Strona · s. 13strona oryginału ↗
Dniprowa Czajka – lot trwa
Слово Просвіти, №40 за 2021 рік
W tym roku miłośnicy literatury ukraińskiej obchodzą jubileusze dwóch wybitnych mistrzyń pięknego słowa – 150. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki oraz 160. rocznicę urodzin Ludmyły Wasylewskiej-Berezinej (Dniprowej Czajki). Imię Łesi Ukrainki jest dobrze znane nie tylko na Ukrainie, ale i daleko poza jej granicami, natomiast o Dniprowej Czajce nawet po trzech dziesięcioleciach od ogłoszenia niepodległości nie wszyscy wiedzą, a tym bardziej nie znają jej prawdziwego imienia. Choć jej słowo powinno dumnie brzmieć w sercu każdego świadomego Ukraińca. Jej życie i twórczość są ściśle związane z południem Ukrainy, gdzie się urodziła, uczyła w gimnazjum i pracowała jako nauczycielka. Wraz ze swoim mężem opisała południe Ukrainy jako ukraińskie, obalając moskiewski mit o Noworosji, pokazując, że „kultura i cywilizacja były tutaj jeszcze przed Imperium Rosyjskim”. Dniprowa Czajka Wasyl WEŁMOŻKO, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Przyszła pisarka urodziła się na Mikołajowszczyźnie, we wsi Zełenyj Jar w hromadzie osiedlowej Domanówka w rejonie wozniesieńskim. Kiedyś wieś nazywała się Karliwka i należała do powiatu ananiowskiego guberni chersońskiej. Prawdziwe imię pisarki to Ludmyła Ołeksijiwna Berezina, po ślubie bardziej znana jako Ludmyła Wasylewska. Dzieciństwo i młodość dziewczyny minęły w mikołajowskich i chersońskich stepach, na limanach Odesszczyzny i Chersonszczyzny, więc jej wrażliwa dusza i dociekliwy umysł chłonęły wszystko, co związane z historią rodzinnego kraju, losem kozactwa. Ojciec – wiejski ksiądz Ołeksej Berezin, z pochodzenia Rosjanin z guberni włodzimierskiej. Szanował książkę, wiedzę i dbał o duchowy rozwój córki. Atmosfera w rodzinie korzystnie wpłynęła na ukształtowanie dziewczyny. Oprócz Ludmyły rodzice mieli jeszcze dwóch synów i córkę. Matka poetki – Natalka Uhrynowycz – była spadkobierczynią znanego kozackiego rodu z Zaporoża, więc w rodzinie częste były wspomnienia o ukraińskiej wolnicy, dawnym rozkwicie ojczyzny. Od młodych lat Lusia interesowała się utworami Gogola i Szewczenki, pracami historycznymi Skałkowskiego i Kulisza, Antonowycza i Jawornyckiego. „Wiem teraz, że jestem Ukrainką – zanotowała w swoim notatniku młoda pisarka – żadne nieszczęścia, słowa i wydarzenia Wielkiej Rosji nie poruszają mojego serca tak, jak historia Ukrainy, żaden śpiew nie znajduje takiego oddźwięku w mojej duszy, jak ukraiński, niczyje losy nie bolą tak bardzo, jak jej błędy, jej rany – odbijają się jękiem w mojej duszy. I im więcej widzę w jej historii błędów, niedostatków, tym goręcej ją kocham”. Ludmyła Berezina wcześnie nauczyła się czytać, dlatego w ósmym roku życia rodzice oddali dziewczynkę do Chersońskiego Gimnazjum Żeńskiego. Jednak Ludmyła ciężko zachorowała na odrę i zapalenie oskrzeli oraz prawie oślepła, dlatego została zabrana do domu, gdzie po roku dziewczynka wyzdrowiała. Jednak przyszła pisarka na zawsze pozostała krótkowzroczna. Nauka była kontynuowana w Odessie w specjalnej szkole Żeńskiego Monasteru Michajłowskiego, ale dziewczynka wybłagała rodziców, by zabrali ją stamtąd. Edukację kończyła w Odeskim Prywatnym Gimnazjum Żeńskim pani Hanny Hryhoriwny Piller, które ukończyła w 1879 r., uzyskując prawo do nauczania języka rosyjskiego i historii. (Dziś w budynku dawnego gimnazjum działa Odeska Wyższa Szkoła Zawodowa Morskiego Serwisu Turystycznego, której wychowankowie pamiętają i są dumni z tego, że uczyła się tu znana ukraińska poetka). Ucząc się w gimnazjum, Ludmyła każde wakacje spędzała pod Chersoniem – we wsiach, gdzie sprawował służbę Bożą jej ojciec (a były to Majaczka i Zburjiwka), gościła u wuja Petra Berezina w Hołej Prystani, u krewnych i przyjaciół w Biłozirce, Oleszkach. Po ukończeniu gimnazjum Ludmyła Ołeksijiwna rozpoczyna działalność pedagogiczną najpierw w Odessie, a później w powiecie odeskim, i w 1881 roku przyjeżdża do Chersonia na zjazd nauczycielski, na którym aktywnie popiera uchwałę o „nauczaniu w szkole w języku ojczystym ludu”. Jeszcze ucząc się w gimnazjum, Ludmyła zaczęła pisać wiersze w językach rosyjskim i ukraińskim. Tłumaczyła poezję Puszkina, Lermontowa, Byrona na język ukraiński. W 1883 roku w gazecie „Odeski Wiestnik” po raz pierwszy został wydrukowany wiersz Ludmyły Berezinej, napisany w języku rosyjskim „Na śmierć Turgieniewa”. W 1885 roku w literaturze ukraińskiej pojawiło się nowe imię – Dniprowa Czajka. Takim pseudonimem po raz pierwszy Ludmyła Berezina podpisała wiersze „Wistoczka” i „Pisnia”, opowiadanie „Znacharka”, które drukowano w czasopiśmie „Nywa”. W 1885 roku wyszła za mąż za Feofana Wasylewskiego, znanego w świecie literackim pod pseudonimem Sofron Krut. Poznali się w 1884 roku na zjeździe archeologiczno-etnograficznym Dniprowa Czajka z córką Oksaną, 1915 r. w Odessie. Feofan ukończył Kijowskie Seminarium Duchowne, potem uczył się na uniwersytetach w Petersburgu i Odessie. W wieku 20 lat poszedł jako ochotnik walczyć z Turkami na Bałkanach. Mieszkał w Zagrzebiu, Belgradzie i Pradze. W Genewie widywał się z Mychajłem Drahomanowem i wyznawał jego idee. Kończąc służbę wojskową, przeszedł w stan spoczynku w stopniu młodszego podoficera. Należał do młodego skrzydła Odeskiej Hromady. Dużo pisał o kulturze i życiu codziennym południowych Słowian, publikował w galicyjskiej prasie. Osobiście znał go i wspierał Iwan Franko. Od 1880 roku Feofan pracował jako statystyk w ziemstwie jelizawietgradzkim – dzisiejszy Kropywnycki. Tam brał udział w pracy miejscowego kółka ukrainofilskiego. Członkowie kółka pomagali pieniędzmi miejscowym narodowolcom, o czym dowiedziała się policja. Wasylewskiego w 1885 roku zesłano do Chersonia pod jawny nadzór, tam też pobrali się z Ludmyłą. 24-letnia pisarka bierze aktywny udział w pracy miejscowego kółka oświatowego, zorganizowanego przez statystyka ziemstwa O. O. Rusowa, który zajmował się etnografią i folklorystyką. W gościnnym domu O. O. Rusowa, gdzie zbierała się postępowa inteligencja Chersonia, Ludmyła Ołeksijiwna spotkała się z koryfeuszami ukraińskiej sceny M. Sadowskim, P. Saksahanskim, M. Zańkowecką, I. Karpenką-Karym. Wraz z mężem rozpowszechniała utwory ukraińskich pisarzy, wiersze Tarasa Szewczenki. W tym czasie Dniprowa Czajka pisze libretto pierwszej dziecięcej opery ukraińskiej „Koza-dereza”, muzykę do której dobrali O. Rusow, O. Lindfors i A. Konoszczenko. W tym samym roku opera została wykonana przez dzieci. Napisała libretta oper dziecięcych M. Łysenki „Koza-dereza”, „Pan Kockyj”, „Zima i wesna”. Okres chersoński był do-
Luda Berezina jest płodna w życiu twórczym Dniprowej Czajki. W latach 1885–1887 pisarka napisała dużą liczbę utworów, choć nie wszystkie zostały wydrukowane za jej życia. Wczesne utwory Dniprowej Czajki zostały przychylnie przyjęte przez czytelników i krytykę. Imię Dniprowej Czajki pojawia się na stronach almanachów „Step”, „Perszyj winok”, „Chwyla za chwyloju”, różnych czasopism i zbiorów. W 1887 roku w wyniku podróży pisarki na Krym, gdzie przez długi czas wypoczywała w tatarskiej słobódce Ałma-Tomak (obecnie wieś Piszczane w rejonie bakczysarajskim), pojawiły się „Morskie malunki”. Sama pisarka tak wspominała ten płodny okres twórczy: „…brat mojego męża zaprosił mnie na lato na Krym, gdzie mieszkał ze swoją rodziną”. W autobiografii podkreślała ważny wpływ krymskiej przyrody na swoją twórczość: „…kąpiąc się w morzu koło Ałmy na Krymie, z utęsknieniem przyglądałam się, przysłuchiwałam nowej dla mnie krymskiej przyrodzie i, przychodząc do domu, opowiadałam szwagrowi i szwagierce o tym, co wyszeptało mi morze. Skała, Fala, Spór były moimi fantazjogramami. Kiedyś po burzy na brzegu zginęło wiele meduz. Meduza – morskie serce – to dało mi bajkę »Morskie serce«”. W 1887 roku za aktywny udział w pracy chersońskiej ukraińskiej hromady F. Wasylewski został zwolniony ze stanowiska w ziemstwie i poddany jawnemu nadzorowi policji. Rodzina przeprowadza się do wsi Koroliwka na Kijowszczyźnie. Tutaj Dniprowa Czajka zbiera materiał folklorystyczny, zapisuje ukraińskie pieśni ludowe. A w 1895 roku małżonkowie wracają do Chersonia na zaproszenie gubernialnego zarządu ziemskiego. Tam urodziły się, dorastały i wychowywały ich dzieci – Oksana, Natalka i Wiaczesław. W latach 1903–1904 pisarka współpracuje z organizacją pomocy więźniom politycznym chersońskiego więzienia. Jej dom staje się miejscem spotkań lokalnych działaczy politycznych i artystów. Ludmyła Wasylewska trafia na listę osób nieprawomyślnych, zostaje aresztowana, potem ustanowiono nad nią jawny nadzór policji. Od 1908 roku Dniprowa Czajka mieszka w Kijowie. Bierze udział w pracy kijowskich organizacji „Hromada” i „Proświta”, poznaje M. Łysenkę, M. Staryckiego, M. Zańkowiecką, Ołenę Pcziłkę, Łesię Ukrainkę, M. Kociubynskiego, B. Hrinczenkę. Mykoła Łysenko do jej libretta napisał opery dziecięce „Koza-dereza”, „Pan Kockyj”, „Zima i Wiosna, albo Śnieżna Królowa”, „Wiosna-piękna” i inne, skomponował muzykę do jej wierszy „Ja wierzę w piękno”, „Czyż tylko różom kwitnąć”, „Jerychońska róża”. W 1909 roku z powodu zaostrzenia choroby reumatycznej Dniprowa Czajka wyjechała na leczenie do Odessy. Tutaj mieszkała do 1911 roku, przyjeżdżając okresowo do Kijowa i Chersonia. Kilka kolejnych lat mieszkała na Kaukazie i na południu Ukrainy. U schyłku życia Ludmyła Ołeksijiwna ponownie odwiedziła Krym, lecz tym razem serce nie wzywało do twórczości. 13 kwietnia 1915 roku Feofan Wasylewski popełnił samobójstwo. Jeden po drugim odeszli za horyzont jej najlepsi przyjaciele, towarzysze i siostry w twórczości: Borys Hrinczenko (1910), Mykoła Łysenko (1912), Mychajło Kociubynskyj (1913), Łesia Ukrainka (1913), Ołeksandr Rusow (1915). Od 1911 do 1915 roku pisarka mieszka na Zaporożu, we wsi Turkeniwka (obecnie rejon hulajpilski), później na Kijowszczyźnie razem z córką-lekarką Oksaną. Od początku lat 20. Dniprowa Czajka była przykuta do łóżka, próbowała pisać leżąc. Pisarka zmarła 13 marca 1927 roku we wsi Hermaniwka na Kijowszczyźnie. Pochowano ją w Kijowie na cmentarzu Bajkowa. Niektórzy literaturoznawcy stawiali talent Dniprowej Czajki wyżej niż talent Łesi Ukrainki. Serhij Jefremow tak ocenił nowatorstwo poetki: „Dniprowa Czajka stworzyła w naszym piśmiennictwie szczególny gatunek symbolicznych malunków, w których pod zewnętrznymi realnymi cechami raz po raz słychać głębszą treść, tajemnicze porównanie między wydarzeniami w przyrodzie a ludzkim życiem”. Szczególną filigranowością odznaczały się „Morskie malunki” poetki, którymi zachwycali się M. Kociubynskyj, P. Żytećkyj i inni wybitni mistrzowie słowa artystycznego oraz jego koneserzy. Pod koniec 1922 r. – na początku 1923 r. przykuta do łóżka Dniprowa Czajka miała zamiar uporządkować swój dorobek literacki, powstało nawet porozumienie z kijowskim wydawnictwem w sprawie pełnego zbioru utworów, ale zamysł, niestety, pozostał niezrealizowany do dziś. W 2013 roku imię pisarki zostało nadane Chersońskiej Obwodowej Bibliotece Dziecięcej. Na 150. rocznicę urodzin Dniprowej Czajki Narodowy Bank Ukrainy wyemitował monetę okolicznościową o nominale 5 hrywien. Jej imieniem nazwano ulice w Chersoniu, Pierwomajsku, Lwowie i rodzinnej wsi Zełenyj Jar na Mikołajowszczyźnie. Niestety, w Odessie, gdzie się uczyła i rozpoczęła działalność literacką, pamięć wybitnej ukraińskiej pisarki nie została w żaden sposób uczczona.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
