Strona · s. 4strona oryginału ↗
Czy nastąpi powrót do języka?
Слово Просвіти, №40 за 2020 рік
Iwan BORYSOWEC, członek korespondent Ukraińskiej Akademii Naftowo-Gazowej, m. Charków
Zakończenie. Początek w nr 39 z 2020 r. „Cerkiewnosłowiański język (starosłowiański lub starobułgarski) stał się językiem prawosławnej cerkwi, edukacji i kultury, ale dla Ukraińców nie był on ojczystym, dlatego państwowe i świeckie funkcje kulturowe pełnił starokijowski (staroruski) język piśmienno-literacki, który powstał na bazie folkloru i eposu. Jest to język kronik, praw itd. Granicę po okresie mongolskim XI–XII w. można umownie nazwać czasem zakończenia formowania się języka ukraińskiego i początkiem nowego stanu w jego historii. Spadkobiercą starokijowskiego (staroruskiego) języka stał się staroukraiński język piśmienno-literacki praktycznie we wszystkich sferach użycia (XIV–XVI w.). Począwszy od XVII w. – pierwszej ćwierci XVIII w., w języku tym zachodzą aktywne procesy tworzenia nowej folklorystycznej, czysto ludowej leksyki i pojawiają się utwory napisane językiem zbliżonym do ludowego. W okresie największego ucisku języka ukraińskiego (ukazy Piotra I itd.) miejsce języka staroukraińskiego stopniowo zajmował język ludowy, będący już wspólnym dla całego narodu językiem pisanym (wariant środkowonaddnieprzański), zapoczątkowany i rozwinięty przez I. P. Kotlarewskiego i T. H. Szewczenkę. A równolegle istniał język ludowy, który różni się w różnych obszarach dialektalnych Ukrainy” – Zachód, Północ, Wschód (tamże). „Ponieważ książęcy proukraiński Kijów stopniowo rusyfikował (od pojęcia Ruś, a nie Rosja) leśną północ wschodniej Europy, „formowanie się rosyjskiej narodowości” (mentalności, typu antropologicznego, cech etnograficznych itp.) trwało ponad trzy stulecia w drugiej połowie XII w. – końcu XV w., czyli później niż formowanie się narodowości ukraińskiej, to „rosyjski brat” wiekiem wcale nie jest „starszy”, a „najmłodszy”, i jedyne ogólnonarodowe normy rosyjskiego języka literackiego zostały wypracowane dopiero w twórczości A. S. Puszkina, który stał się „twórcą nowego rosyjskiego języka literackiego” (Hryhorij Piwtorak, s. 208-219). Akademik A. Krymski, „przebadawszy ogromny materiał faktyczny”, kategorycznie twierdził, że żywy język ukraiński XI w. „stoi pośrodku wschodniego słowiaństwa całkowicie już odseparowany” (tamże, s. 204). Przytoczone cytaty znanych uczonych najjaśniej wyjaśniają etapy rozwoju języka ukraińskiego i nie wymagają komentarzy. Teraz krótko powrócimy do wcześniejszego okresu kulturowo-historycznego rozwoju społeczeństwa na terytorium Ukrainy, którego ciągłość „z pewną hipotetycznością daje się prześledzić od połowy II tys. p.n.e.”, o czym wspominano wyżej. Jesteśmy zobowiązani znać rodowód narodu ukraińskiego i jego języka przynajmniej od epoki trypolskiej (V tys. p.n.e.), scytyjskiej, sarmackiej do epoki związku plemion słowiańskich (Antów, Wenedów, Sklawinów i in.) i dalej do czasów Rusi Kijowskiej. W tych kierunkach, oprócz wspomnianych (i niewspomnianych) naukowców, naszą daleką przeszłość badali i badają jeszcze wielu historyków oraz analityków (W. Chwojka, W. Petrow, I. Zajeć, W. Danyłenko, A. Kifiszyn, J. Szyłow, H. Hrynewycz, S. Spas'ko, M. Rostowcew, O. Menghin, M. Brajczewski i in.) zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami. Szczególną uwagę badacze zwracają na wysokorozwiniętą kulturę trypolską, którą odkrył i zbadał W. Chwojka w latach 1896–1899 w pobliżu miasteczka Trypillia na Kijowszczyźnie. Jeśli wystarczających i zrozumiałych zabytków piśmiennictwa jest mało, to rodowód wspólnoty określa się wieloma zachowanymi przez czas zabytkami kultury materialnej dawnych osad (pochówki, przedmioty codziennego użytku, broń itp.), których badanie nowoczesnymi metodami pozwala określić nawet psychologiczny charakter etnosu. I wielu badaczy pierwszeństwo w badaniu rodowodu Ukraińców oddaje wybitnemu ukraińskiemu archeologowi Wikentijowi Chwojce, który był „prawdziwym twórcą periodyzacji kultur archeologicznych Środkowego Naddnieprza. Przed W. Chwojką w nauce archeologicznej panował migracjonizm – pogląd, zgodnie z którym kultury archeologiczne były przynoszone z zewnątrz, a zmiana kultur następuje w wyniku zapożyczeń lub przesiedleń. Migracjonizmowi W. Chwojka przeciwstawił „autochtonizm… – ideę rozwoju pozbawionego przerw. Słowianie nie są obcymi ani przybyszami. Kultury archeologiczne Środkowego Naddnieprza do neolitu włącznie (VI–IV tys. p.n.e.) nie zostały przyniesione z zewnątrz, wszystkie one zostały pozostawione przez Słowian”. Pisał to profesor W. Petrow jeszcze w połowie XX w. A cytat pochodzi z książki W. Bilińskiego „Ukraina-Ruś”, Kijów 2018, s. 87 (dalej W. B.). I jako wniosek profesora I. Zajcia: „Podstawy ukraińskiego rodowodu zostały położone w drugiej połowie – pod koniec V tys. p.n.e., co daje podstawy do poświadczenia autochtoniczności pewnej części tamtego czasu, a przede wszystkim nosicieli kultury trypolskiej… Tradycje zapoczątkowane przez Trypolan absolutnie we wszystkich kierunkach życia gospodarczego i kulturowego zostały przekazane ludności epoki brązu, nosicielom kultur ceramiki sznurowej (średniodnieprzańskiej, trzcinieckiej i in.), a w przyszłości ludności wczesnosłowiańskich – zarubinieckiej, czerniachowskiej i kijowskiej. I w konsekwencji wszystko to oraz inne stało się dorobkiem narodu Rusi Kijowskiej, a następnie narodu ukraińskiego, który jest bezpośrednim spadkobiercą jej duchowej i materialnej kultury” (W. B., s. 61). I zakończmy te myśli o rodowodzie narodu ukraińskiego i jego języka cytatem z pracy S. K. Spas'ki („Historia Ukrainy napisana w V w. p.n.e. przez Herodota”, Kijów 2007): „Ile obcych narodów nie przewinęło się przez Ukrainę, wszystkie one ją opuszczały albo przepadały. Samotny tubylczy naród ukraiński mocno trzymał się swojej pradziadowskiej ziemi, wytrzymując wszystkie losy i niedole, zachował aż do czasów obecnych istotne elementy swojej kultury. Dlatego tylko jego przodkowie mogli być jej twórcami, nie ma znaczenia, jak wtedy rozmawiali czy się nazywali” (W. B., s. 62). Więc jakim językiem porozumiewały się plemiona w tamtych dawnych tysiącleciach, bo zrozumiałe, że ukraińskie piśmiennictwo na początku naszej ery nie mogło pojawić się na pustym miejscu? Jeszcze M. Karamzin przy pisaniu swojej „Historii…” donosił, że Słowianie nie mieli piśmiennictwa, ale „kreskami i nacięciami czytali i wróżyli” (tom I, Moskwa 1981 r., s. 235). Czyli piśmiennictwo było, ale nikt nie potrafił go odczytać (później badacze pokonali te przeszkody). Żaden naród nie powinien dzielić swojej historii na jakieś osobne kawałki czy kultury. Ukraińscy (i nie tylko) naukowcy odkryli i zbadali najdawniejsze wysokorozwinięte cywilizacje, które istniały na tym terytorium współczesnej Ukrainy, a mianowicie: Północ Ukrainy – kultura mizińska (XXV–XV tys. p.n.e.), wieś Mizin na Czernihowszczyźnie (nad Desną, teraz jest tu park narodowy), którą odkrył i zbadał profesor Fedir Wowk. Kultura mizińska pozostawiła w spadku Ukraińcom „meandrowy (czysto narodowy) ornament” i nie dziwi, że ten ornament był dominujący także w kulturze trypolskiej praukraińskich plemion (W. B., s. 76). Z czasem archeolodzy znajdą tu szereg przedmiotów z kości słoniowej (ornamentowane bransolety, noże, figurki w pozie tańca, flety, trójzęby, pisma runiczne) oraz znajdują i obecnie (we wsi Obołonnja, 2019 r.) te same pisma („kreski” i „nacięcia”), które już rozszyfrował H. Hrynewycz i opublikował w dwutomie „Prasłowiańskie piśmiennictwo. Wyniki odszyfrowania” w 1993 r. i 1999 r. Południe Ukrainy (m. Melitopol) – kultura Kamiennej Mogiły – swoiste muzeum lub sanktuarium z wieloma jaskiniami i grotami, gdzie naskalne wizerunki obejmują okres od XXII–XVI tys. p.n.e. do X–XII w. n.e. Kultura Kamiennej Mogiły przedstawiła Ukraińcom jedno z najdawniejszych piśmiennictw – sanskryt (staroindyjski język wedyjski). Naukowcy uważają, że sanskryt jest bliski językom słowiańskim, szczególnie południoworuskiemu (ukraińskiemu). Pierwszymi badaczami i czytelnikami praukraińskiego pisma byli Wałentyn Danyłenko, Anatolij Kifiszyn oraz Jurij Szyłow (o których pracach czytamy w książce O. Hubka „Psychologia narodu ukraińskiego”, Kijów 2010 r., dalej O. G.). I niech uczeni dyskutują, czy sanskryt przyszedł z Ukrainy do Indii, czy odwrotnie, dla nas nie to jest najważniejsze. Najważniejsze jest to, że to piśmiennictwo było na terenach Ukrainy wiele tysięcy lat temu. Środkowe Naddnieprze, m. Trypillia na Kijowszczyźnie – cywilizacja trypolska (VII–II tys. p.n.e.). „Uczeni zbadali ponad dwa tysiące osad na terytorium od Dniepru do Dunaju oraz od Kijowa i Wołynia do czarnomorskiego wybrzeża. Istniała tu ludzka wspólnota, która przestrzegała wspólnej kultury, zachowania... języka jako elementu spajającego” (W. B., s. 51). I te wnioski są poparte ogromną liczbą zabytków archeologicznych. „Badania archeologiczne współczesnych ukraińskich naukowców świadczą o ciągłości ludności na terenach Ukrainy w ciągu VII–I tysiąclecia p.n.e.” (W. B., s. 60). I już wtedy praukraińcy bronili kraju trypolskiego przed wschodnimi koczownikami, budując tak zwane Wały Żmijowe, których długość wynosi około 2000 kilometrów, a pozostałości tych budowli wyraźnie zachowały się na Charkowszczyźnie. Państwo scytyjsko-sarmacko-antyczne, które było spadkobiercą wielkiej cywilizacji trypolskiej (II tys. p.n.e. – VI w. n.e.). O scytyjskim okresie Ukraińców opisał jeszcze „Ojciec światowej historii” Herodot, o tym okresie napisano wiele prac naukowych przez znanych historyków Europy i bliskiej Azji. Państwo scytyjskie osiągnęło wysoką cywilizację. Czego warta jest słynna złota królewska pektorał (IV w. p.n.e.), znaleziona przez archeologa B. Mozolewskiego w 1971 r. podczas wykopalisk w Tołstej Mogile (obwód dniepropetrowski). Na pektorał przedstawiono wyraźne sceny scytyjskiego życia, kalendarz, mapę państwa i wiele jeszcze nieodszyfrowanego. Scytowie-Sarmaci na swoim wielkim terytorium mogli mieć nie jeden dziesiątek milionów ludzi, więc częściowo migrowali zarówno na wschód, jak i na zachód oraz przynosili tam elementy swojej kultury. Ariami historycy uważali na poziomie naukowej hipotezy pewną rodzinę ludów indoeuropejskich, ale po wykopaliskach kurhanów ariańskich na południu Ukrainy przez J. Szyłowa i teoretycznym przemyśleniu przez niego uzyskanych z tych mogił danych archeologicznych, wyłożonych w monografiach „Pradziadowska ojczyzna Ariów” – Kijów, 1992 r. oraz „Źródła początków ukraińskiej etnokultury XIX tys. p.n.e. – II tys. n.e.” – Kijów 2002 r., hipoteza (teorii ukraińsko-ariańskiej) zyskała niezaprzeczalny status faktu naukowego” (O. G., s. 53). I jeśli w indyjskim stanie Dżammu i Kaszmir na świętej górze Trikuta stoi brązowa bogini z wysoko podniesionym trójzębem w prawej ręce, to może to również świadczyć o wzajemnych związkach praukraińców z dawnymi Hindusami (Rozsiedlenie Ariów-Aratta, Google). Zatem, według wniosków profesora W. Petrowa, Słowianie (Ukraińcy) na swojej ziemi nie są obcymi ani przybyszami. „Kultury archeologiczne Środkowego Naddnieprza (VI–IV tysiąclecie p.n.e.) nie zostały przyniesione z zewnątrz, wszystkie one zostały pozostawione przez Słowian...” Gospodarujemy na tych ziemiach już ponad 8 tys. lat (W. B., s. 87). Musimy wiedzieć, że jesteśmy Słowianami pochodzenia indoeuropejskiego i mentalnie nieco innymi od północnych Słowian (Polaków, dawnych nowogrodzian, Rosjan) pochodzenia wiślańskiego (nadbałtyckiego). Dlatego musimy zawsze pamiętać, jak traciliśmy godność narodową przez stulecia duchowego zatruwania i fizycznego niszczenia (jak uważa E. Małaniuk) „W Ciemności Nocy Bezpaństwowości”. Ale przez wszystkie lata Niepodległości mamy bardzo niemrawe działania władzy w kwestii zwracania narodowi Ukrainy jego historii, języka, kultury, pomimo apeli naszych znanych intelektualistów, niepokonanych w warunkach „zablokowanej” kultury. Jeszcze w 1991 r., a później w 1999 r. Lina Wasyliwna Kostenko odpowiednio w artykułach „Geniusz w warunkach zablokowanej kultury” i „Humanitarna aura narodu albo defekt głównego zwierciadła” donosiła.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
