał. Podczas zebrania, na którym odczytywano rozkaz o mojej nominacji na stanowisko dyrektora, kierownik artystyczny Serhij Danczenko zapytał: „Kim Pan jest, kim Pan właściwie jest?” Odpowiedziałem mu szczerze: „Chodźmy, porozmawiajmy dziesięć–piętnaście minut. Jeśli nasze poglądy na rozwój teatru będą różne, to nie przystąpię do wykonywania swoich obowiązków”. Rozmawialiśmy około siedmiu minut. Wróciliśmy do zespołu, a Serhij Wołodymyrowicz mówi: „Będziemy pracować”. I pracowaliśmy razem jak bracia nieco ponad dziesięć lat. Myślę, że Danczenko też to wyczuł, bo w swojej książce wspomnień napisał, że byłem jego najlepszym dyrektorem. Tu jest wspaniały zespół, powiedziałbym – rodzinny. Troszczymy się o siebie nawzajem. I ta tradycja trwa już prawie 30 lat, odkąd tu pracuję.
— Przez te wszystkie lata studiuje Pan historię franківców.
— Wiele się uczę. Kierownik teatru powinien stale się rozwijać. Chciałem, żeby historia teatru była oparta na danych archiwalnych i przedstawiona prawdziwie. A historia teatru w epoce sowieckiej była zniekształcona, począwszy od etapu jego powstania. Nikt nawet nie wspominał, że jest on produktem Soborności, produktem Złuki. W 1919 roku Hnat Jura pojechał do Kamieńca Podolskiego, gdzie wówczas znajdował się rząd Petlury. Przyszedł z propozycją, żeby jego i tych, którzy przyjechali razem z nim, przyjęto do trupy Sadowskiego. (A Sadowski w tym czasie w rządzie Petlury był ministrem kultury). Odpowiedziano mu: „Tworzcie inny teatr”. I połączyli się z teatrem, który powstał na terenach Zachodniej Ukrainy. Kierował nim Ambrosij Buczma, a nazywał się on „Nowym Teatrem Lwowskim”. W listopadzie stali się już jednym teatrem, który został przydzielony do Armii Galicyjskiej, stawiającej opór bolszewikom. „Nowy Teatr Lwowski” zagrał pewną liczbę przedstawień. W Winnicy 28 stycznia 1920 roku nadano mu imię Iwana Jakowycza Franki i właśnie tę datę uważamy za dzień narodzin naszego teatru.
Kiedy przyszedłem do teatru, jego historia nie była udokumentowana. Istniała tylko książka Biłoćerkiwskiego, który pracował w tym teatrze jako suflер. Oddawała ona ducha czasu i to, co działo się w teatrze. Ale był to wariant epizodyczny. Uznałem, że muszę wiedzieć wszystko o teatrze, w którym pracuję. A teraz, z okazji stulecia teatru, wręczymy wszystkim pracownikom teatru moją książkę – „Dzienniki dyrektora teatru”. Jako kandydat sztuk pięknych mam do tego prawo. Mam pewne doświadczenie, szkołę Ihora Dmytrowycza Biezgina. Mam wiele prac, które były drukowane w różnych zbiorach naukowych uniwersytetów. Chcę wydać je jako osobny zbiór. Niedawno zebrałem cały archiwum i będę pracować nad kolejną książką.
— Pracował Pan razem z Bohdanem Stupką. W czym znaczenie tych lat?
— Bohdan Sylwestrowicz był genialnym aktorem. W jego genialności tkwi jego znaczenie. A im więcej w teatrze utalentowanych aktorów, tym więcej widzów, którzy chcą na nich patrzeć, nawiązać z nimi kontakt. Miał niewiele czasu na zajmowanie się teatrem. Bardzo dużo grał w filmach, był niezwykle poszukiwany. Przede wszystkim należy mu się najniższy ukłon za to, co robił na scenie teatru, jak był odbierany przez widzów. W Teatrze im. Franki było wielu znakomitych aktorów, ale w ostatnim okresie on był najwybitniejszy.
— Przy Teatrze im. Franki w ostatniej dekadzie pojawiły się pomniki Hnata Jury, Serhija Danczenki, Mykoły Jakowczenki. Czy planowane jest postawienie pomnika Bohdana Sylwestrowicza?
— Już wykonano szkic tego pomnika, wylepiono go z natury w glinie. Ale niektóre kwestie finansowe na razie nie pozwalają zrealizować go w metalu. Jednak miejsce, gdzie stanie, jest już określone. Pamiętam, jak stawiano pomnik Hnata Petrowicza Jury. Było wielu ludzi. Zakończył się proces odsłonięcia. Podeszliśmy z Bohdanem Stupką do wejścia i stoimy. On pali i filozoficznie pyta: „A gdzie my z Panem będziemy?” Mówię: „Pan tutaj”. Na tym miejscu jest punkt odniesienia do pomnika. Bardzo się cieszę, że ten pomysł spodobał się Wołodymyrowi Andrijowiczowi Czepelikowi i jego synowi. Nie zdążyliśmy z pomnikiem na stulecie teatru, ale przecież z życiem na stuleciu się nie kończy.
— Który okres pracy w Teatrze im. Franki był dla Pana najtrudniejszy?
— Początkowy. Przeprowadziliśmy analizę pracy teatru. Były bardzo dobre spektakle Serhija Wołodymyrowicza Danczenki, które zapełniały się w stu procentach. Ale było też wiele przedstawień mało ciekawych dla widza. Średnia frekwencja wynosiła 243 osoby. To bardzo mało jak na salę na tysiąc miejsc. Wtedy trzeba było zająć się wieloma kwestiami. Zaczynając od reformy wynagrodzeń. W latach 90. ludzie po pół roku nie otrzymywali pensji. U nas ona, dzięki Bogu, wypłacana była na czas. Stała kwestia rekonstrukcji teatru, budowy sceny kameralnej. To nie było proste. Ale nie straciliśmy tempa do przodu. Wiedzieliśmy, co robimy i po co. Dziś mamy wielu młodych aktorów. Nadal będziemy przyjmować młodzież. Przyjęliśmy do etatu dwóch niezwykle interesujących młodych reżyserów. Myślę, że takich reżyserów nie ma we wszystkich teatrach Europy. Będziemy kontynuować zmianę pokoleń. Żeby dać drogę młodym, trzeba mieć miejsca. Ale przy tym staramy się wszystkich zachować, nikogo nie wypychać poza teatr.
— Scenę kameralną teatru można było śmiało nazwać budową ciągnącą się w nieskończoność.
— Tę scenę kilka razy chciano zniszczyć. Trzeba było wiele walczyć z urzędnikami. Kiedy przyszedłem do teatru, dopiero zaczynano kłaść fundament przyszłej sceny kameralnej. A kiedy budynek już istniał, pojawiło się rządowe zarządzenie, by go rozebrać i postawić tu dwunastopiętrowy blok mieszkalny. Widziałem projekt tego budynku. Jednak udało się obronić naszą scenę kameralną. Dalej szukaliśmy sponsorów, którzy pomagali nam budować. Z funduszy sponsorskich zrobiono dach. Gdyby nie zdążono go zrobić na czas, budynek po prostu by zalało. W końcu włączono nas do przedsięwzięć związanych z „Euro-2012” i udało się zakończyć budowę. Jednocześnie wiele innych obiektów, zaczętych jeszcze w latach 90., mam na myśli instytut teatralny, republikańską bibliotekę dla dzieci i młodzieży i inne, tak nigdy nie zostało dokończonych. Po zakończeniu rekonstrukcji Teatru Opery i Baletu w 1986 roku postanowiono przeprowadzić rekonstrukcję Teatru im. Iwana Franki. Ale praktycznie trzeba ją było wykonać własnymi siłami, bez pomocy państwa. Obecnie potrzebne są środki, by zakończyć tę rekonstrukcję. Zwróciliśmy się w tej sprawie do Ministerstwa Kultury Ukrainy. Mam nadzieję, że nas usłyszą.
— Na Scenie Kameralnej imienia Sergija Danczenki oprócz zwykłych spektakli pokazuje Pan także filmy-spektakle.
— To były pokazy jubileuszowe. Ale obecnie mamy inny pomysł. Prowadzimy negocjacje ze „Świt-TB”. Oni będą pokazywać nasze spektakle, które obecnie są w repertuarze teatru, za granicą. A nagrane spektakle, które już nie są grane na scenie, będą pokazywać na Ukrainie. Tak chcemy uczynić naszą publicznością cały świat. To będą płatne usługi – ludzie będą mogli dokonać pewnej wpłaty i obejrzeć spektakl. Dodatkowy dochód dla teatru, a także dodatkowy widz. Wyjeżdżając za granicę, widzimy, jak wielkie zainteresowanie naszym teatrem istnieje i w Europie, i w Ameryce, i w Chinach. A przy okazji, gdyby nie koronawirus, to jesienią pojechalibyśmy do Chin. Ile razy byśmy nie wyjeżdżali za granicę, nie wkładaliśmy w to ani jednej kopiejki z budżetu państwa ani własnych środków. Wszystko to robią producenci, którzy organizują gościnne występy. Już samo przelecenie 70 osób do Nowego Jorku to ogromne koszty. A do tego trzeba doliczyć zakwaterowanie, diety itd…
— Czy zdarzało się Panu jeździć z gościnnymi występami także na Białoruś?
— Gościliśmy w Białoruskim Teatrze im. Janki Kupały. Obecnie ten teatr faktycznie rozwiązano, zwolniono dyrektora Pawła Łatuszkę. 14 września temu teatrowi stukrotnie wypadała rocznica. Otrzymaliśmy od nich zaproszenie na ten dzień. Ale oni nie mogą świętować w takich warunkach. Dlatego podczas obchodów stulecia naszego teatru, w obecności kierownictwa państwa, zaproponowałem, by ich jubileusz odbył się na naszej scenie. Bardzo dobrze na tę propozycję zareagował również nasz prezydent. Przekazałem listy, które przyszły do nas z Białorusi, do Ministerstwa Kultury Ukrainy. Myślę, że jeśli pozwoli na to sytuacja epidemiologiczna, zorganizujemy te wydarzenia w październiku.
— Zapewne różna publiczność inaczej odbiera występy franківców?
— Oczywiście. W każdym kraju, w każdym obwodowym centrum Ukrainy publiczność jest inna. Ale dobry, wysokiej jakości spektakl różne publiczności odbierają jednakowo, z zachwytem, z okrzykami „Bravo!” Chciałbym wspomnieć o gościnnych występach, które odbyły się w Charkowie i Połtawie. Na dwa pierwsze charkowskie spektakle trudno było zorganizować widza. Ale już wszystkie pozostałe przedstawienia przeszły przy pełnych salach. Teraz o Połtawie. Jak wyznał przewodniczący Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej, po naszych występach znacznie zmieniło się nastawienie do teatru zarówno widzów Połtawszczyzny, jak i władz.
— Od wielu lat z rzędu w teatrze odbywa się Międzynarodowy Festiwal Kobiecych Monospektakli „Maria”. Jakie jest znaczenie tego festiwalu?
— To wyjątkowy festiwal. Bo monospektakl to specyficzny rodzaj działalności teatralnej. Najbardziej tym festiwalem opiekuje się Larisa Kadyrowa. Przez szesnaście lat przyjeżdżali do nas goście z wielu krajów. Myślę, że to niezwykle interesująca praca. Na przykład japoński teatr „NO”. Przyjechał aktor i prowadził warsztaty mistrzowskie. To unikalna szkoła. Jego ród od 700 lat zajmuje się tym rodzajem działalności. Na Ukrainie takiego teatru dotąd nikt nie widział. Jest on bardzo specyficzny. Nasz ukraiński teatr także ma swoją specyfikę. Ukraińcy są bardzo emocjonalni, ale potrafią łączyć emocjonalność z rozumem. Jest teatr racjonalny, jest emocjonalny, a jest i to, i to. Właśnie taki jest ukraiński teatr. Myślę, że to najtrudniejsze podejście do teatru. Les Kurbas na Ukrainie budował teatr konstruktywny, ale zarazem był to teatr emocjonalny. Potrafiliśmy to robić już w latach 20. ubiegłego stulecia. Ale wróćmy do festiwalu „Maria”. Daje nam on możliwość zapoznania się z osiągnięciami światowych teatrów. A zagraniczni goście mogą poznać Ukrainę. W ten sposób nie tylko afirmujemy sztukę teatralną, ale również afirmujemy Ukrainę. Oni tu mieszkają, widzą Kijów. Czasami wywozimy ich poza stolicę. Aktorzy z innych krajów widzą, jak żyją nasi ludzie, rozmawiają z nimi. A to jest ważne. Pamiętam rok 1992, kiedy po raz pierwszy pojechaliśmy do Wiednia. Mówiłem wtedy dyrektorce teatru, który nas przyjmował, że jesteśmy Ukraińcami. Ona mówi, że takiego narodu nie ma, a my jesteśmy Rosjanami. Przydzielają nam dwie dziewczyny-Gruzinki, żeby tłumaczyły z rosyjskiego. Mówię, że nas nie zrozumieją. Tak też się stało. Odbywa się konferencja prasowa. Zaczynam zasadniczo mówić po ukraińsku. Dyrektorka teatru obraziła się na mnie, bo wiedziała, że potrafię mówić po rosyjsku, choć kiepsko. I wyszła. Nasz dyrektor-administrator Danyło Danyłowycz Fedorenczenko (miał wtedy już 75 lat) wziął ją na ręce i przyniósł z powrotem. Nie mogła już drugi raz uciec, bo byli tu przedstawiciele władz miasta Wiednia. Wyszła zakonnica i mówi: „Proszę pana, pozwólcie, że będę tłumaczyć”. Odpowiedziałem jej: „Proszę pani”. To było pierwsze zasadnicze potwierdzenie języka jako znaku państwowości. Jestem z tego dumny do dziś.
— Kiedyś przy teatrze działało studio, które wykształciło całe gwiazdozbiór utalentowanych aktorów. Czy nie planujecie jego odrodzenia?
— To studio finansowały związki zawodowe. Kiedy w latach 80. związki zawodowe przestały je finansować, studio zaprzestało działalności. Ale na Narodowym Uniwersytecie Teatru, Kina i Telewizji pracują jako wykładowcy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
