Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Różowe ptaki z białych dłoni chmur Nadiya Kyryan. Czysta studnia: poezje i przekłady: Drohobycz: Koło. 2020. – 160 s.

Слово Просвіти, №40 за 2021 рік

Ihor FARYNA, m. Szumsk, obwód tarnopolski. Niektórzy z tych, którzy dobrze znają twórczość poetycką Nadii Kyryan, uznają, że w tytule tej recenzji recenzent ograł wersy jednego z wierszy, podkreślając plusy i minusy takiego zabiegu. A jeszcze doradzą, by go nie używać, bo, powiadają, chodzi o obraz, a nie o zjawisko. Nie chcę! I nie upór mną kieruje, a uświadomienie sobie tego, że te dwa pojęcia są ściśle ze sobą powiązane: czyż tworzenie wierszy będzie zjawiskiem, jeśli w wersach nie ma wyrazistego obrazu – kondensatora myśli? Czyż nie najlepiej widać to na przykładzie wersyfikacji Nadii Kyryan, z twórczością której jestem zaznajomiony od dawna. (Pamięć powędrowała w lata 70., kiedy to, studiując we Lwowie, po raz pierwszy przeczytałem jej wiersze w „Witryłach-67” obok debiutanckich utworów Mykoły Worobjowa, Wasyla Rubana, Wałerija Illi (listę można kontynuować), i zapamiętały się one niepokojem oraz nieprzeciętnością poetyckiego głosu. Bo ten cieniutki tomik „Ridne”, który pojawił się przed rozpadem ZSRR, był tylko przypomnieniem o ciekawej poetce, której szczęśliwą pieśń bezczelnie przerwał surowy podmuch totalitarnego wiatru. A książka „Swiato spomyniw”, która trafiła do mnie dzięki niezapomnianemu Petrowi Sorocce, stała się swoistym przedłużeniem znajomości z wersyfikacjami, które przypadły do gustu. „A klony takie szaleńczo żółte, można utonąć w ich tańcu”). Wy, oczywiście, zauważyliście, że w cytacie mowa o niecodziennym obrazie z udziałem „mieszkańców” wydania. Wystarcza takich uroków także w „Czystej studni”. Rośliny, drzewa, zwierzęta, ptaki, gwiazdy i ciała niebieskie są tutaj niezbędnymi atrybutami. „W jesiennej porze, niby na wiosnę, jak w bajce, przebiśnieg spotkałam”; „Można iść koło klonu, a lipa będzie miód lać, a w oczach rozsypywać się będzie słońce”; „Zdejmuję słuchawkę i pytam bociana: powiedz, czy jeszcze do jesieni daleko?”; „Dzikie konie w mroku rżą, a nad lasem – chusteczka twoja”; „Na samym dnie woda taka przejrzysta, że z brzegu liczyć można gwiazdy”; „…a matka stoi w słońcu złota”. Nikt, oczywiście, nie zaprzeczy pięknu tych obrazów. Zauważę tylko, że we wzmiance o drzewach celowo użyto efektu połączenia „mieszkańców” różnych gatunków w jednym zdaniu, aby podkreślić, że poetka umiejętnie wykorzystuje i taki zabieg. „I ja w tej chwili żyję za sto lat, za tysiąc i nawet za miliony – z pszczółką na złotym nasłonecznieniu, ze smutkiem jabłoni na skrzydłach żurawi”; „Chusteczki mniszków wokół zazłociły się, jak złote słońca, na cały ekran kinowy”; „I niebo przybiegało pod same strzechy, zakwitało krowami i osetami”. Czarujące wzory tworzy splot także w kolorowych ekstrapolacjach. „U ciebie gwiazdy na dłoni – zielone, białe i czerwone”; „…i wysokość nad nimi niebiesko-biała”; „Tak rozkwitała trawa zielona i toczyły się czerwone jabłka w złoty staw”… Lecz barwy oczarowują nie tylko w połączeniu. Naturalnym jest to, że nie tracą piękna także w tak zwanym „samotnym pływaniu”. „Lecz nie umiera jeszcze nadzieja, jak biały gołąb na ramieniu”; „Za płotem – mgła błękitnymi włosami wyczerpuje wodę z cichych jezior”; „Miłość zaczyna się od czerwonego kwiatu”; „Moje ślady zmywa szary deszcz, ich zarysy trawą zarastają”; „Bez – moja czarna kalina”; „I niebieski smutek, i niebieski płacz dalii, i w zmierzchach wieczornych niebieska chata”; „Z gałęziami wiśniowymi zielonymi skłoniła się babcia na płot”; „Między nami – blask złoty, który mnie niepowstrzymanie woła”. Nie będzie przesadną myśl o tym, że w zacytowanych fragmentach ukrywają się niepowtarzalne obrazy, bo do ich stworzenia autorka używa wielowymiarowości tropów literackich. I najczęściej, być może, ucieka się do eksploatacji metafor. W rozdziale „Niewesołe myśli”, powiedzmy, moją uwagę przykuły wersy: „Ulica czysta, jak na święto uroczyste, wymieciona wiatru miotłą w pełni”; „Szczęście krok w krok za każdym chodzi”; „Skamieniała od żalu brzoza śle do was na mogiły listy”. Ciekawe metaforyczne błyski istnieją także w rozdziale „Wieczorna kobieta i poranna kobieta”. „W pamięci krzyczą odłamki wierszy”; „Grzyby z lasu przybiegły i patrzyły na dziwo”; „Cienkie palce deszczu pieszczą czarne włosy ziemi, która otwiera przebiśniegowe oczy”. Na tle metaforycznej nieprzeciętności atrakcyjniej wyglądają porównania z ich niejednoznacznością. (Ten trop literacki podzieliłbym na trzy części – jego wzorce ze spójnikami typu „jak”, „niby”, „niczym”, „jakby” itd., bez nich oraz przykłady porównawczości, w których połączone są dwa wyżej wspomniane podtypy. Najliczniejszą, być może, jest obecność łączników. „Niby pod smyczkiem napięta struna, drgnęło ciało”; „I gdzieś mój szlak pokręcony pobiegł, i nie uciec od ciebie, jak od siebie”; „Przyuty niebem, niby łańcuchami, ja nie ośmielę się rozerwać pęta”). Lecz nie tylko takie porównania odnajduje wzrok. Nierzadkim jest też brak spójników, który, nawiasem mówiąc, ma swoją wymowność. „W ustach tylko paproć kwitnie, a kwiat – to twoja twarz”; „Ja chatkę tę strzegę, gdzie brzoza – biały latarnik”; „Najlepsze uczucie – to współczucie”. Imponuje mi też to, że poetka nie stroni od porównań, które swoiście łączą brak i obecność spójników. „Jak rana w duszy – żurawi odlot”; „Te spotkania – niby na ostrzu miecza”; „Ta nitka – do rodzinnej ziemi, niby pajęczynka babiego lata”… Wszystkie trzy rodzaje porównań wspomniano, ale nie sądzę, by na tym można stawiać kropkę w mowie o tropie literackim. Bo na afisz naszego postrzegania wychodzi porównawczość poprzez połączenie rzeczowników i przysłówków: „kierownicy-przybłędy”, „wiśnia-babcia”, „spotkania-błyski”… (Czasami można usłyszeć opinię, że te związki wyrazowe bardziej przypominają epitety i często-gęsto mają metaforyczne podłoże. Ale to – błędne twierdzenie. One, te wyrażenia, jednak są porównaniami, bo epitety mają inne funkcje). Chociaż i z nimi nie wszystko jest jednoznaczne. Bo funkcjonują wypowiedzi, które znamy od dawna, i słowotwory z autorskim zabarwieniem. Do tych ostatnich należałoby zaliczyć wyrażenia w rodzaju: „krawędzie okien”, „liście pocałunków”, „parasole drzew”. A po przeciwnej stronie powstają: „jesienna uroda”, „dystans duszy”, „srebrnowąse żyto”. Ale nie ma potrzeby wyrzucać autorce używania zużytych w utworach, bo rzecz w tym, że są one stosowne w kontekstach napisanego, a nawet tworzą dla nich czar niepowtarzalności. Zasługuje na uwagę także kwestia słowotwórczości w wierszach Nadii Kyryan. Zrozumiałe, że w pierwszej kolejności mowa o neologizmach i rzadko używanych słowach. Tych pierwszych, zwłaszcza, jest niewiele, ale wydaje mi się, że nie są one obcymi w utworach. Pomyślałem o tym, gdy czytając ponownie „Czystą studnię”, natrafiłem na „czerwonowargie”, „wielowodzie”… (W kontekście książki wyglądają one na neologizmy, ale nie potrafię powiedzieć tego na tle ogólnopoetyckim – istnieje brak informacji z powodu nieprzemyślanego krajowego kolportażu książek). Słowną paletę odświeża także orientacja na rzadziej używane słowa („szmaty”, „szumowiny”), słowa pieszczotliwe („wirusiątko”, „wnuczeczka”, „dłonie”). Uważni czytelnicy odnajdą także aluzje do aliteracji: „…wyrósł już wielki wirus”. Jeśli wszystkie wyżej wspomniane odczytania w ten czy inny sposób dotyczą tylko wyrazistości, to są też takie, które balansują na granicy między nią a tematycznością. I jak tu, w szczególności, nie wspomnieć o motywach poszukiwania Boga. Tym bardziej, że w wierszach Nadiji brzmią one nierzadko. „Jak nie po!Bożemu czyni – ładu nie będzie w domu”; „Na ziemię, gdzie obecnie jestem niemal gościem, gdzie ja i przekwitłam, i prześpiewałam, mi Pan Bóg posłał Tajemną Wieść”; „W życiu dobro czynić spiesz się i dziękuj Bogu za taką okazję”. (Nieprzypadkowo kładę akcent na „granicy”. Bo frazy przypominają o ważności wyrazistości poprzez ich obecność. I jednocześnie są one jednym z motywów filozoficznej liryki poetki, której próbki znajdują się w obu rozdziałach jej oryginalnych utworów w tej książce). Nie widzę przesady w tym, że do tego rodzaju wersyfikacji zaliczę też akcenty kulturologiczne w poezjach Nadiji Kyrjan. Chcemy tego czy nie, są one ściśle powiązane. Wyjdę chociażby od tego. Znany poeta Mychajło Saczenko (były kolega z roku pani Nadiji na wydziale filologicznym Uniwersytetu Kijowskiego, z którego ją usunięto w czasach totalitarnych jako „politycznie niepewną”) w przedmowie do książki stwierdził, że jest ona „pozbawiona obcych wpływów literackich” i ma swoje oblicze. Nawet niektóre literackie echa potwierdzają to. Powiedzmy, Wasyl Hołoborodko swego czasu chciał wydać książkę o ukraińskiej chacie, ale wydawnictwo nie wsparło go (ponad pół wieku temu pisał o tym Iwan Dziuba). I Nadija Kyrjan na swój sposób wspiera go w swoich wierszach: „A na dachu, jak na złość, mech tak fiołkowo kwitnie” czy „Dlatego bez płotu nie ma ukraińskiej chatyny”. Dużo mówimy o epigraficzności, wyszukując plusy i minusy w niej. Nie chciałbym wdawać się w dyskusję na ten temat. Bo myślę, że epigraf tylko wtedy ma prawo do istnienia, jeśli w utworze pogłębiono myśli lub znaleziono nowe perspektywy ujęcia tematu. A wszystko inne jest epigoństwem, które nie jest warte uwagi. Jestem przekonany, że tak myśli też Nadija Kyrjan. W książce „Czysta studnia” mamy tylko jeden wiersz z epigrafem. Są to wersy Tarasa Szewczenki: „Wieś! I serce odpocznie: wieś na naszej Ukrainie – niby pisanka…” Z dzisiejszego punktu widzenia jest to trywialny temat. Ale słowa o tym, że „we wsi nie tylko ziemniaki ro! dzą, rodzą we wsiach sumienie i mo! ralność” wskazują na współczesność widzenia, które nie podoba się dzisiejszym możnym z gabinetów władzy. Jeszcze jeden ciekawy moment. W książce „Czysta studnia” można natrafić na udane opracowanie frazeologizmów. „Do tej samej rzeki nie wejdziesz dwa razy – już inna pluszcze woda”; „…bocianiątka w czerwonych butach” (swoiste ogrywanie znanej bajki); „Czerwoną linię z powrotem przejść niełatwo”. Z jakiegoś powodu przychodzi na myśl, że właśnie ta uwaga na bogactwa leksykalne rodzimego narodu rodzi, na przykład, takie wyrażenia autorki, jak „przeżyć niemożliwe bez duszy”; „lecz żal, że z „miłości” i „wolności” już wkrótce nie zostanie narodu”; „bo w życiu najstraszniejsze – to słowo „boję się”… (Listę aforyzmów poetki można kontynuować, ale to nie doda niczego istotnego do jej wizerunku). I na koniec, mówiąc o akcentach kulturologicznych, wspomnę o przekładach w tej książce. Nie mogę pominąć uwagą, że w tym wydaniu są interpretacje utworów Rosjan Serhija Jesienina, Borysa Pasternaka, Iwana Jełagina, Andrija Usaczowa, Chorwatki Vesny Parun, Białorusinki Wiry Werby, Azerbejdżanina Czingiza Alioglu. Czy warto mówić, że tłumaczka zachowała oddech oryginału i napełniła napisane własnym oddechem? A zakończyć te rozmyślania chcę jeszcze jedną nieprostotą. Mówiono o niuansach wyrazistości, aspektach kulturologicznych, motywach poszukiwania Boga. A poza uwagą pozostawiono kwestię tematyczności. Nieporządek? Daleki jestem od takiej myśli. Bo już dawno obywatelskość, filozoficzność, pejzażowość i miłosność przeplotły się ze sobą. I nowa książka Nadiji Kyrjan jeszcze bardziej o tym świadczy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn