Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

«Sprawa kobieca» Ludmiła Łypka: „Nikt nie będzie w stanie potwierdzić, że nosiłyśmy grypsy, ponieważ pracowałyśmy w wielkiej tajemnicy”

Слово Просвіти, №40 за 2021 рік

Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZUK, historyk Lipa na kościelnym podwórzu zakwitła tak obficie, jak ostatni raz. Jej miododajna korona nakryła białym kopułą zapachów dzwonnicę, staw, słomiane dachy i ludzi, którzy z troską podążali obok świątyni. Czasem w nocy przy lipie zatrzymywała się dziewczyna, cichutko wkładała w dziuplasty pień niemal niewidoczne białe karteczki i odchodziła. Po jakimś czasie – już inna – niewidocznie je zabierała. I te dziewczęta lipie najbardziej chciało się otulić białym kwieciem, odgradzając od nieszczęścia… Minie jakiś miesiąc, a dziewczęta wspomną jej imię – „lipa koło cerkwi” – podczas pełnych pasji przesłuchań. Jedna z dziewcząt, które przychodziły do dziupli, będzie nosiła jej nazwisko – Łypka, imię – Ludmiła. Aresztują ją w żniwny słoneczny dzień. I na tym zakończy się kwitnące, jak lipowa korona, życie… A dalej – obcy język, obcy ludzie i obcy świat ostrym sierpem podetną los i ścisną tak, że „ani oddychać, ani żyć”. „23 sierpnia 1944 r. pełnomocnik operacyjny Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Jakowlew, rozpatrzywszy materiał o przestępczej działalności Łypki Ludmiły Omelianivny, ur. w 1927 r., Ukrainki, uznał, że podczas okupacji wsi przez władze niemiecko-faszystowskie, w grudniu 1943 roku dobrowolnie wstąpiła do bandy UPA i pracowała na stanowisku łączniczki do 23 sierpnia 1944 r., przesyłała pocztę, która napływała z Sosniwki od łączniczki Konowaluk Raisy, i przekazywała bandytom UPA, – postanowił Łypkę L. O. poddać aresztowaniu”. 20 sierpnia 1944 r. w Szumsku została przesłuchana Konowaluk Raisa, ur. w 1929 r., z Sosniwki, która opowiedziała, że podczas okupacji wsi przez wojska niemieckie pracowała w swoim gospodarstwie. A w grudniu 1943 roku wstąpiła w szeregi UPA jako łączniczka pod pseudonimem „Hryznia”. Śledczemu wyjaśniała, że zimowego wieczoru nieznana kobieta w mundurze wojskowym, z dwoma medalami „Za zasługi bojowe”, uzbrojona w automat, dała jej pakiet, zapieczętowany lakiem, z napisem „gryps”. Powiedziała Rai zanieść to do Kordyszewa i wyjaśniła, do której chaty przekazać. I oto przyniosła pakiet do Kordyszewa, odnalazła dom, spotkała się z dziewczyną („nazwiska nie znam do dzisiaj”) i przekazała jej pocztę. Dziewczyna odpisała, że pakiet otrzymała, i Raia przekazała notatkę nieznanej obywatelce w mundurze wojskowym. „Kobieta, która wręczyła pakiet, była wysoka, z cienką talią, blondynka, ostrzyżona „na chłopczycę”. A ta, której przekazałam pocztę w Kordyszewie, miała około 16 lat, wzrostu średniego, ciemnowłosa, mieszka naprzeciwko cerkwi. Pracowałam jako łączniczka UPA do maja 1944 r. W maju zostałam zmobilizowana do prac obronnych i łączność z UPA utraciłam. Kiedy przyjechałam z prac obronnych, do mnie nikt z powstańców nie przychodził. Wszystko u nas było tajne, dlatego wiem tylko, kto mi przekazał pocztę i komu nosiłam. Innych nikogo nie znam. Składy, które były w naszej wsi ze zbożem, wszystkie odkopane, a czy są z bronią – nie wiem. Gdzie ukrywają się powstańcy, nie jest mi wiadome”. Sprowadzą je razem 25 sierpnia 1944 r. w Szumskim Rejonowym Oddziale NKWD. Pełnomocnik operacyjny Jakowlew przeprowadzi konfrontację między oskarżonymi Konowaluk i Łypką, podczas której Raisa powie, że nosiła pocztę Ludmile. Ale dziewczęta będą zapewniać, że potwierdzić to nikt nie będzie w stanie, bo to była wielka tajemnica, chyba jeden raz „moja siostra Łukija widziała dziewczynę z Sosniwki”… Proces został uruchomiony. I chociaż przestępstwa Ludmiły jeszcze nie zostały ustalone, jednak w dokumentach sprawy śledczej mowa jest o „przestępczyni” Łypce L. O. W ankiecie, wypełnionej przez Szumski Rejonowy Oddział NKWD w dniu aresztowania, 23.VIII.44 r., wskazano, że jej zawód to „rolnik”, że chaty i paszportu nie ma i „do 1917 roku też nie miała”, i „ani w białej, ani carskiej armii nie służyła”, a od grudnia 43-go – uczestniczka bandy UPA, niskiego wzrostu, czarnowłosa, oczy szare, fotografii nie ma, kierowana do więzienia w Krzemieńcu. Pełnomocnikowi operacyjnemu Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Jakowlewowi Ludmiła opowiedziała, że około godziny 7 rano zatrzymali ją pracownicy NKWD koło chaty. „Ja w tym czasie szłam w pole, z zamiarem wiązania zboża. Razem ze mną zatrzymali mojego brata Łypkę Petra i szwagra Baliuka Pyłypa, którzy ukrywali się w stodole naszego gospodarstwa”. Powiedziała, że wstąpiła do UPA niedawno. „W nocy zapukali dwoje. Wyszłam z chaty, i nieznani uzbrojeni żołnierze zaprowadzili mnie do bramy przed wiejską cerkwią, gdzie rośnie lipa z dziuplą. Chłopcy powiedzieli, że powinnam zabierać stąd grypsy, nosić do Sosniwki i przekazywać jednej dziewczynie. Tej samej nocy poszliśmy do Sosniwki, i pokazano mi, gdzie mieszka dziewczyna. Następnego dnia w Sosniwce spotkaliśmy się we dwie i umówiłyśmy nosić sobie nawzajem grypsy: ja – do Sosniwki, a ona – do Kordyszewa. Ja opowiedziałam, gdzie mieszkam, i około 15 lipca przyniosła mały pakiecik, zapieczętowany lakiem. Na nim było coś napisane drobnym drukiem, ale nie odczytałam. Nic nie mówiąc, poszła, a ja włożyłam gryps w dziuplę lipy. Następnego dnia grypsu nie było, pewnie go zabrali. Z czasem systematycznie sprawdzałam dziuplę, żeby wysłać pocztę do Sosniwki, ale grypsów nie było. Ostatni raz patrzyłam wczoraj – tam nic nie było. Dzisiaj jeszcze nie zaglądałam, bo wcześnie rano poszłam w pole na żniwa. Po drodze usłyszałam strzał we wsi i zatrzymałam się. Dogoniła mnie jakaś kobieta i powiedziała, że zatrzymali mojego brata Petra. Wtedy wróciłam do domu, gdzie mnie aresztowali. Przestraszyłam się i powiedziałam, że to nie moja chata, bo bałam się, że będą mnie bić. Nazwiska i imienia dziewczyny z Sosniwki nie znam. Ona jest młoda, ma około 15 lat, niska, ma długie jasne włosy, ubrana w płócienną spódnicę, bosa. Dwaj żołnierze, którzy zaproponowali nosić grypsy, są mi nieznani, dokąd poszli – nie wiem. Jeden był w czerwonoarmistycznym szynelu, mówił po rosyjsku, a drugi po ukraińsku. Żadnych cech w nocy nie zdołałam rozpoznać. Będąc łączniczką, pseudonimu nie miałam, broni również nie miałam. Mój brat Łypka Petro w UPA nie przebywał, był cały czas w domu, w marcu 1944 roku zachorował, a po wyzdrowieniu ukrywał się w trzcinie na stawie. Szwagier Baliuk Pyłyp podczas przejścia frontu został zmobilizowany przez czerwonoarmistyczną jednostkę wojskową jako woźnica, wrócił po miesiącu, po czym ukrywał się od mobilizacji u siebie w domu, na chutorze”. Na przesłuchaniu 10 września 1944 r. w Krzemieńcu Konowaluk Raisa wycofa się ze swoich zeznań i powie, że tylko jeden raz przekazała gryps Łypce Ludmile. „Zeznań w swoim protokole przesłuchania z 20.08.44 r. nie potwierdzam – ja takich zeznań nie składałam. Na przesłuchaniu oświadczyłam, że w UPA nie przebywałam i tylko raz w 1944 r. nosiłam gryps z Sosniwki do Kordyszewa. Pseudonimu nie miałam, 28 października 1944 r. Wojskowy Trybunał wojsk NKWD obwodu tarnopolskiego w składzie: major Baranow, kapitan Pozdniakow, prawnik Arseniew, przy sekretarzu Mininej, z udziałem kapitana Posoha, postanowił: sprawę przyjąć do prowadzenia, akt oskarżenia zatwierdzić, Konowaliuk R. P. oraz Lipkę L. O. przekazać sądowi na podstawie art. 54-I „a” i 54-II KK USRR. Wyznaczyć rozprawę w trybie zamkniętego posiedzenia sądowego bez udziału oskarżenia i obrony, bez wzywania świadków. Słowo Wojskowego Trybunału, niczym ostry miecz: „Łączniczka Konowaliuk niejednokrotnie dostarczała pakiety z Sosnówki do Kordyszowa, gdzie wręczała je łączniczce Lipce, która przekazywała je bandytom UPA. Na podstawie powyższego uznał przedstawione oskarżenie wobec Konowaliuk i Lipki za udowodnione”. Wyrok był straszny: „Lipkę Ludmiłę na podstawie art. 54-I „a”, 54-II KK USRR poddać najwyższemu wymiarowi kary – rozstrzelać. Konowaliuk Raisę na podstawie art. 54-I „a” KK USRR pozbawić wolności w łagrze na okres 10 lat z późniejszym pozbawieniem praw na 5 lat. Wyrok nie podlega zaskarżeniu”. Jednak wkrótce wyrok WT został uchylony. „Ściśle tajne. Przestępstwo Lipki L. O. zostało ustalone materiałami sprawy, lecz zastosowanie wobec niej najwyższego wymiaru kary w okolicznościach sprawy nie jest konieczne, jej przestępstwo podpada pod znamiona art. 2 Dekretu z 19.IV.43 r. Proszę: wyrok WT z 11 listopada 1944 r. w odniesieniu do Lipki zmienić: przekwalifikować przestępstwo z art. 54-I „a”, 54-II KK USRR na art. 2 Dekretu z 19.IV.43 r., a jako wymiar kary wyznaczyć zesłanie na katorżnicze roboty”. Postanowieniem WT wojsk NKWD Okręgu Ukraińskiego z 16 stycznia 1945 roku najwyższy wymiar kary zasądzonej Lipce Ludmile zamieniono na 15 lat katorżniczych robót. Konowaliuk Raisie uchylono pozbawienie praw. Raisa miała w tym czasie 15 lat, Ludmiła – 17. Konowaliuk R. P. zwolniono 18 maja 1954 r. po odbyciu 10-letniego terminu kary. 9 kwietnia 1956 roku została zwolniona ze specjalnego osiedla w rejonie bułajewskim obwodu północnokazachstańskiego. Raisa mieszkała w Krzywym Rogu w obwodzie dniepropetrowskim. Zrehabilitowana 10 września 1992 roku. Lipkę L. O. zwolniono z workuckiego łagru przedterminowo, 28 lipca 1954 r. Mieszkała w Republice Chakasji (FR), m. Sajanogorsk, mikrorajon Zawodskoj. Zrehabilitowana 28 sierpnia 1992 roku, 48 lat po aresztowaniu. Całą rodzinę Lipki L. O. jesienią 1944 r. wysłano „w administracyjnym trybie”. W górnym rzędzie: od lewej — siostra Łukija, brat Mychajło z żoną Walentyną, Ludmiła, żona Iwana Tamara, brat Iwan; dolny rząd: brat Wołodymyr, żona brata Wasyla Hałyna, mama Marfa, siostrzeńcy Ołeksij oraz Maryna (dzieci Wołodymyra), żona Wołodymyra Kateryna, niania, która mieszkała w rodzinie jak rodowita.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn