Ukrainy”, a obecnie – prezydent Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar”. Uroczystości upamiętniającej poprzedził marsz z pochodniami. Zapalone pochodnie podczas uroczystości to dawny, tradycyjny ceremoniał wojskowy, który symbolizuje najwyższy szacunek zarówno dla bohaterów przeszłości, jak i teraźniejszości, solidarność pokoleń oraz gotowość obecnych wojowników do dokończenia dzieła poprzedników. Ogień walki symbolicznie połączył mogiłę setnika kinnej setni pułku hajdamaków Chołodnego Jaru Iwana Kompanijca, pochowanego na terenie klasztoru Motrony, z mogiłą Bohatera Ukrainy Heorhija Tarasenki-„Fraikora”, uczestnika obrony Charkowa, który zginął 25 marca w ubiegłym roku i zapisał, że chce być pochowany w Chołodnym Jarze. Pierwszą pochodnię zapalono krzesiwem przy słowach Szewczenki: „I powieje nowy ogień z Chołodnego Jaru!” W wydarzeniu przemawiali prezydent Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar” Roman Kowal, przewodnicząca Czerkaskiej Rejonowej Administracji Wojskowej Walerija Bandurko, zastępca przewodniczącego Czerkaskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Ołeksandr Szamraj, wojskowi, członkowie Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar”, krewni i przyjaciele poległych bohaterów. Głównymi wydarzeniami drugiego dnia były wręczenie Nagrody Literackiej im. Jurija Horlisa-Horśkiego za 2023 rok oraz uroczyste nabożeństwo w cerkwi św. Piotra Wielocierpiącego (Kałniszewskiego) Prawosławnego Kościoła Ukrainy na chutorze Buda, nabożeństwo żałobne za poległych oraz tradycyjne poświęcenie broni. Nagrodę im. Jurija Horlisa-Horśkiego otrzymał wojskowy, lider zespołu „Cień Słońca” Serhij Wasyluk za stworzenie i popularyzację ukraińskiej muzyki rockowej, przepojonej tożsamością narodową, heroiką i pamięcią genetyczną, cyklu piosenek, które od ponad dwóch dekad wychowują ukraińską młodzież i sprzyjają pielęgnowaniu godności narodowej. Dyplom laureatowi uroczyście wręczył Roman Kowal. Uczestnicy tegorocznej uroczystości wyrazili życzenie, by w przyszłym roku, podczas 29. uroczystości upamiętniających, świętować nasze Zwycięstwo, aby nie trzeba było więcej chować braci broni i stawiać nowych pomników na płaskowyżu chołodnojarskim… Jednak wszyscy świadomi są tego, że to nastąpi dopiero wtedy, gdy dokonamy dzieła kilku pokoleń rycerzy-zwycięzców i położymy kres absolutnemu złu, które nosi nazwę Rosja.
Jewhen BUKET
Zdjęcia autora oraz udostępnione przez Historyczny Klub „Chołodnyj Jar”
OLHA SAMOLEWSKA
Tłumaczenie maszynowe
W Chołodnym Jarze tradycyjnie upamiętnia się bohaterów Kolijiwszczyny – narodowowyzwoleńczej walki z lat 1768–1770, Republiki Chołodnojarskiej – ważnego etapu walk o wolność z lat 1917–1922 oraz obecnej konfrontacji z Rosją, która rozpoczęła się w 2014 roku. Najważniejszym wydarzeniem pierwszego dnia uroczystości było odsłonięcie pomników poległych uczestników rosyjsko-ukraińskiej wojny na memoriale ochotników-żołnierzy, znajdującym się na chołodnojarskim płaskowyżu, nieopodal klasztoru Motrony. Przy pamiątkowym znaku poległym żołnierzom 93. Oddzielnej Brygady Zmechanizowanej „Chołodnyj Jar” stanęły pomniki poety-żołnierza Jurija Dadaka-„Rufa”, lotników-zwiadowców Ołeha Sobczenki-„Czarnego”, Julijana Matwijczuka-„Bobra” i Denysa Antipowa-„Buka”. Dołączyły one do rzeźbiarskich wizerunków czterech kolejnych poległych obrońców – Ołeha Kuciina-„Kuma”, Andrija Żowanyka-„Tatarina”, Bohatera Ukrainy Dmytra Kociubajły-„Da Vinci” i Bohatera Ukrainy Tarasa Bobanycza-„Hammera”, ustawionych w czerwcu tego roku. Wszyscy Bohaterowie, których uczczono na memoriale, w różnych latach odwiedzali Chołodnyj Jar i brali udział w uroczystościach ku czci Bohaterów, organizowanych od 1995 roku z inicjatywy pisarza Romana Kowala – ówczesnego przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Politycznego Zjednoczenia „Państwowa Samodzielność”
HALINA DACIUK
10–11
Tłumaczenie maszynowe
Zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy nr 455/2023 wprowadzono zmiany do kilku dekretów, a mianowicie: w tekście Dekretu Prezydenta Ukrainy z 6 listopada 1997 roku nr 1241/97 „O Dniu piśmienności i języka ukraińskiego” cyfrę i słowo „9 listopada” zastąpiono cyframi i słowem „27 października”. Zatem jedno z najważniejszych swoich świąt Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki wraz z całym narodem ukraińskim będzie obchodzić 27 października (w tym roku — w piątek).
Tłumaczenie maszynowe
W ubiegłym tygodniu w centrum uwagi znalazła się kwestia zagrożenia shutdownem w USA, czyli wstrzymania finansowania instytucji budżetowych i programów. Shutdownu, dosłownie na cztery godziny przed jego nastąpieniem, udało się uniknąć na tymczasowej podstawie na półtora miesiąca, ale kosztem rezygnacji, między innymi, z finansowania pomocy wojskowej dla Ukrainy. Wiktor SKORYK, komentator „Słowa Proświty”
Kongres pod presją skrajnie prawicowego skrzydła Partii Republikańskiej (która już dawno znalazła się w zakładnikach destrukcyjnego, profaszystowskiego ugrupowania MAGA), w warunkach szantażu i presji czasu, zmuszony był pójść na ten trudny tymczasowy kompromis, aby nie dezorganizować pracy instytucji państwowych. Choć ogólnie pilna potrzeba nieprzerwanego wsparcia Ukrainy jest priorytetem polityki zagranicznej nie tylko demokratów, ale i większości republikanów. Chodzi o wariant kompromisowy, rzekomo uzgodniony między obiema partiami – wyłączenie kwestii Ukrainy poza nawias ustawy budżetowej na tymczasowej podstawie i przyjęcie jej osobną decyzją w tym tygodniu. Jak to będzie wyglądać, na razie nie wiadomo. Oczywiście taki obrót spraw zaniepokoił naszych partnerów nie tylko w USA, ale i, rzecz jasna, na całym świecie, i zrozumiałe jest, że największy niepokój wywołało to na Ukrainie. Faktycznie, przynajmniej na razie, nic katastrofalnego dla Ukrainy się nie stało, ponieważ to finansowanie dotyczy długoterminowych programów produkcji amunicji i broni dla Ukrainy, a na natychmiastowe, bieżące dostawy środki są i na razie jest ich pod dostatkiem. Obecnie Pentagon ma możliwość przekazania Ukrainie broni jeszcze za 5,4 mld dolarów, czyli Stany Zjednoczone mogą realizować dostawy ze swoich magazynów na tę sumę, aby zapewnić pilne potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy na polu walki. Dla porównania: to w przybliżeniu sześciomiesięczny zapas broni, jeśli USA będą kontynuować dostawy w tym samym wolumenie, co przez ostatnie pół roku, i około 11% całkowitej sumy 43,9 mld dolarów, którą USA skierowały na pomoc w dziedzinie bezpieczeństwa po inwazji Moskwy w lutym 2022 roku. Ale jako tendencja – ten szalony opór republikańskiego skrzydła MAGA wobec pomocy wojskowej dla Ukrainy jest niepokojącym sygnałem w kontekście perspektywy przechodzenia inicjatyw Białego Domu w przyszłości. Niepokój budzi też to, że wśród republikańskiego elektoratu Trump, mimo wszystko, jest bezwarunkowym i absolutnym liderem wśród kandydatów tej partii w wyborach prezydenckich, które odbędą się w USA w listopadzie przyszłego roku. To ten Trump, który jest gotowy, według jego słów, „zakończyć wojnę na Ukrainie w 24 godziny”, wiadomo czyim kosztem – kosztem Ukrainy. To ten Trump, który nazywał Putina geniuszem i wyrażał podziw dla niego. Nadszedł czas, kiedy siły politycznego populizmu i narodowego butnego egoizmu, autorytaryzmu i totalitaryzmu podniosły głowy na całym świecie, jednoczą się w jedno gniazdo zła. Właśnie dlatego świat demokracji i wolności musi koniecznie zjednoczyć się w swoje skuteczne koło, aby na świecie nie panował rozbój, przemoc i „prawo” gwałtu, aby na świecie była przyszłość, w której panują wolność i swoboda, pokój i porządek prawny. Ale dla osiągnięcia pokoju trzeba najpierw wygrać wojnę z siłami zła, na czele których obecnie stoi agresywne imperium zła – imperialna Moskwa, to ognisko infekowania świata złem. Infekcję trzeba zlokalizować, odizolować, zniszczyć, aby uniknąć światowej pandemii zła. Obecnie wojna Moskwy przeciwko istnieniu Ukrainy przeszła w fazę wojny na wyczerpanie, przynajmniej właśnie tego chcą w Moskwie: aby świat demokracji zmęczył się pomaganiem Ukrainie, aby wyczerpać siły i złamać wolę narodu ukraińskiego w walce z imperialnymi apetytami moskiewskiego potwora, aby zasiać niezgodę i zwątpienie we własne siły oporu wobec ordyńskiej nawały, aby doczekać się Trumpa w wyścigu prezydenckim w USA i tak dalej. Wojna na wyczerpanie ma taką właściwość, że jej przebieg trudno zilustrować, ponieważ ludzka świadomość łatwo przyswaja wizualnie namacalne wyniki: zdobycze terytorialne w tym czy innym okresie. Wojna na wyczerpanie ma charakter latentny, gdzie procesy walki i przewaga nad przeciwnikiem akumulują się stopniowo i nie w sposób oczywisty, a przełom, po wyczerpującej, długotrwałej „stabilności” na frontach, przychodzi nagle, ale jako rezultat właściwej, konsekwentnej sumy działań. Właściwie, jako przykład – obie wojny światowe były właśnie wojnami na wyczerpanie. I dlatego warto przypomnieć ich wyniki i czas trwania: obie wojny światowe zakończyły się decydującym zwycięstwem aliantów, a nie bezowocnym impasem; I wojna światowa trwała ponad cztery lata, II wojna światowa – sześć lat. Wojna Moskwy przeciwko Ukrainie nie jest światową, przynajmniej w bezpośrednim sensie, ale w nowszym, „hybrydowym” sensie w istocie jest właśnie światową, ponieważ faktycznie cały świat jest w nią tak czy inaczej zaangażowany, w większym lub mniejszym stopniu dotyka lub kusi „tygrysy” i „tygrysiątka”, które czekają na swoje szanse, by przy okazji uszczknąć dla siebie zdobycz z tego mętnego nurtu wojny. Bitwy na wyczerpanie nie oznaczają nieskończonych, bezwyjściowych sytuacji lub nieskończonych ślepych zaułków, nie oznaczają wojen bez końca. A jedną z najbardziej decydujących bitew na wyczerpanie, jakie kiedykolwiek prowadzono, były stopniowe i wyczerpujące wysiłki aliantów, aby przełamać niemiecką obronę w Normandii pod koniec lata 1944 roku. Przełamali. Po czym Niemcy gwałtownie wycofali się z terytoriów francuskich aż do Niemiec. Bitwy na wyczerpanie istotnie różnią się od bitew manewrowych. W bitwie manewrowej ten, kto atakuje, nie zważa na krótkotrwałe znaczne straty, dla niego najważniejsze jest zdobycie przewag pozycyjnych, których istotą jest zmuszenie wroga do odwrotu na takie pozycje, gdzie można go okrążyć lub zagrozić jego logistyce obronnej, czyli osiągnąć zdobycze terytorialne w celach strategicznych i operacyjnych. Natomiast w wojnach lub bitwach na wyczerpanie krótkoterminowym celem jest zadanie największych strat wrogowi kosztem własnych minimalnych strat, totalne wyczerpanie przeciwnika i w ten sposób pozbawienie go zdolności do dalszej efektywnej walki, aby potem, w długoterminowej perspektywie, po tym, gdy zdolność wroga do stawiania oporu zostanie w zasadzie zniszczona, osiągnąć swój cel końcowy – szybki i nieubłagany ruch ofensywny z zasłużonymi niezakłóconymi premiami terytorialnymi. W wojnie na wyczerpanie nie ma takiego namacalnego wskaźnika jak kilometry kwadratowe wyzwolonych terytoriów, a obie strony ukrywają skalę swoich strat i z reguły medialnie wyolbrzymiają straty przeciwnika. Dlatego trudno określić, kto w takiej wojnie w bieżącym momencie zmierza do zwycięstwa, a kto – do swojej klęski. Właśnie dlatego ci badacze, obserwatorzy i analitycy z ekspertami, którzy mierzą bieżący przebieg wojny miarą terytorialną, popełniają wielki błąd – wybierają niewłaściwą jednostkę miary. Czyli mierzą wagę metrami, podczas gdy na tym etapie takiej wojny – na wyczerpanie – jednostką miary jest waga stosunku stron w wadze strat, a nie kilometry kwadratowe posuwania się w tę czy inną stronę. Ten pomiar rzeczywiście trudno wykonać, ale tylko taki pomiar daje prawdziwy obraz przebiegu wojny. Czyli warto oceniać ze znawstwem i zrozumieniem charakteru takiej wojny oraz stosować relewantny instrumentarium oceny, odpowiedni do tego charakteru, albo nie robić tego wcale i cierpliwie czekać na wynik, aby nie wyciągać błędnych wniosków i nie wprowadzać w błąd siebie oraz innych. Głównym pytaniem takiej wojny jest pytanie, na ile znacząco jedna ze stron osłabia swojego przeciwnika w bieżącym czasie. Liczebność populacji w nowoczesnej wojnie znacznie straciła na znaczeniu, w nowoczesnych konfliktach zbrojnych liczba żołnierzy nie jest szczególnie ważnym wskaźnikiem siły militarnej. Nowoczesna technika wojskowa, zwłaszcza zachodnich wzorców, która jest na uzbrojeniu Sił Zbrojnych Ukrainy dzięki pomocy naszych partnerów, przekształciła strategię i taktykę ordyńskiej nawały Moskwy w beznadziejną archaikę. Ich odwieczna historyczna taktyka „maszynki do mięsa” i naporu wykorzystuje jednorazową piechotę do wykrywania ukraińskich pozycji obronnych. To armatnie „mięso” ginie, ale artyleria potem uderza w określone w ten sposób pozycje ukraińskich obrońców, po czym do walki wkraczają elitarne oddziały szturmowe, zmuszając Ukraińców do odwrotu na następną linię obrony. Potem znowu idzie „mięso”, znowu uderzenia artylerii na wykryte pozycje i znowu działania szturmowe kadrowych oddziałów wroga. Właśnie dzięki takiej taktyce Moskalom udało się zdobyć Bachmut, czyli kosztem kolosalnych własnych strat w sile żywej, technice wojskowej i amunicji przesunąć się w ciągu sześciu miesięcy takich walk tylko o 20 km. Ale, właściwie, tego właśnie domagało się dowództwo Sił Zbrojnych Ukrainy na tym odcinku frontu – zadać maksymalne straty wrogowi kosztem swoich minimalnych strat. W ten sposób to, co wygląda jak „wielka pobieda” dla moskiewskiej propagandy, w rzeczywistości jest wielką porażką w wymiarach właściwej strategii wojny na wyczerpanie, z której skorzystały Siły Zbrojne Ukrainy w bitwie o Bachmut. Czyli ta „pobieda” stała się kuszącą pułapką dla żarłocznego wroga. Ważne jest posiadanie wystarczającej liczby wyszkolonych, profesjonalnie przygotowanych wojskowych, a nie wielkiej masy armatniego „mięsa”, która tak czy inaczej nie jest nieskończona i nie do pokonania przy obecności wysokowydajnej, wysokoprecyzyjnej nowoczesnej broni. Masowe straty personelu doprowadziły do znacznego pogorszenia jakości wojska Moskwy. Wróg banalnie nie nadąża choćby czegokolwiek nauczyć swoich nowych mobików, dlatego zmuszony jest rzucać ich do walki jak ofiarne barany swoim bogom „świętej” wojny. Ich szkolenie trwa kilka dni i tylko czasami sięga siedmiu-ośmiu tygodni. A doświadczonych oficerów już mocno brakuje, zwłaszcza niższego szczebla oficerskiego i profesjonalnego szeregowego personelu wroga, którzy zostali zniszczeni przez ukraińskie wojsko w ciągu minionych 18 miesięcy wojny na wielką skalę. Szkolić rekrutów nie ma komu i nie ma kiedy, dlatego coraz więcej staje się seryjnego armatniego „mięsa”. Ważne, że straty ordyńskich elitarnych wojsk (WDW i specnaz) były szczególnie znaczące, co oprócz bezpośrednich skutków strat prowadzi do tego, że nie ma komu szkolić nowych dla „elity”. I oto wynik, obiecujący dla nas i katastrofalny dla przeciwnika – orda przerzuciła do Tokmaku swoją ostatnią stosunkowo nieuszkodzoną elitarną jednostkę wojskową – 76. gwardyjską dywizję desantowo-szturmową. Innych nie ma, skończyły się, je poturbowali Ukraińcy. Zostały tylko świeżo sformowane oddziały, które jeszcze szybciej staną się częścią strat nieodwracalnych. Taka nieprzemyślana taktyka wroga, której korzenie tkwią w imperialnej pysze i archaiczności, pozostawiła ich wojsko bez doświadczonych – bez weteranów, którzy organizacyjnie utrzymywaliby oddziały. To porażka, funkcjonalnie takie wojsko jest skazane na zagładę. Oto niedawno pospiesznie wysłali na front jeszcze jeden oddział wojskowy – nowo sformowaną 25. armię ogólnowojskową. Przybyła na front nieprzygotowana, niedokompletowana, niedostatecznie wyposażona. Znowu ofiara, która da wrogowi tylko na niedługo złapać oddech. A dalej coraz większa przepaść wyczerpania – strategia walki z wrogiem, którą skutecznie wdraża na wojnie dowództwo ukraińskiego wojska. Do tej pory mówiłem głównie o kadrach, o stratach i wyczerpaniu personelu przeciwnika. Ale jeśli chodzi o technikę wojskową i amunicję do niej, to sytuacja dla przeciwnika jest prawdopodobnie nie lepsza. Straty wroga są kolosalne: zniszczono ponad 4700 czołgów i 9000 bojowych wozów opancerzonych. Teraz coraz częściej „do boju idą starcy” – T-62 i T-55, które mają po 60-70 lat. A dzielnie wspierają ich tacy sami „młodzieńcy”, którzy też mają po 60 lat – BMP-1. Hańba? Nie tylko, to znak rozpaczy. I to też trzeba przemielić, co zajmie pewien czas i trochę wysiłku. Ale i to zginie, jeszcze szybciej. Uzbrójcie się w cierpliwość, nie wpadajcie w pesymizm i nie żądajcie natychmiastowych zdobyczy terytorialnych. Na początku tej pełnoskalowej fazy wojny zdolność rosyjskiej obrony przeciwlotniczej i walki radioelektronicznej była bardzo dużym problemem dla naszego wojska, ale nadszedł czas, kiedy jej siła poważnie zdegradowała pod uderzeniami ukraińskich Sił Zbrojnych. Ta degradacja OPL wroga nabrała nie tylko trwałego, ale i postępującego charakteru, co znacznie wzmocniło nasze możliwości w walkach frontowych.
Nowy znaczek Ukrposzty „Broń Zwycięstwa. Świat z Ukrainą” to wyraz wdzięczności dla krajów międzynarodowej koalicji, które wspierają nas podczas napaści Rosji. Bardzo symboliczne jest to, że Sekretarz Generalny NATO Jens Stoltenberg, a także ministrowie obrony Francji i Wielkiej Brytanii odwiedzili Kijów właśnie w przeddzień wydania nowego znaczka. Stało się to wspaniałą okazją, by podziękować naszym partnerom za wszechstronne wsparcie Ukrainy. Odbyło się uroczyste skasowanie znaczka wdzięczności. Znaczna część nakładu została już wykupiona, jednak, zgodnie z obietnicą, wszystko, co pozostało, można nabyć w placówkach Ukrposzty w całym kraju. Przygotował Heorhij ŁUKIANCZUK. Znaczek wdzięczności
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Swobodniej czują się nasze drony, zarówno uderzeniowe, jak i rozpoznawcze. Na Krymie wróg stworzył praktycznie nieprzenikalną tarczę przeciwlotniczą, której trzonem było pięć najdoskonalszych systemów obrony przeciwlotniczej dalekiego zasięgu S-400. Na nasze nieszczęście była ona nie tylko tarczą, ale też istotnym czynnikiem zapewniania przewagi w powietrzu nad południem Ukrainy i Morzem Czarnym. Ale i tej dominacji przyszedł koniec: dwa takie systemy zostały zniszczone w wyniku dobrze zorganizowanych ataków ukraińskiej broni. Jednak system obrony przeciwlotniczej na Krymie to nie tylko te S-400, lecz także cała zgraja innych środków obrony przeciwlotniczej, radarów i stacji. Nad zmniejszeniem liczby tych środków w ostatnim czasie bardzo skutecznie i owocnie pracowała nasza obrona, która zmiażdżyła ogromną masę sprzętu okupantów. Obrona przeciwlotnicza na Krymie oślepła, co daje naszemu wojsku możliwość znacznie skuteczniejszego niszczenia logistyki ordy, jej skupisk, magazynów, sztabów wraz z generałami, a co najważniejsze, miało to korzystny wpływ na sukcesy na frontach południowych.
A naszym największym sukcesem na frontach wojny na wyniszczenie jest artyleria i amunicja do niej. Nasz sukces to kolosalne wyniszczenie artylerii ordy! Artyleria to podstawa wojska ordy, jego główna doktryna i kręgosłup jej organizmu. W swoich przeglądach stale podkreślałem, że w tej wojnie – co w pewnym stopniu zaskoczyło naszych partnerów, a także nas – głównym czynnikiem jest artyleria, a także ilość i jakość amunicji do niej. Czyli tego, czego bardzo nam brakowało – amunicji i środków skutecznej walki kontrbateryjnej. W tym, zwłaszcza w amunicji, mieliśmy potencjał kilkadziesiąt razy mniejszy niż nasz wróg, który w tej wojnie postawił właśnie na ten zasób swoją główną stawkę. Tutaj nasze sukcesy są, bez przesady, wielkie. Do tej pory zniszczono niewiarygodną liczbę zestawów artyleryjskich zuchwałego przeciwnika – prawie 6600 sztuk! Przy czym zniszczeniu uległy przede wszystkim najlepsze, najnowocześniejsze wzory ordyjskiej artylerii, co zmusza teraz wroga do wprowadzania do walki nawet systemów sprzed 70-80 lat. Możliwości wytwarzania nowych zestawów artyleryjskich u wroga są minimalne i nie do porównania rzędami wielkości z jego stratami. Po rozpoczęciu naszej letniej ofensywy niszczymy 3-4-5-6 razy więcej wrogiej artylerii, niż tracimy własnej. Wcześniej zwracałem uwagę czytelników właśnie na to, że w ostatnim czasie dziennie gwałtownie wzrosła liczba zniszczonych zestawów artyleryjskich, co najmniej od 25 do 50 na dobę. Przy takim tempie niszczenia żadna armia świata nie wytrzyma, nawet moskiewska, która szczyciła się niezmierzoną liczbą swojej artylerii. Oto co robi skuteczna pomoc naszych zachodnich partnerów i zdolność naszych żołnierzy do szybkiego uczenia się i mistrzowskiego używania tej broni.
Jeszcze większego sukcesu osiągnęliśmy w stosunku amunicji artyleryjskiej, w której najbardziej przegrywaliśmy i co do dziś najbardziej tłumiło nasze możliwości obronne i ofensywne. Po raz pierwszy w tej wojnie nie tylko zrównaliśmy się pod względem tej liczby z wrogiem, ale go przewyższamy, i to znacznie. Ten rewolucyjny przełom w frontowej rywalizacji artyleryjskiej stał się możliwy przede wszystkim dzięki dostawom kilkuset tysięcy pocisków kasetowych DPICM z USA. A także, oczywiście, dzięki naszym dobrym znajomym – HIMARS-om, nowoczesnym wysokoprecyzyjnym haubicom dalekiego zasięgu, skutecznym radarom kontrbateryjnym. Wszystko to razem odwróciło przebieg wojny artyleryjskiej na naszą korzyść. Wroga artyleria została zmuszona odsunąć się od frontu, na odległość, która teraz nie pozwala wrogowi skutecznie używać swojej artylerii. Natomiast nasza artyleria, dzięki przewadze kontrbateryjnej, przeciwnie, znacznie bliżej przesunęła się do linii frontu, co jeszcze bardziej sprzyja jej skuteczności.
Warto też zaznaczyć, że pocisków DPICM w magazynach USA przechowuje się 3 mln sztuk. Te pociski nie są używane przez USA i wszystkie mogą trafić z pomocą do Ukrainy. Jeśli zauważyć, że te pociski są właśnie kasetowe, to oznacza to faktycznie setki milionów (pod)amunicji.
Główny dowódca Wałerij Załużny podkreślał, że około 80% wszystkich bojowych strat w Ukrainie spowodowała artyleria. Czołgi, bojowe wozy opancerzone, drony, broń strzelecka – wszystko to jest ważne i potrzebne, ale to właśnie artyleria jest i pozostaje najczęstszą przyczyną ludzkich śmierci w tej wojnie. Dlatego ten rewolucyjny przewrót artyleryjski jest potężnym wkładem w wojnę na wyniszczenie, który w przyszłości zaowocuje całkowitym zwycięstwem Sił Zbrojnych Ukrainy. W rezultacie w tej chwili Ukraina ma taką przewagę ogniową, jakiej nie miała orda nawet na początku swojego pysznego blitzkriegu sprzed 18 miesięcy.
Jako podsumowanie chcę naświetlić jeszcze jeden aspekt prowadzenia wojny na wyniszczenie. Taka wojna, jak już wcześniej zaznaczyłem, stawia za główny cel maksymalne wyniszczenie wroga, zniszczenie na linii styku jego głównych sił, a także rezerw przeciwnika, zniszczenie jego tylnych jednostek zabezpieczenia, jego magazynów, baz, całej logistyki obrony, po czym otworzy się droga do szybkiego, zwycięskiego marszu wyzwoleńczego przez terytoria. Taka strategia, oprócz wcześniej wymienionych zalet – swoich najmniejszych strat przy maksymalnych stratach wroga – ma jeszcze jeden istotny bonus: minimalizację zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi na tych terytoriach, które znajdują się poza linią frontu, ponieważ główne siły przeciwnika mają zostać zniszczone na linii frontu, co znacznie zmniejszy lub wręcz nie będzie wymagało szturmów na miejscowości. Oznacza to, że taka strategia przewiduje nie tylko minimalizację naszych strat wojskowych, ale też zmniejszenie strat cywilnych, a także zachowanie infrastruktury i budynków itd.
Na koniec o pogodzie. Jesień powoli wkracza w swoje prawa, dlatego wielu niepokoi: co dalej? Jak będzie, gdy zaczną się deszcze, błoto i bezdroża? Tu nasze dowództwo najwyraźniej przeprowadziło owocne przygotowania. Okres błota i bezdroży zaczyna się przy średniej dobowej temperaturze +5, i to właśnie jest punkt zwrotny. Jednak deszczów w tym roku było bardzo mało, było sucho i wszędzie panowała letnia średnia dobowa temperatura. Dlatego w tym roku może w ogóle nie być okresu wielkich bezdroży. Poza tym (o czym już mówiłem w poprzednich przeglądach) trzeba brać pod uwagę, że w obwodach wschodnich grunt jest przeważnie czarnoziemem, a to właśnie on jest największym czynnikiem bezdroży. A na południu, poczynając od Tokmaka, grunt jest suchy, tam bezdroża są niewielkie lub ich nie ma.
Gdy nasze wojska przebiły pierwszą linię obrony wroga, a potem także drugą – linię Surowikina, wróg przestraszył się przełamania i pospiesznie przerzucił do Tokmaka z frontu wschodniego 76. dywizję desantowo-szturmową. Jak nasze dowództwo na to zareagowało? Moim zdaniem całkowicie słusznie: wykorzystując okazję, osłabienie sił przeciwnika na wschodzie, nasze wojsko po pierwsze znacznie poprawiło sytuację pod Awdijiwką, której groziło okrążenie. Po drugie, przeszło do kontrnatarcia pod Chromowem, co przybliżyło jak najszybsze wyzwolenie kraju od najazdu obcych.
„Codziennie zanosimy modlitwy za powodzenie spraw naszych wojskowych, za zbliżanie się zwycięstwa nad kremlowską tyranią i za trwały sprawiedliwy pokój. Prosimy o pomoc dla naszych nowych bohaterów, prosimy o uzdrowienie dla rannych, o uwolnienie jeńców z niewoli. Z wieczną wdzięcznością upamiętniamy tych, którzy oddali życie za Ukrainę pod Bachmutem, gdyż ten wyłom groził przerodzeniem się w natarcie wroga na Iwaniwske i Czasiw Jar. Na południe od Bachmutu także przeszliśmy do kontrnatarcia i w wyniku dwumiesięcznych walk wyzwoliliśmy silne pozycje i dominujące wzgórza w Kliszczijiwce i Andriwce, wyszliśmy na linię kolejową, która jest głównym szlakiem zaopatrzenia dla 10-tysięcznego okupacyjnego garnizonu w Bachmucie, a także ustanowiliśmy kontrolę nad główną autostradą, łączącą Bachmut z okupowaną Horliwką. W ten sposób zaciśnięto logistyczną pętlę na bachmuckim garnizonie, a także zajęto dominujące wzgórza, z których można ostrzeliwać wroga, jeśli jednak nastąpi pora bezdroży. A przy okazji na kierunku bachmuckim w wyniku działań zniszczono całą brygadę okupantów.
Tymczasem pod Tokmakiem ukraińskie wojska nie traciły swojego impulsu ofensywnego, mimo wzmocnienia wroga rezerwą przerzuconą ze wschodu, odparły wszystkie przeciwne kontrataki okupantów i nawet trwa konsekwentne posuwanie się naprzód. Aby spokojnie się czuć w razie pewnych problemów z ewentualnym bezdrożem na tym froncie, nasze wojsko musi przejść jeszcze około 10-15 km na południe, tam zaczyna się suchy grunt, i wtedy niezależność od pogody w dalszym naszym natarciu jesienią i zimą będzie zagwarantowana.
…Każdy owoc musi dojrzeć, aby stał się smaczny, słodki i zdrowotny. Ani wcześniej, ani później, we właściwym czasie. Dlatego cierpliwość i żadnego pośpiechu. Mądrze, roztropnie, kreatywnie, z wiarą we własne siły zmierzamy do naszego zwycięstwa! Wojna na wyniszczenie, która wydaje się niekończąca, skończy się nagle. Naszym zwycięstwem. Chwała Siłom Zbrojnym Ukrainy! Chwała Ukrainie!
ну” – powiedział metropolita Ioan. Po zakończeniu Boskiej Liturgii dowódca Połączonych Sił Sił Zbrojnych Ukrainy wyraził słowa podziękowania metropolicie Ioanowi i duchownym, wręczając resortowe odznaczenia. Generał porucznik Serhij Najew przekazał także poświęcony egzemplarz jednej z cudownych ikon Matki Bożej Opiekunki bojownikom odrębnej brygady prezydenckiej im. hetmana Bohdana Chmielnickiego. Biuro prasowe Kijowskiej Metropolii Ukraińskiego Prawosławnego Kościoła (PCU)
Tłumaczenie maszynowe
W Dzień Święta Opieki Najświętszej Maryi Panny, Dzień Obrońców i Obrończyń Ukrainy, 1 października 2023 roku rozpoczął działalność garnizonowy kościół ku czci świętego hierarchy Mikołaja Cudotwórcy, znajdujący się na terenie Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Obyczaju Ukrainy.
Boską Liturgię w dniu święta odprawił przewodniczący Synodalnego Zarządu Duchowieństwa Wojskowego metropolita Ioan (Jaremenko) przy współudziale kapelanów Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Za nabożeństwem modlił się dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Ukrainy generał porucznik Serhij Najew, a także żołnierze, którzy bronią północnych granic naszego państwa, mieszkańcy i goście stolicy. Podczas nabożeństwa rozbrzmiewały modlitewne prośby za obrońców Ukrainy, za ukraiński naród
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, przewodnicząca Centrum Kobiecego „Spadszczyna” 2 października naczelniczka departamentu kultury, turystyki, narodowości i religii Czernihowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Ludmyła Zamaj przedstawiła zespołom czterech placówek kultury miasta nowych kierowników. Zamiast Inny Aliferenko obwodową uniwersalną bibliotekę naukową imienia Ołeksandra i Sofii Rusowych objął Jurij Sobol, który wcześniej był dyrektorem generalnym Narodowego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego „Czernihów Starożytny”, lecz z pierwszego wykształcenia jest bibliotekarzem i rozpoczynał swoją karierę zawodową właśnie w tej bibliotece. Jurij Sobol – członek zarządu obwodowego towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, współautor badania „Cegiełka dla rodzinnej świątyni”. Dla naszego tygodnika, jak właściwie i dla Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, jest to zwycięstwo, do którego dołożyliśmy cząstkę serca i wielką pracę w niełatwej walce z ruskim mirem. Kilka lat trwała walka o przemianowanie obwodowej uniwersalnej biblioteki naukowej, która nosiła imię rosyjskiego pisarza W. Korolenki, znanego z proimperialnego, lekceważącego stosunku do ukraińskości, a w szczególności do języka ukraińskiego. Dziesiątki publikacji zostały wydrukowane w „Słowie Proświty”, aby przekonać opinię publiczną i władze Czernihowszczyzny, jak ważna jest obecność w przestrzeni kulturowej regionu imion Rusowych – założycieli biblioteki, patriotów Ukrainy, mężów stanu i oświecicieli, którzy każdego dnia swojego życia „wyprowadzali naród ukraiński z kulturowego dzieciństwa”, dla których dewizą życia był „obowiązek – ponad wszystko!”. I wreszcie w czerwcu tego roku w życiu kulturalnym Ukrainy wydarzyło się nieprzemijające wydarzenie: decyzją rady obwodowej Czernihowskiej Obwodowej Bibliotece Naukowej sprawiedliwie nadano imiona Ołeksandra i Sofii Rusowych! Dokonało się! „Cieszy, że społeczność i władze tym razem się zjednoczyły, uświadomiwszy sobie, że żadnemu porównaniu nie podlegają zasługi przed Czernihowszczyzną Korolenki i Rusowych – to zbyt różne wielkości w ukraińskiej kulturze i państwowości! Nieporównywalna, oczywiście, jest radość z nadania imienia Rusowych z wielką biedą, którą po raz kolejny zesłał na naszą ziemię wróg. Jednak, jeśli się zastanowić, to te wydarzenia symbolicznie stanęły obok siebie, bo cywilizacyjna konfrontacja – Ukrainy i moskiewszczyzny – trwała we wszystkich czasach, jako walka światła z mrokiem” – pisał nasz tygodnik („Rusowowie wracają do Czernihowa”, „SP”, 15-23 czerwca 2023 r.). Jednak cieszyć się było za wcześnie. Bo we wrześniu dowiedzieliśmy się, że kierować biblioteką z nowym imieniem – Ołeksandra i Sofii Rusowych – zamierza ta sama dyrektorka I. Aliferenko, która do niedawna nie chciała nawet słyszeć o Rusowych, która ze wszystkich sił starała się, aby nie dopuścić do przemianowania, która wraz z zespołem stawiała jawny opór procesom dekomunizacji. Aby nie dopuścić do tej niesprawiedliwości, do przewodniczącego Czernihowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej W. A. Czausa został skierowany list otwarty z podpisem profesora M. Tymoszyka, przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki P. Mowczana, profesora H. Filipczuka, dziennikarki H. Daciuk („Czyżby bibliotekę Rusowych znów miała objąć oponentka Rusowych?”, „SP”, 28 września – 4 października 2023 r.). „Czyż można dzisiaj, w warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej, dopuścić do konserwacji dalekich od państwowotwórczych metod i stylu pracy tego ważnego naukowo-oświatowego i państwowotwórczego ośrodka regionu?” – pytaliśmy retorycznie i z niepokojem w apelu. I oto jeszcze jedno zwycięstwo na mapie wielkiej walki o Ukrainę. Wierzymy, że podczas omawiania kwestii – przedłużać czy nie przedłużać terminu umowy z I. Aliferenko, zadziałały także nasze publikacje dziennikarskie i list otwarty. Dlatego decyzja została podjęta sprawiedliwa: nie przedłużać. Biblioteką Rusowych musi kierować osoba ukrainocentryczna, dla której imiona orędowników, którzy rycersko odzyskiwali i utwierdzali Ukrainę, nie są pustym dźwiękiem, a honorem. Wydarzenie dodaje otuchy, dodaje sił i przekonuje, że uczciwe i sprawiedliwe słowo dziennikarskie, odważna postawa obywatelska, bezkompromisowość w bronieniu języka ukraińskiego, ukraińskiej książki, naszej historii – mają znaczenie i siłę! „A wy pracujcie!” – zalecała Sofia Rusowa swojej siostrze Zinaidzie Mirnej na kilka dni przed odejściem, mając na myśli pracę dla Ukrainy...
tyk. To właśnie on zwyciężał w 65 bitwach. To on jest bohaterem wielu ukraińskich pieśni i bajek. To właśnie jego po śmierci nazwano charakternykiem. Iwan Sirko urodził się mniej więcej między 1605–1610 rokiem. W czasach ZSRR kompartyjni ideolodzy starannie ukrywali fakt, że Iwan Sirko wraz z pułkownikami Iwanem Bohunem, Petrem Doroszenką i innymi ostro i bezkompromisowo wystąpił przeciwko układowi z Moskowią. Kategorycznie odmówił podpisania ugody perejasławskiej i przysięgania moskiewskiemu carowi Aleksiejowi. W latach 1660–1680 dwunastokrotnie wybierano go koszowym atamanem. Po rozejmie andruszowskim z 1667 roku zajął wyraźnie antymoskiewskie stanowisko. W 1672 roku pretendował do hetmańskiej buławy, co ostatecznie poróżniło go z moskiewskim rządem, który zesłał go do Tobolska. Po powrocie z moskiewskiej niewoli (1673 rok) do końca życia pozostał przeciwnikiem Moskwy, broniąc przede wszystkim autonomicznych interesów Zaporoża. We wsi Pyrohy ulice Suworowa i Gagarina przemianowano na cześć Łesi Ukrainki i Wasyla Symonenki. We wsi Semymohyl ulica Miczurina stała się ulicą „Obrońców Ukrainy”, a Timiriaziewa – Łewka Symyrenki (autora ogrodu kolekcyjnego i szkółki pomologicznej), jednej z najbogatszych w Europie kolekcji pomologicznych; oprócz innych roślin warzywnych i jagodowych szkółka obejmowała: 900 odmian jabłoni, 889 – grusz, 84 – śliw, 350 – wiśni i czereśni, 15 – brzoskwiń, 36 – moreli, 165 – agrestu, 54 – orzecha. Badał zebrane przez siebie odmiany, poprawiał metodami selekcyjnymi jakość miejsca, aklimatyzował obce i wyhodował nowe (na przykład popularną odmianę jabłoni Reneta Symyrenki, nazwaną przez niego na cześć ojca). Połtawski oddział UINP
Tłumaczenie maszynowe
W szczególności w mieście Hłobyne oczyszczono toponimię z działaczki WŁKSM Lizy Czajkiny: teraz ta ulica nosi nazwę „Wolnego Kozactwa”. W ten sposób uhonorowano Narodowe ochotnicze formacje wojskowo-milicyjne z czasów walk narodowowyzwoleńczych 1917–1921 lat, które działały na Ukrainie. Powstały one w celu ochrony wsi, a z czasem i Państwa Ukraińskiego, w warunkach narastającego nieładu społecznego i bandytyzmu, w celu ochrony prawdy, wolności i sobornej władzy ludowej ludzi wolnej Ukrainy oraz duchownych Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. W okresie Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 lat na Hłobynszczyźnie działały oddziały Wolnego Kozactwa. W niebyt odeszła nazwa ulicy „Bohaterów Krasnodonu”, teraz ta ulica nazwana jest „Bohaterów Krut” – na pamiątkę patriotycznej młodzieży, w szczególności z Połtawszczyzny, która broniła Kijowa przed wojskami czerwonej leninowskiej Rosji 29 stycznia 1918 r. w bitwie w pobliżu stacji kolejowej Kruty. Pojawiła się ulica na cześć kronikarza ukraińskiej historii, autora fundamentalnego dzieła, 10-tomowej „Historii Ukrainy-Rusi”, przewodniczącego Ukraińskiej Centralnej Rady. Teraz ul. Czetwerikowa została przemianowana, a nową nazwą uhonorowano Mychajła Hruszewskiego, wybitnego historyka, działacza państwowego i społeczno-politycznego, literaturoznawcę, pisarza, publicystę, akademika Wszechukraińskiej Akademii Nauk, inspiratora ukraińskiego ruchu narodowego, szefa Towarzystwa Naukowego im. T. H. Szewczenki. To właśnie pod kierownictwem Mychajła Hruszewskiego Centralna Rada ewoluowała od żądań autonomii narodowo-kulturalnej do proklamacji niepodległej Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Ulicę imienia rosyjskiego rozbójnika Stieńki Razina również przemianowano. Zamiast tego uwieczniono pamięć lidera Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Stepana Bandery. Ulicę Timiriaziewa przemianowano na cześć Ołeny Pcziłki (prawdziwe imię – Olha Petriwna Kosacz, z domu Drahomanowa), urodzonej na Połtawszczyźnie pisarki, tłumaczki, folklorystki, etnografa, matki Łesi Ukrainki. Zaułek Majakowskiego nazwano na cześć poety rzadkiego talentu, który wybrał los bojownika, Wasyla Stusa. Ulicę i zaułek Czkałowa przemianowano na cześć Petra Jacyka, ukraińskiego mecenasa ukrainoznawstwa na Zachodzie i na Ukrainie, fundatora Międzynarodowego funduszu charytatywnego „Liga ukraińskich mecenasów”, założyciela Międzynarodowego konkursu znawców języka ukraińskiego; ul. Riepina – na Marii Prymaczenko (artystka ludowa). Byłemu zaułkowi Timiriaziewa nadano imię wybitnego ukraińskiego sportowca Iwana Piddubnego. Jeszcze jeden zaułek (Dieżniowa) przemianowano na cześć sportowca: uwieczniono urodzonego na Hłobynszczyźnie, mistrza świata we francuskich zapasach Juchyma Biłousa. Ulicę Gagarina przemianowano na Bohaterów Ukrainy, a Majakowskiego – na cześć ziomka, urodzonego w mieście Hłobyne, ukraińskiego artysty szkła dekoracyjnego Iwana Zaryckiego. Ulicę Czajkowskiego przemianowano na Wołodymyra Wermenycza (ukraiński kompozytor, dyrygent chóralny, pedagog, urodzony we wsi Borysy na Hłobynszczyźnie, autor piosenek „Czornobrywci”, „Idu ja rosamy”, „Zironka donećka”, „Ja mriju pro more” (sł. Wołodymyra Sosiury), „Ty snyszsia meni, mamo”, „Polowa cariwna”, „Na kałyni mene maty kołychała”, „Pidkruczu ja czorniji wusa”, „Spohad” („Co komu do tego”, sł. Liny Kostenko). Ulicę stalinisty Zygina przemianowano na cześć Księżnej Olgi, której rządy były decydującym zwrotem w historii Ukrainy-Rusi. A zaułek Łomonosowa przemianowano na Wiktora Łahna (urodzony w Hradyźku, ukraiński naukowiec, matematyk, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor, prorektor ds. naukowych, kierownik katedry analizy matematycznej i informatyki Połtawskiego Uniwersytetu Pedagogicznego). We wsi Koreszczyna ulicę Komarowa przemianowano na cześć głównodowodzącego UPA Romana Szuchewycza. Na cześć Wasyla Ustymowycza – działacza społecznego, mecenasa, założyciela Ustymiwskiego parku dendrologicznego, który znajduje się na terenie hromady Hłobyne w mieście Hłobyne, przemianowano ulicę działacza WŁKSM Koszowego, a we wsi Ustymiwka – ul. Proletarską. Dla uczczenia czynu Ukraińskich Strzelców Siczowych – jednostek wojskowych Armii URL z Naddnieprza, sformowanych w okresie walk wyzwoleńczych Narodu Ukraińskiego 1917–1919 lat, w mieście Hłobyne przemianowano ulicę, która wysławiała ro- Decyzją nr 966 15. sesji Rady Miejskiej Hłobyne w rejonie krzemieńczuckim obwodu połtawskiego przemianowano 76 obiektów toponimii. W nowych nazwach uwieczniono księżną Olgę, Łesię Ukrainkę, Stepana Banderę, Romana Szuchewycza, Bohaterów Krut, Strzelców Siczowych, Wasyla Stusa, Petra Jacyka, Hryhorija Skoworodę, Ostapa Wysznę, Maksyma Zalizniaka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wyłapują się pragnienia jak najszybszego wejścia do tego sojuszu. Ale to zależy przede wszystkim od nas, jak zorganizujemy swoje życie, czy będziemy przestrzegać uznanych światowych standardów. Jeśli natomiast nadal będziemy dreptać w miejscu, mówić o reformach i nie przeprowadzać ich, to tym samym poświadczymy swoją niemrawość i bezsensowność, pozostaniemy nieudanymi petentami i będziemy całe życie liczyć na pomoc. Ale komu z zachodnich krajów będzie chciało się nam stale pomagać? Wiadomo, że błędy trzeba naprawiać, a nie gromadzić, inaczej można w nich utonąć. I wtedy wychodzi na to, że nie potrzeba nawet wrogiej siły, kiedy sami sobie szkodzimy. Nas to dotyczy w wielu przypadkach. Weźmy Ustawę Ukrainy o rynku ziemi, przyjętą przez Radę Najwyższą. Zgodnie z nią, wkrótce obcokrajowcy będą mogli kupować u nas ogromne połacie gruntów rolnych. Po co, w jakim celu? I pojawia się niepewność, do czego to doprowadzi, kto będzie miał z tego korzyść. Nasze trudności i straty byłyby jeszcze większe, gdybyśmy nie mieli takich profesjonalistów i patriotów, jak na przykład pierwszy minister obrony Kostiantyn Morozow, także minister obrony Jewhen Marczuk, który zajmował również kierownicze stanowiska w SBU i rządzie. Wspomnijmy także o wiceministrze edukacji Anatoliju Pohribnym. Wszyscy oni zasługują na wdzięczność za pożyteczną pracę, państwową mądrość. A ich następcy, z nielicznymi wyjątkami, niczym nie wyróżnili się na swoich stanowiskach, w niepełnym stopniu pojęli nawet doniosłość zadań, które przed nimi stoją, nie wykazali potrzebnej rozwagi i kreatywności. Dzisiaj wymagania i odpowiedzialność jeszcze bardziej rosną, pełnowartościowość obowiązku wobec swojego narodu staje się nieodzowna i musi przejawiać się każdego dnia i każdej godziny. Właśnie z takimi myślami nasi rodacy na froncie i na tyłach godnie bronią Ukrainy, oni są naszą nadzieją i sztandarem. zwolnienia mnie z szeregów Sił Obrony Ukrainy. Przez dziewięć dni trwały prace, które byłyby niemożliwe bez moich towarzyszy broni, którzy zdecydowali się poświęcić swoje dni urlopu z armii, aby zrobić wszystko jak należy. Moja ogromna wdzięczność dla Andrija Dacenki i Ołeksandra Demczenki. Szczególne podziękowania dla Prawosławnej Cerkwi Ukrainy i osobiście ojca Ihora, który poświęcił kozacki krzyż i odprawił panichidę na grobie Leonida Hromowego. Byłem szczęśliwy, widząc wartę honorową z Plastu w Wiszniewem, który uczcił pamięć Leonida Hryhorowycza. Bo właśnie w jego szkole pojawiła się pierwsza stanica Plastu na Doniecczyźnie. Wychowankiem tej stanicy był Stanisław Andrijczuk, jeden z czołowych plastunów Ukrainy. Moja wdzięczność dla Iryny Arziajewej, plastunów i plastunek. Mamy siłę pamiętać o ukraińskim Doniecku, tych działaczach, którzy wbrew wszystkiemu wychowywali obywateli i patriotów. Wierzę, że w wyzwolonym Doniecku będzie ulica Leonida Hromowego, a pamięć o nim będzie żyła długo. Stanisław FEDORCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr HROMOW m. Kijów Te pytania stanęły przed Wołodymyrem Zełenskim od pierwszych minut po wieści o ataku. W mgnieniu oka przewinął w pamięci obrazy przeszłości i wyodrębnił to, co teraz jest najważniejsze. To hasło Petra Poroszenki i jego partii „Europejska Solidarność” – „Armia. Język. Wiara”. Właśnie ono w pełni odpowiada wymaganiom dnia, hartuje naszą siłę. A co do politycznego rywala, z którym nie tak dawno zmagał się w wyborach prezydenckich, to nie ma to żadnego znaczenia. Dlatego liczne wystąpienia Wołodymyra Zełenskiego przed swoimi obywatelami w innych krajach, w szeregu organizacji międzynarodowych, jasno i wyraźnie rozbijają mrok wymysłów i nonsensów wroga, którymi ten się osłania i pragnie wszystkich oślepić. I te jego apele odpowiadają zapotrzebowaniu społeczeństwa. Siły Zbrojne Ukrainy, wyposażone w niezbędną broń i w należytej ilości, muszą wykonywać postawione zadania. Jednak niebezpieczeństwo kryje się także w czymś innym: w naszych zaniedbaniach w sądach, w korupcji – nie w pojedynczych przypadkach, a w większych rozmiarach – to hamulec naszego rozwoju, niezdolność struktur władzy do zorganizowania swojej działalności. Na czym ona się trzyma? Przyczyn jest wiele. Z nich można złożyć całą piramidę, u podstaw której leży błędne kierowanie zabezpieczeniem finansowym. Na kilka lat przed niepodległością średnia pensja robotnika mało czym różniła się od pensji kierownika wydziału, gdzieś w półtora-dwa razy na korzyść kierownika. Dyrektor zakładu otrzymywał gdzieś trzy razy więcej. A żeby ktoś dziesięciokrotnie, takiego nigdzie i u nikogo nie było, nawet u sekretarza generalnego partii komunistycznej. To samo w innych krajach, przeważnie współczynnik pięć między mniejszymi a większymi pensjami. Obecnie zaś u nas – różnica prawie stukrotna. Kto zatem ma takie niebotyczne nagrody? Kierownicy różnych resortów i zjednoczeń, ich zastępcy oraz doradcy. A za jakie zasługi? Nie wiadomo, bo żeby dostrzec u nich jakieś sukcesy, trzeba długo i uważnie się przyglądać. A oto czego jest pod dostatkiem, to krytycznych wyrzutów, które prosto w oczy się rzucają. Z emeryturami też nie wszystko jest jasne. Głównej masie emerytów ledwo wystarcza pieniędzy na przeżycie, za to są i tacy, jakby codziennie dojrzewały u nich jakieś wynalazki, szybko wdrażają je w życie i mają z tego znaczne zyski. A jak zachowuje się wielki kapitał? Nie znamy jego pochodzenia, wydatków i zamiarów. Ale i tutaj wystarcza bezkarności i nieporozumień, co nie jest tajemnicą, bo znane są i nazwiska konkretnych ludzi, i ich społeczne czyny. Co daje nasz podział dóbr materialnych? Jak rodzi pogardę dla sumiennej pracy, zachęca nie do wiedzy i zdolności, a do poszukiwań dróg na skróty do sukcesu? A to początek moralnej degradacji, konformizmu, służalczości. I wychodzi na drogę zasobny portfel, u niego pojawia się pragnienie rządzenia, odgrywania bardziej znaczącej roli, niż mu wyznaczono z przeznaczenia. Nasz kapitał musi brać aktywny udział w budowie państwa. Kiedy zaś się od tego usuwa – wtedy czekają go różne próby z nieprzyjemnymi konsekwencjami. Ludzkość od dawna prowadzi walkę z różnymi naruszeniami prawa. Wypracowała też pewną konsekwencję i normy, są one sprawdzone w praktyce, znalazły pełne uznanie i poparcie oraz nie wywołują żadnych sprzeciwów. Główną rzeczą jest tutaj nieuchronność kary za czyny niezgodne z prawem. Oznacza to, że każda taka sprawa powinna być zbadana przez odpowiednie organy państwowe, oceniona i z odpowiednim wnioskiem, gdzie wskazuje się także winowajców zdarzeń. A potem zapada decyzja, można ją zaskarżyć. Ta decyzja staje się znana nie tylko tym, których dotyczy, ale i znajomym, sąsiadom, współpracownikom, a kiedy informuje się o niej w środkach masowego przekazu, to i szerokiemu kręgowi obywateli. Tak samo ma ona wpływ wychowawczy, ostrzega przed nieprzemyślanymi krokami, a niektórych zmusza do rezygnacji z pielęgnowanych zamachów na cudze dobro. Co więcej, trzeba wiedzieć, że skazani po odbyciu kary będą mieli także pewne ograniczenia. Jakże u nas prowadzi się walkę z naruszeniami prawa? Niemało z nich bada się latami. Czasem dziennikarze i aktywiści społeczni biją na alarm, ogłaszają o nich w mediach, a potem ze zdziwieniem dowiadują się, że ich doniesienia pozostają bez odpowiedzi, jakby ich w ogóle nie było. Rada Najwyższa uchwala ustawy antykorupcyjne, a oto jak są one wykonywane, czy następuje nieuchronność kary – nie jest badane, nie jest studiowane, nie otrzymuje analitycznych opracowań. Podobne podejście przenosi się także na system sądowniczy. Niedawno rozmawiałem ze swoją krewną, wspomnieliśmy o religii. Wskazała, że uczęszcza do tego samego kościoła, co wcześniej, i zaczęła dowodzić, że wiara jest jedna dla wszystkich kościołów, nie trzeba tutaj kogoś wyróżniać. A wcześniej, a nawet dzisiaj, u nas przeważają parafie patriarchatu moskiewskiego. I to już kilka lat po utworzeniu Prawosławnego Kościoła Ukrainy, gdzie nabożeństwa odbywają się w języku ukraińskim. Tak właśnie żyjemy, budujemy nowe relacje między ludźmi, a trzymamy się siłą narzuconych nam obcych poglądów i zasad zachowania. A swoich nie znamy, nie przyjmujemy, nie zauważamy. To jest to, co odpowiada naszym nieżyczliwym i czego mocno się trzymają, bo zapewnia im to pewne przewagi w społeczeństwie. W Ławrze Peczerskiej przez wieki rządzili moskiewscy popi, poniżając wszystko, co ukraińskie. I jaki hałas podnieśli, kiedy powiadomiono ich, że nadszedł czas, by zakończyć tutaj swoją działalność. Zamknęli drzwi przed pracownikami organów państwowych, nie wpuszczali do pomieszczeń, odmawiali wykonywania ich poleceń. I zdarzają się wierni, którzy też dają się wciągnąć w taką samowolę, hałasując całymi dniami, jakoby naruszano ich prawa, wywierano nacisk na religię. Tymczasem pokazują swoje zdziczenie pod przewodnictwem obcych mentorów. Czy warto mówić o wzroście gospodarczym podczas wojny? Tak, i jest w tym potrzeba. Przecież teraz pojawiła się nagła potrzeba uzbrojenia, mogą je zapewnić nasze przedsiębiorstwa. Wiele otrzymujemy od innych krajów, za to chwała i podziękowania dla nich. Ale i sami musimy produkować. Do tego mamy i specjalistów, i odpowiedni sprzęt, i surowce. Co do prywatyzacji: przeprowadzaliśmy i teraz przeprowadzamy, ale warto wskazać na taką jej wadę, jak brak progresywnego opodatkowania dla przedsiębiorców. A ono sprawdza się w innych krajach. Dlatego o poprawie sytuacji naszych ludzi nie należy nawet mówić, oni wciąż wyjeżdżają za granicę do pracy zarobkowej. Obecnie, aby odwrócić niebezpieczeństwo, często wspomina się NATO, stało się to dzięki wysiłkom przewodniczącej Związku Ukrainek Ludmyły Ogniewej oraz funduszom uczniów szkoły, którzy w ten sposób postanowili zachować pamięć. Pracę nad kozackim krzyżem z piaskowca wykonał Dmytro Iljuchin, uczeń naszego wybitnego artysty Petra Antypa. Na początek ubiegłego roku krzyż o wadze prawie 1,5 tony był gotowy i czekał na ustawienie w jampilskim kamieniołomie w obwodzie winnickim. Pełnoskalowa inwazja wroga skorygowała plany. Zdołaliśmy powrócić do budowy podstawy pod krzyż dopiero w bieżącym roku, po
W tej wojnie rosyjsko-ukraińskiej wróg stawia na brak ukraińskiego doświadczenia u Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, moskiewską agenturę, na zaostrzenie walki politycznej i związane z nią rozbieżności w tym, jakie decyzje należy podejmować. Jak więc odwrócić niebezpieczeństwo, na czym skoncentrować się przede wszystkim, gdzie jest ratunek?
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno odbyło się poświęcenie kozackiego krzyża na grobie dyrektora pierwszej ukraińskiej szkoły w Doniecku, Leonida Hromowego. Cmentarz kozackiej wsi Lubarci na Kijowszczyźnie stał się ostatnim miejscem spoczynku naszego przyjaciela i nauczyciela 28 września 2018 roku. Przez pięć lat społeczność pedagogów, nauczycieli i rodziców omawiała projekt pomnika oraz zbierała fundusze. Wydano broszurę o powstaniu szkoły i walce z miejscowym antyukraińskim środowiskiem, które przeszkadzało w otwarciu i funkcjonowaniu udanej placówki oświatowej. To
Tłumaczenie maszynowe
W epoce „żelaznej kurtyny” wolne i prawdziwe słowo zmuszone było przenikać na Ukrainę różnymi, zupełnie nieprostymi drogami. Patrioci na Zachodzie, którzy się do tego przyczyniali, działali dość śmiało i pomysłowo. Za każdym razem najważniejsze było pokonanie przeszkód, obejście „zapór”, podstępnie rozstawionych na każdym kroku przez radzieckie służby specjalne. Mistrzowsko robili to pracownicy ukraińskiego wydawnictwa „Suczasnist” w Monachium.
Taras HOŁOWKO
Wydawszy w 1976 roku książkę „W lasach Łemkowszczyzny” byłego żołnierza UPA Iwana Dmytryka, ktoś z redaktorów podał pomysł, by rozpowszechnić ją na terytorium podradzieckiej Ukrainy. Wszak minęły ponad trzy dekady od czasu, gdy w wojenne i powojenne czasy na zachodnioukraińskich ziemiach toczyły się krwawe boje między powstańcami z UPA z jednej strony a regularnymi oddziałami Armii Czerwonej, wojskami niemieckimi, grupami specjalnymi NKWD, radzieckimi partyzantami, polską milicją oraz wojskami Armii Ludowej – z drugiej. W tej świętej wojnie zginęły tysiące ukraińskich patriotów, którzy oddali życie w imię niepodległości Ukrainy, a także broniąc miejscowej ludności, która cierpiała od bolszewickich i nazistowskich okupantów, siłowych struktur Polski, gdzie wraz z zakończeniem wojny władzę w kraju, podobnie jak w sąsiedniej Rumunii, na Węgrzech i w Czechosłowacji, kontrolowali komuniści. W wydawnictwie „Suczasnist” słusznie uważano, że książka „W lasach Łemkowszczyzny” Iwana Dmytryka, trafiwszy do USRR, wzbudzi zainteresowanie czytelników, zdemaskuje na wskroś fałszywą komunistyczną propagandę moskiewskich ideologów, sfałszowaną historię narodowowyzwoleńczej walki Ukraińców nie tylko w XX, ale i na przestrzeni minionych stuleci, a ponadto ujawni ludobójstwo ukraińskiego etnosu, zorganizowane przez stalinowski reżim podczas Hołodomoru 1932–1933 lat… Aby zrealizować zamysł, niemieccy poligrafowie, współpracując z wydawnictwem „Suczasnist”, w książce o znanym partyzanckim dowódcy, wydanej w USRR, wymienili wewnętrzny blok książkowy, ale całkowicie zachowali autentyczne oprawy, pierwsze 34 strony i ostatnią z danymi wydawniczymi Politwydawu Ukrainy. Kiedy na punktach kontrolno-przepustowych radzieccy pogranicznicy natrafiali na takie „odnowione” wydanie pod tytułem S. A. Kowpak „Od Putywla do Karpat”, to żadne podejrzenia nie mogły powstać. Co więcej, na stronie tytułowej zaznaczono, że książkę w 1979 roku wydano w Kijowie przez „Wydawnictwo Literatury Politycznej Ukrainy”. Przerzuciwszy jeszcze kilka stron, pogranicznik odkładał ją, przenosząc uwagę na inne. A już na 35. stronie, po patetycznych odach do „heroicznych czynów” Sydora Kowpaka, nagle wyłaniało się: „Autor książki W lasach Łemkowszczyzny – strzelec Iwan Dmytryk, żołnierz Ukraińskiej Powstańczej Armii, z kurenia dowódcy Rena, który działał na Łemkowszczyźnie w latach 1944–1947. Swoje wspomnienia autor zapisał zaraz po przybyciu na Zachód w latach 1947–1949, kiedy jeszcze wszystkie wydarzenia były mocno utrwalone w pamięci”.
Trzymamy dzisiaj w rękach to unikalne, pożółkłe od czasu wydanie i wyobrażamy sobie spowodowaną w drugiej połowie lat 1970. „dywersję ideologiczną” w USRR, wściekłość ówczesnego komunistycznego władcy Ukrainy Wołodymyra Szczerbyckiego, głównego republikańskiego czekisty Fedorczuka, przysłanego z Moskwy, któremu, nawiasem mówiąc, podlegali ci sami wywiedzeni w pole pogranicznicy, i po raz kolejny przekonujemy się, że po II wojnie światowej i w kolejnych dekadach wojna przeciwko moskiewskim kolonizatorom i ich pachołkom na Ukrainie nie ustawała, a przybierała nowe, bardziej wyrafinowane formy. Książka „W lasach Łemkowszczyzny” Iwana Dmytryka, w której opisano rajdy jednego z oddziałów UPA po terytorium Łemkowszczyzny, ziemi przemyskiej i Chełmszczyzny – etnicznych ukraińskich ziem, gdzie, począwszy od XIII aż do połowy XX wieku, zwarcie mieszkali etniczni Ukraińcy – Łemkowie, Bojkowie, Rusini – jakby celowała we wrogów ukraińskiej państwowości, potomków tych, których żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii niszczyli w otwartych walkach na naszych zachodnich ziemiach. Iwan Dmytryk, mając pseudonim Drohomyr, skrupulatnie opisuje każdy istotny z jego punktu widzenia epizod zbrojnej walki, którą prowadziła sotnia pod ogólnym dowództwem dowódcy Rena (prawdziwe imię i nazwisko – Wasyl Mizernyj). Zazwyczaj były to walki najpierw z regularnymi oddziałami Armii Czerwonej, która wypierała wojska Wehrmachtu z okupowanych przez nie miasteczek i wsi zachodniej Galicji i przejawiała przy tym otwartą wrogość wobec miejscowej ludności, a później – z radzieckimi partyzantami, oddziałami NKWD, polską milicją, spadochroniarzami-dywersantami. Aby dać czytelnikowi choćby jakieś wyobrażenie o wrogu, z którym UPA musiała mieć do czynienia, autor na początku opowieści wspomina przerażający epizod, kiedy na jednej z dróg, którą podążali cywilni uchodźcy do granicy z Węgrami, radzieckie czołgi bezlitośnie zmiażdżyły grupę uciekinierów, nie oszczędzając ani kobiet, ani dzieci. Straszne realia wraz z przyjściem Sowietów na tereny Galicji coraz częściej stawały się codziennym zjawiskiem, zmuszając miejscową ludność do stawiania oporu, pomagania żołnierzom UPA prowiantem, informowania o przemieszczaniu się wroga, udzielania schronienia w chłodne pory roku. Właśnie niepogoda i brak żywności najbardziej doskwierały powstańcom, zmuszając ich do podejmowania desperackiego ryzyka. Wraz ze wzmocnieniem obecności radzieckich garnizonów, które wypełniły miejscowości, pojawiły się na drogach, mostach, górskich przełęczach, bojowe sotnie zaczęły szukać niezawodnej ochrony w gęstych i nieprzejezdnych lasach, gdzie przyspieszenie
Deportacja Ukraińców w ramach akcji „Wisła”, kwiecień 1947 r.
budowano podziemne schrony – kryjówki. Jak wynika z opowieści autora, okupacyjna władza sowiecka bardzo szybko zrozumiała, że udane działania UPA można wyjaśnić nie tylko umiejętną taktyką, zastosowaną na polu walki przez doświadczonych dowódców, ale także stałym wsparciem ludności, która niezawodnie zapewniała tyły walczącej stronie ukraińskiej. W związku z tym nabierały siły represje wobec chłopów, którym towarzyszyły deportacje, przemoc fizyczna i grabież mienia. Nieraz i nie dwa sotnia, w skład której wchodził Drohomyr, odbijała sowieckim okupantom kolumny z wygnańcami, których brutalną siłą, a czasem morderstwami i niszczeniem gospodarstw, zmuszano do opuszczenia rodzinnych domów, gdzie od wieków żyli ich przodkowie, i przymusowo deportowano na daleką północ, na Syberię, do obozów koncentracyjnych GUŁAG-u. „Pogłoski o wysiedleniu Ukraińców szybko stały się rzeczywistością – wspomina w książce Iwan Dmytryk. – Polskie siły zbrojne i NKWD zaczęły napadać na pojedyncze wsie (głównie niedaleko Sanoka) oraz siłą wywozić ludzi. Akcje te przeprowadzano w najbardziej brutalny sposób, mniej więcej według takiego schematu: wojsko kilkoma nawrotami napadało na wieś, rabowało i biło chłopów oraz gwałciło kobiety. A żeby napędzić jeszcze więcej strachu, Polacy zabijali we wsi kilkunastu mężczyzn i kobiet oraz zostawiali ich w widocznych miejscach. <…> Wszystko to odbywało się przy akompaniamencie pobić. Najbardziej upartych, którzy nie chcieli opuszczać swoich domów, zabijano”. Innym narzędziem wpływu na niepokornych mieszkańców wsi stała się epidemia tyfusu, sztucznie rozprzestrzeniona w całym kraju. U Iwana Dmytryka, sądząc po przytoczonych w książce faktach, nawet nie powstawały wątpliwości co do tego, że za tą epidemią-wojną, rozpętaną przeciwko ludności cywilnej Łemkowszczyzny i stanowi osobowemu oddziałów UPA, stały jednostki specjalne NKWD: wszak to właśnie one potajemnie rozprzestrzeniały zarazki choroby zakaźnej po wsiach, które – jak im się wydawało – były zaangażowane w podziemną walkę przeciwko władzy sowieckiej. W książce wspomniane są liczne ofiary wśród chłopów i upowców, którzy zmarli na tyfus z powodu braku leków, zawczasu skonfiskowanych przez enkawudzistów w placówkach medycznych i aptekach. Inną podstępną decyzją, podjętą w gabinecie stalinowskiego sadysty-komisarza bezpieczeństwa państwowego Berii, stało się masowe wer-
Iwan Dmytryk, ps. Drohomyr bowanie tajnych współpracowników wśród miejscowej ludności, których zmuszano pod groźbą śmierci do przekazywania funkcjonariuszom NKWD wszelkich informacji o upowcach i przychylnych im miejscowych chłopach. Autor wymownie opisuje w książce epizod, jak w jednej górskiej wiosce bojówka UPA zdemaskowała zakonspirowaną agentkę sowieckiej służby specjalnej. Oczywiście, w takich przypadkach, jak twierdzi autor, ze zdrajcami nie ceregielono się: po przeprowadzeniu śledztwa przez służbę bezpieczeństwa UPA rozstrzeliwano ich. Tak samo na najwyższy wymiar kary skazywano tych, których złapano na kradzieży, albo tych, którzy odmawiali wykonania rozkazu dowódcy lub przechodzili na stronę wroga. Takie okrucieństwo, okazane w toku zbrojnego oporu wobec sowieckiej nawały i państwowej polityki masowych represji wobec ukraińskiej ludności Galicji ze strony Polski, było całkowicie uzasadnione, ponieważ dawało szansę przeżycia żołnierzom UPA w nierównej walce z dwoma totalitarnymi reżimami. Żelazna dyscyplina, ustanowiona w szeregach Ukraińskiej Powstańczej Armii, sprzyjała przeprowadzaniu udanych operacji wojskowych na zajętych przez okupantów terytoriach. I osiągano to zawsze przy przeważających liczebnie siłach przeciwnika. A żeby czytelnik miał realne wyobrażenie o gęstości i nasyceniu wrogiej hordy, która zalała tereny Łemkowszczyzny, Iwan Dmytryk podaje w książce takie wymowne spostrzeżenia: „Nie zatrzymując się, skierowaliśmy się przez stromą górę Dwernik (1004 m) w kierunku wsi Ruskie. Do wsi jednak nie wchodziliśmy, bo tam kwaterowali enkawudziści. Także, jak doniósł nam wywiad, we wsi Dwernik kwaterowało ponad dwustu enkawudzistów, we wsi Protisne – stu pięćdziesięciu, w Zatwarnicy – dwustu, w Wołkowej – jeszcze więcej, a oprócz tego była tam jeszcze polska milicja; w Baligrodzie było sześciuset i mniej więcej tyle samo w Cisnej”. Aby przeżyć przy tak totalnej obecności wrogich formacji zbrojnych, wyższe kierownictwo UPA, jej dowództwo i szeregowi żołnierze uciekali się do niestandardowych rozwiązań na polu walki, stosując głównie broń strzelecką produkcji niemieckiej, sowieckiej, węgierskiej, polskiej, czeskiej i rumuńskiej oraz małą artylerię – moździerze, granatniki, działa przeciwpancerne minimalnego kalibru. W książce „W lasach Łemkowszczyzny” Iwana Dmytryka podano niemało opisów walk między oddziałami UPA a agresorem z północy i zachodu, które toczyły się na ukraińskim terytorium etnicznym – Łemkowszczyźnie, położonej geograficznie w Karpatach między rzekami San i Dunajec, na północny zachód od rzeki Uż na Zakarpaciu do rzeki Poprad na Słowacji. Często w opowieści autora napotykamy odtworzenie udanych manewrów sotni, w skład której walczył Iwan Dmytryk, po czym udawało się wychodzić z okrążenia, zadając wrogowi znaczne straty w sile żywej i technice. W niektórych przypadkach, aby oderwać się od natrętnych pościgów grup specjalnych NKWD, upowcy zaminowywali ścieżki, którymi wycofywali się w góry. Za unikalną operację wojskową należy uważać także rozminowanie tak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
strzelców Obłasnego i Wuża. Wieczna im pamięć! Śmierć towarzyszy broni, rozpętany terror przeciwko miejscowej ludności ukraińskiej zmuszały UPA do podejmowania akcji odwetowych w całym kraju, gdzie rozmieszczone były oddziały wojskowe NKWD, ich punkty kontrolne, koszary, więzienia, składy broni i amunicji, a także oddziały milicji ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej) oraz proradzieckiej Armii Ludowej. O jednej z takich udanych operacji, która wywołała wielki rezonans nie tylko w prokomunistycznej Polsce, ale i w sąsiednich krajach, wspomina Iwan Dmytryk. Chodzi o to, jak jeden z oddziałów UPA – sotnia Chrina w marcu 1947 roku zlikwidowała polskiego krwawego generała Karola Świerczewskiego. Autor książki „W lasach Łemkowszczyzny”, pisząc swoje wspomnienia, zapewne mało wiedział o tym łajdaku w generalskich pagonach, współwinnym przygotowania niesławnej operacji „Wisła”, którą zorganizowało ówczesne kierownictwo partyjne i państwowe ZSRR, Polski i Czechosłowacji. Operacja ta z wykorzystaniem regularnych wojsk miała na celu przeprowadzenie przymusowej deportacji Ukraińców z ich etnicznych ziem – Łemkowszczyzny, Nadsania, Podlasia i Chełmszczyzny. Karol Świerczewski, zwanego „martwego pasa” – przestrzeni, która ciągnęła się od dawnej stolicy Rzeczypospolitej – Krakowa pod polskimi miasteczkami Krosno i Jasło aż do Słowacji, i którą Niemcy w 1944 roku naszpikowali minami, osłaniając swój odwrót. Trzech bojowników z bojówki technicznej przez kilka miesięcy wytyczało ścieżkę przez zaminowane pola z ryzykiem dla własnego życia. To przejście było potrzebne sotni Drohomyra, gdy tylko nadszedł rozkaz od wyższego dowództwa UPA, by przebijać się przez wrogie załogi i posterunki na Zachód. Jednak na tle heroizmu i poświęcenia UPA stopniowo topniała liczebnie, tracąc ideowo zmotywowanych i doskonale wyszkolonych bojowników. Wiele szkody ruchowi powstańczemu, zdaniem Iwana Dmytryka, wyrządziły tak zwane bataliony niszczycielskie (nazywane w narodzie „strybkami” – od rosyjskiego „istriebitielnyje”), skompletowane zarówno z enkawudzistów, jak i niektórych spośród tych, którzy uwierzyli radzieckiej propagandzie i poddali się rosyjskim okupantom, licząc na ułaskawienie. Ze „strybkami”, wśród których byli też zdrajcy, upowcom okazało się trudniej walczyć, gdyż ci dobrze znali podziemny system łączności, zapewniany przez kurierów, sieć schronów, gdzie podczas wrogich obław ukrywali się bojownicy i przechowywano zapasy żywności, Przymusowe wysiedlenie ukraińskiej wsi w Beskidach Zachodnich przez polski batalion „Poznań”, 1947 r. który od młodych lat osiedlił się w Rosji, brał udział we wszystkich bolszewickich zbrodniach, pod imieniem generała Waltera walczył w Hiszpanii, a w latach II wojny światowej przebywał na stanowiskach dowódczych w Armii Czerwonej, zyskał smutną sławę przez swój bezpośredni udział w organizacji prostalinowskiej Armii Ludowej w ZSRR. Najwyraźniej Iwan Dmytryk nie miał pojęcia, dlaczego Świerczewski na początku wiosny 1947 roku znalazł się na Łemkowszczyźnie. Przecież minie niewiele czasu i z tej, a także sąsiednich ziem, gdzie od wieków zamieszkiwali etniczni Ukraińcy, rozpocznie się ich przymusowe masowe wysiedlenie, w wyniku którego prawie pół miliona osób na zawsze zostanie oderwanych od swojej Ojczyzny, za stawiany opór wrogowi zginie ponad sześćset osób cywilnych, a za zbrojny opór – półtora tysiąca upowców. Wina za te zbrodnie leży także na generale-stalinowcu, zastępcy ministra obrony Polski Świerczewskim, który był aktywnym organizatorem akcji „Wisła”. Przewróciwszy ostatnią stronę książki wspomnień „W lasach Łemkowszczyzny” Iwana Dmytryka, pomyślałem: prawda historyczna jednak zatriumfowała. Siedemdziesiąt lat komunistyczna propaganda sławiła radziecki ruch partyzancki na zajętych przez nazistów ukraińskich terytoriach, jednocześnie dyskredytując i szkalując heroizm oraz poświęcenie uczestników narodowowyzwoleńczej walki Ukraińskiej Powstańczej Armii przeciwko moskiewskim ekspansjonistom, ponieważ właśnie ta walka miała na celu utwierdzenie od wieków wymarzonej ukraińskiej państwowości. W kontekście obecnej wojny rosyjsko-ukraińskiej staje się bezpowrotnie oczywiste, po czyjej stronie była i pozostaje prawda i kto naprawdę jest narodowymi bohaterami Ukrainy. naboje, literatura, nie mówiąc o taktyce prowadzenia walki, zwiadu i obrony. I mimo wszystko, pomimo strat, jakie ponosiła UPA w tej wojnie nie na życie, a na śmierć, duch bojowy w szeregach kombatantów nie upadał, a wręcz przeciwnie, pozostawał niezłomny. Iwan Dmytryk był świadkiem heroicznego czynu, kiedy enkawudziści, otoczywszy schron, w którym ukrywali się upowcy, nie mogli ich namówić do poddania się, a ci, ostrzeliwując się do ostatniego naboju, by nie wpaść w ręce wroga, wysadzili się granatami. Taka niepokorność i zaciętość wywoływały furię u okupantów, którzy byli bezsilni wobec wytrwałości, wykazanej nie tylko przez mężczyzn, ale i kobiety (ich także niemało walczyło w szeregach UPA: były pielęgniarkami, łączniczkami). Bardzo często „strybki”-moskale znęcali się nad ciałami poległych powstańców, wyładowując na nich złość za swoją bezradność i pragnąc zastraszyć patriotów, którzy z bronią w ręku odzyskiwali prawo do życia w niepodległej Ukrainie. Oto jak opisuje w książce jeden z wielu takich epizodów Iwan Dmytryk, co daje pełne wyobrażenie o horrorze, jaki był czyniony przez radzieckiego agresora przy wsparciu polskiej milicji na terenach Łemkowszczyzny w okresie powojennym: „Obłasnyj i Wuż (towarzysze broni z sotni Drohomyra), właśnie przebiegali skrawek pola, który dzielił ich od lasu, kiedy trafiły ich wrogie kule. Innym udało się dobiec do lasu. Dziki wróg znęcał się nad zabitymi powstańcami. Pokłuł ich ciała bagnetami i porozbijał kolbami głowy. Pochowaliśmy ich we wsi Repedź”. Nawiasem mówiąc, wspominana przez autora łemkowska wieś zachowała się do naszych czasów, położona jest w gminie Komańcza w powiecie sanockim w województwie podkarpackim w Polsce i jest miejscem ostatniego spoczynku
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Zdjęcia: Bohdan POSZYWAJŁO
„Teraz mogę rozmawiać z waleczними przodkami na równi” – tymi słowami Ołeh Kuciń, założyciel i pierwszy dowódca oddzielnej ochotniczej czoty „Karpacka Sicz”, która przekształciła się w 49. batalion Sił Zbrojnych Ukrainy „Karpacka Sicz”, nadał motyw przewodni wieczorowi pamięci i prezentacji, który odbył się w Narodowym Muzeum Rewolucji Godności. Prezentowano książkę pisarza i prezesa Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar” Romana Kowala „Побратима мого зачепила куля вражая” [„Towarzysza mego trafiła wroga kula”] o Bohaterze Ukrainy Dmytrze „Da Vinci” Koćubajle, Bohaterze Ukrainy Tarasie „Hammerze” Bobanyczu, Bohaterze Ukrainy Heorhiju „Żorze” Tarasience, Ołehu „Kumie” Kuciniu oraz Andrieju „Tatarinie” Żowanyku. Dziś ci chłopcy i ich towarzysze broni, którzy polegli, stoją obok braci Czuczupaków, Jurija Horlisa-Horskiego, Jewhena Konowalca, Romana Szuchewycza, Petra Bołbocziana, Maksyma Zalizniaka i wielu innych Bohaterów przeszłości. Stoją i rozmawiają z nimi na równi, bo przeszli przez ogniste koło Wielkiej Wyzwoleńczej Wojny…
Wspomnieć życie i czyn tych wojowników, którzy polegli podczas pełnoskalowej inwazji rf, oraz uczcić ich pamięć do Centrum Informacyjnego Muzeum przybyło wielu gości. Prowadzącym wieczór był autor książki Roman Kowal, który podkreślał znaczenie zachowania pamięci o bohaterach współczesności oraz wagę ich wkładu w przyszłość kraju i historię. W trakcie wydarzenia czytał fragmenty książki, opowiadał o tym, jak powstawała, i nieustannie wspominał każdego z jej bohaterów. Uzupełniając słowa pana Romana, Anatolij Suchyj i Wiaczesław Kuprijenko wykonywali pieśni, które znali i kochali polegli. Wydarzenie odbywało się w pierwszą rocznicę śmierci Andrija Żowanyka – uczestnika Rewolucji Godności, ochotnika od 2014 roku, dowódcy kompanii 4. grupy taktycznej DUK „Prawy Sektor” i 5. legionu (Legio V). Zginął w walce podczas obrony Soledaru w obwodzie donieckim 2 sierpnia 2022 roku. Dlatego prawo do pierwszego wystąpienia prowadzący przekazał żonie bohatera Oksanie Żowanyk. Głos zabrali również jego przyjaciele i towarzysze broni – żołnierze Sił Zbrojnych Ukrainy Witalij Onyszczuk i Arsenij Biłodub, lider zespołu „Komu Wniz” Andrij Seredа. Z Charkowa na prezentację książki przyjechała wierna przyjaciółka Heorhija Tarasienki Hanna Prokoszewa. Pojawił się także dziennikarz, redaktor naczelny portalu internetowego „Cenzor.net” Jurij Butusow.
„Miałem zaszczyt być znajomym ze wszystkimi pięcioma wybitnymi bohaterami, przez wiele lat przyjaźnić się z Dmytrem Koćubajłem. Główny problem i nasze zadanie tego czasu i przyszłości – nasze pokolenie i wszyscy, którzy idą za nami, muszą poznać o wspaniałym wyczynie, którego dokonali ci ludzie, broniąc kraju. Byli nie tylko żołnierzami, byli rdzeniem naszego czasu, rdzeniem ukraińskiego oporu. To właśnie na ich barkach trzymała się obrona kraju, począwszy od 2014 roku”, – zaznaczył Jurij Butusow.
Wspomnieniami o bohaterach książki, a także refleksjami o przyczynach i skutkach wojny dzielili się pisarze Larysa Nitsoj i Pawło Wolwacz, wydawca Marko Melnyk, artystka Maryna Soczenko. Ona przedstawiła portrety wojskowych, które maluje od 2014 roku na froncie i w szpitalach. Wszyscy byli zgodni w przekonaniu, że najlepszym uczczeniem pamięci poległych będzie zemsta za nich i kontynuowanie walki aż do ostatecznego Zwycięstwa nad bezczelnym agresorem.
Chcę zakończyć słowami Marka Aureliusza, które podczas swojego wystąpienia odczytał Arsenij Biłodub. Zostały napisane niemal 1900 lat temu i poświęcone wielu wspaniałym ludziom, którzy byli dla cesarza Rzymu przykładem. Lider zespołu muzycznego „Sokyra Perouna” poświęcił je jednak swojemu dowódcy i przyjacielowi, bohaterowi książki Andrijowi Żowanykowi. Tymi samymi słowami można określić każdego z poległych bohaterów – wybitnych osobowości naszych czasów, o których wspomnienia zebrał pod jedną okładką Roman Kowal. „Dobry charakter i łagodność, skromność i mężność, powstrzymywanie się nie tylko od nikczemności, ale i od myśli o niej, wytrzymałość i niewybredność, samodzielność i nienatarczywość, nieczułość na oszczerstwo. Pozostawać zawsze tym samym – czy to w przeszywającym bólu, czy po stracie towarzysza, czy w długotrwałej chorobie. Że na żywym przykładzie przekonał się: ta sama osoba może być i bardzo surowa, i bardzo pobłażliwa, nie irytując się. Że nauczył się, jak przyjmować od przyjaciół niezasłużoną łaskę, nie poniżając się, ale też nie pozostając obojętnym. Życzliwość, przykład, jak ojciec powinien kierować domem. Pojęcie, jak żyć zgodnie z naturą, niewymuszona powaga, uprzejmość w troszczeniu się o przyjaciół, cierpliwość wobec ignorantów i tych, którzy, nie rozejrzawszy się, wyrabiają sobie o czymś zdanie. Dobrze układać się ze wszystkimi (rozmowa z nim była przyjemniejsza od wszelkich pochlebstw, a samą okazję, by z nim przebywać, uważano za wielki zaszczyt), rozważnie i rozsądnie wyszukiwać zasady potrzebne do życia i nimi się kierować. Nigdy nie okazywać ani gniewu, ani żadnej innej namiętności, a zawsze być bezstronnym, choć jednocześnie bardzo przyjaznym, mówić dobre słowo, lecz bez zbędnego hałasu, być uczonym, nie wystawiając tego na pokaz. Nie lekceważyć oskarżenia przyjaciela, a nawet jeśli, bywa, nierozsądnie oskarży, – mimo to starać się przywrócić zgodę. O nauczycielach mówić dobrze z głębi serca, prawdziwie kochać swoje dzieci. Miłość do rodziny, do prawdy, do sprawiedliwości, dobroczynność, pragnienie dzielenia się dobrem. Kiedy zdarzało mu się kogoś potępiać – robił to otwarcie, a przyjaciele nie musieli zgadywać, czego chce, a czego nie chce, bo i tak było jasne. Panowanie nad sobą i w każdym względzie konsekwencja, w każdych okolicznościach, także w chorobach, mieć pogodne serce. W swoim charakterze harmonijnie łączyć przyjemne z poważnym, wykonując to, co sam sobie postanowił, – nie jęczeć. Co do niego każdy był pewien: „Co mówi, to i rozumie, a jeśli coś robi, to nie na złość”. Nigdy nie spieszyć się, nie wahać, nie gubić się, nie peszyć, nie gniewać się i nie podejrzewać. Dobroć, pobłażliwość, prawdomówność. Dawał raczej wyobrażenie tego, jak nie zbaczać, niż jak się poprawiać. Dbać o przyjaciół: nie lekceważyć, ale i nie nudzić. Samowystarczalność we wszystkim i zawsze pogodne oblicze. Z góry wszystko przewidywać, zawczasu urządzać nawet najmniejszy drobiazg. Od niego nikt nigdy nie doznał pogardy, ale mimo to nikt nie miał nawet myśli uważać się za lepszego od niego albo kogoś…”
Tłumaczenie maszynowe
Olha SAMOLEWSKA
I. Ś W I A T
*** I idę, i deszcz pada, idziemy z nim przez miasto Parnawa. Mój Boże, jak na świecie pięknie! Piękno – wokoło, ludzi – nigdzie!
Czekają wszyscy, by deszcz przeszedł. A co do mnie – to obojętnie. Lecz deszcz tymczasem mocniej, mocniej! Asfalt błyszczy, niczym jedwab.
Dokąd droga zaprowadzi nie wiem, bo nie znam miasta. Tutaj wabi wszystko w deszczu iskrzącym, tutaj wszystko – wesołe i młode!
Krzewy nasycone deszczem i blask w liściach się schował. Oto deszcz przechodzi – tak się zdawało – a on rozbrykuje się jeszcze!
To szkatułka szczęścia – miasto Parnawa! Tutaj lśni wszystko, choć z góry – pochmurno, tutaj nawet morze kolorowe. Lecz ja przeszłam. Deszcz przyjdzie znowu.
*** Pieści nas niebo wesołe – ulewę spotkaliśmy w polu! Szczęście nam trafiło w dolę, niczym tęcza – w domostwo! Fotografuje nas błyskawica! Pragnie nas zapamiętać i naszym rodzicom przekazać w wyraj dobrą wieść, że pośród ciepłej ulewy jesteśmy my – w objęciach szczęśliwych.
Fotografko-błyskawico! Choć na chwilkę wyświeć, jakże otrzymać wieść nam można z otchłani mglistej? Bez owej rozmowy szczęście nie będzie pełne.
*** Kiedy kreślisz powietrzne ramy – ja niczym nakreślona szczęściem! Ty powietrzne piszesz portrety na podwórzu, pod deszczem, przy świątyni, w ogrodzie przy kwiatach pięknych, w stylu folk, w stylu blues, albo retro…
Temu portretom wymyślasz nazwy: „Nieznajoma”, „Karczmarka z wazą”, „Ty u mnie jedyna taka jesteś”, „Wyszywaczka”, „Poranek Pański”. Śmiejemy się! Lecz wyłania się – jak żaglowiec z morskiej otchłani – prowincjonalne muzeum, i obraz bardzo dawny, jak dawna Tortilla.
Pozłota obsypana z ramy, oblicze kobiece wyłania się z cienia, z krakelurowej pajęczyny, jak zachowana kardiogram niezapomnianego rodzinnego domu. Nieznany. „Portret nieznanej”.
*** Ciało leciało, drżało, chciało, i wymagało ozdób i odnowy. Goiło rany duchowe całkowicie. I pomnażało. I wabiło znów.
Świątynia, i sezam, i alkowa, i arena ciało dla ducha – niedosytu odbiornik. Ciało uspokajam, lecz wszystko na próżno. Ciało żałuję i ukrywam płacz.
Płacz za ciałami, które w ruchu nieustannym bawiły się, wabiły, grzały kiedyś – lecz w ziemi rozpuściły się, jak piana… Płacz za ciałami. Za dusze módl się.
***
D. O. Gorbaczowowi A miasto moje śpi pod ulewami i marzeniami sennie-szczęśliwymi… …Tak po prostu mnie zapomnieliście wy, kochani, którzy teraz jesteście z lubymi.
Drzewa naiwnie okryły mnie takimi pieszczotliwymi skrzydłami, lekkimi objęciami utrzymują drzewa – wielcy bracia moi, gałęziami – rozłożystymi żyłami, czy błyskawicami natchnionymi; w nich rysy rzeki, hierarchii…
Drzewa, moi patriarchowie, szlachetni, delikatni, wielcy, ojczyznę trzymacie zwyczajnie wy. Pod wami – na wiecznych przystaniach bez liku wojną wysiane, od świata całego schowane, zapomniane i niedochowane, sprasowane, wyeksploatowane, korzeniami giętkimi przygarnięte…
…Drzewa tańczą kręto, i palcami próbują przestrzenie. Tak samo tracić będę liście ja, i koronę tak samo wyprostuję.
Drzewa, brzmijcie, promieniujcie! Dopóki jeszcze nie wyprostowali nas, na nas złotawa korona, która utrzymuje niebo – korona.
*** Jak dziwnie – nagle deszczyk na moście, a ja stoję między niebem i ziemią, nie, już lecę, raduję się i rosnę między tęsknotą a radością swoją!
Oto tak my zbiegliśmy się: deszcz, i ja, i most! Błogosławiąc wydarzenie to, ja już nadaję mu szczególny sens – jak deszcz mój niespodziewany tańczę wesoły i młody, chyba dawny twist.
A deszcz śmieje się i mnie chłosta, i tęczą wygięty ten most.
Lecz deszcz-psotnik pobawił się i zgasł – on kiedy zechce, oto wtedy i pracuje. A cóż niestrudzenie pracowity most? A on trzyma jasne niebo w szkiełkach! Dniepr pod nami wygina ogon.
Oblana z niebieskiego wiaderka ja tańczyłam właśnie na tęczy – siedem kolorów kwitnie w moim sercu. Daleko Leta, i daleko Styks.
*** A oś ziemska trzyma się ciepłymi oczami, uważnymi oczami, pełnymi łez.
Kontynenty płyną pod czujnymi spojrzeniami, wilgotnymi spojrzeniami, pełnymi miłości.
No, a kiedy zamkną się przeczyste oczy, promieniste oczy – one przekazują ziemskie ciążenie oczom otwartym, napełniając je łzami, napełniając zdziwieniem, zdolnym zachowywać oś ziemską.
Zamknięta książka Wiersze moje – płochliwe motyle, ściśnięte w ciemności między stronami. Lecz wypada im szczęście chwilowe – dotknąć serca twego i myśli.
II. W O J N A
*** Do tego lasu chodziłam latami – on znał mnie od lat pięciu, i nie można do niego nie iść – on ochraniał młodość mamy.
Kiedyś było strasznie mi od wspomnień mamy o leju, zostawionym po wojnie – oto, wybuch brzózkę tutaj wyrwał.
Czarowne mgły pełzały, sosenka była jeszcze dzieciątkiem. Ledwie łapkę jej odchyl – pod nią śmiały się maślaki! …Na niej, okrętowej sośnie, ptaszyna taka cierpliwa! Jak uczennica, która nie zdała, mi powtarza frazę drżącą.
A ja i nie pojmę od razu: czy to jest muzyczna fraza, czy to wskazówka dla mnie – jak przeżyć w wojnie.
Co stało się z lasem i z nami? Drży zaminowany las. A pośród dębów oraz brzóz – straszne okopy, jak blizny.
Moje wrogowie-złoczyńcy raczej powiedzieć nie zdołają, czego oni pchają się w nasz las! Dla nich nie było tutaj ani święta, ani kartofla z ogniska, ani śmiechu, ani smutku, ani łez…
*** Kiedy my przebijaliśmy się na wolność, radowały się nam kraje i narody. Powitania my przyjmowaliśmy skądinąd i wierzyliśmy w nasze zwycięstwo, i nie czuliśmy długości drogi.
Lecz bestią stał się najbliższy nasz sąsiad.
My szliśmy po zaminowanej drodze, i już zdawało się, że dojść nie jesteśmy w stanie, że na drodze tutaj zostaniemy wszyscy.
W niebie grała tęcza nad nami, lecz wybuchały miny pod nogami. Traciliśmy najlepszych my i dalej szliśmy szlochając i pomodliwszy się do Boga. Pokonywaliśmy wytrwale drogę, wolności wypatrywaliśmy z mgły.
Ptaszki śpiewały śmierci nieposłuszeństwo, obok kwitł obfity jaskier i cykoria – nie zauważaliśmy my szczodrości tych, bo co chwilę podsypywał nam smutku zawzięty i imperialnie-chory bestia jądrowy z przyciskiem w ręce.
Pascha Oto chata na linii boju. Nie biała już, jak pieczarka. A czarna, niczym wdowa, która zaręczyła się z żałobą.
Oto chata na linii bólu.
Wszystko, co było tutaj schludnym spaliło żelazo przeklęte, zabrało na zawsze ze sobą wszystkich, którymi chwaliła się chata, wszystko, czym była tak bogata, czego dotykały się ręce – swój przytulny kąt i swoje dźwięki, nadzieje na wiosnę i święto…
Jedynie komin sterczy winowajczo.
To nieludzie przed Wielkanocą naruszyli ciszę Pańską.
Oto pascha w spalonej chacie. Zwęglona, jak Ukraina, którą otoczyli żołnierze.
Lecz świeża od środka! 26.04.22
*** Nie żegnam się z wiosną, wszystkich kocham, kto jest ze mną w czasie, opalonym wojną niszczycielską, nadskomplikowaną, niespodziewanie-głupią i po-ordyńsku niszczycielską! Zwyciężymy wojnę – znów spotkamy wiosnę, i jej piękno ziemskie, nie tragiczne, nie smutne! Ja w ten świat przyszłam wiosną – zawsze święto to ze mną!
S. V. O. Wolność was nie wybiera. Usta pokorą wykrzywiło. U was – ani piekła, ani raju. Milczeniem wzmacniacie zło.
Za szare kostiumy rolne nie wypowiecie myśli swoich – służalczo płacicie szalonym morderstwom na polach cudzych. I tak codziennie, tak starannie czcicie ten parad…
Lecz ten tylko wie, jak to marne, kto w cudzym polu umierał.
Zapora Ukrainę łzy zalały – tyle łez, że wybucha mózg! Ludzki świecie, oszczędzasz siły? Zatrzymać szatana nie możesz?
Ukraina ludzkości, niczym zapora – zło wszechświatowe powstrzymuje codziennie. Tak, my uparcie stoimy tutaj. Nam by przebudzić świat. Bo śmierć codzienna mnoży się, pokrywa Ukrainę z zapałem diabelskim nieustannym. Niebiesko-żółte pole flagowe obejmuje ziemię, pełną krwi.
*** Staruszka ręce rozłożyła, zwołuje świat na pomoc, stoi ukrzyżowaniem przy wsi, jakby łowiła w powietrzu Boga.
Wieś – jak ten smok przeszedł – płonie tak, że widać Bogu!
Czy widać to ukrzyżowanie, które wzywa świat na pomoc?.. XXI wiek Sad wiśniowy spłonął, bo on też na straży stał. A obok niego – dziki lej, a na niebie – stado czarnych wron, spłoszonych rykiem czołgów, „Tajfunów”, „Gradów”… Tę paradę przygotowują orki do ataku, do szczodrych nieskończonych strat… Purpurowy piesek samotny drży od ryku silników i ogląda ocalałym okiem pejzaż roboty dzikusów. Już zastygły dzieci i matka – zastygło niebo w oczach… Idą ubłoceni żołnierze i pokrywają czarnym przekleństwem wszystkich, którzy tę wojnę zaczęli. Jak wycofywały się orki stamtąd, gdzie matka z dziećmi żyła, sad wiśniowy ten stał się świadkiem pokonania światowego zła. Sobór Nad ruinami soboru, jak nad polem bitwy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Świt niemy zamarł. Zamyślony kruk napatrzył się nieszczęścia i na pomoc zwołuje do dziś. Rozbite sklepienia, jak rany niewinnych, z których żaden nie zmartwychwstał. Dzwonnica sumiennie w losie wdowim trzyma milczenie niebios. A niżej soboru, wybrawszy wolność i wieczność niebieskich gwiazd, ukrzyżowany cmentarz – niby ręce rozłożył, w objęciach łany przytulił. Pamięci Illi Czernilewskiego Wy śpiewacie: “My zwyciężymy! W tej wojnie za nic nie przegramy!” Wy śpiewajcie! A my… my nie gramy. Za śpiewającego, za każdego dzień i noc bijemy się i umieramy. Mniej by piekła – nie trzeba już raju nam, my byliśmy nie dla horrorów narodzeni. Ziemię ryjemy, jakbyśmy przywykali do ziemi. I ziemi przysięgamy. My – leżący, my nie podróżni już: w srogi chłód leż za szopą i chuchaj na palce już całkiem odmrożone – spotykaj tych ordyńskich katów, naciskaj na spust… i zaniepokojone gawronie leci nad ruinami i krzyczy, że bieda z Ukrainą! My tutaj niszczymy, żeby was nie zniszczyli, żeby bieda nie była dla was zwyczajną. Kiedy śmierć zagląda w oczy nam, boimy się strasznego wyszczerzu, bo żywi chcą być szczęśliwymi – pod wiatrami, pod słońcem, pod ulewami rozkwitać od rodzinnego spojrzenia, całować się ustami wilgotnymi… My i planety swojej nie widzieliśmy… My zabijać i ratować się nauczeni. My ogłuchli od ryku armatniego! Gdzie ta cisza, którą zwą błogą? A za ciszę i pokój zawsze zapłata jest – młodziutkimi żołnierzami… Nam by pokoju i, wreszcie, spotkania z tym życiem, z którego my wyrwani. Już wiosna, lecz jej my nie widzimy – ziemianki i okopy między lejami. Wy śpiewajcie natchnienie i głośno, nie zostawimy was z porażką! To wiosna – na polanie przebiśniegi zbryzgały się krwią żołnierską. Nie poczujecie wy, jak my płaczemy. To nieludzkie, nieludzkie napięcie! Jeśli rozkwit wiosenny zobaczyć my nie zdążymy – wy nadrobicie. Zwycięstwo i przyszłe osiągnięcia krwią naszą i potem przesiąknięte. Pod szalonymi “Smierczami” i “Gradami” posuwając się między zwałami, znowu my podnosimy się, upadamy i trzymamy świat, żebyście śpiewali wy! Dusza Dziewczynka na kuli – pęd ukrzyżowany – lekko, jak na święcie, utrzymujesz pstry, promienny, bezdenny nieboskłon w dłoniach. Utrzymaj się na kuli z tymi, co minęli, utrzymaj się na kuli, żeby wiatry nie zdmuchnęły, utrzymaj się na kuli i nie wierz w porażkę! W płomieniach i huku na błękitnej kuli, na wielkiej kuli utrzymaj się, proszę...
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy odbyła się prezentacja książki „Piąty „zwierciadlany” tom. Utwory niepublikowane. Wspomnienia o Mychajle Słaboszpyckim” (wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2023), którą poprowadził dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko. Mychajło Słaboszpycki – jeden z najbardziej znanych współczesnych ukraińskich pisarzy, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, zaliczany do pokolenia lat siedemdziesiątych, autor ponad 40 książek, wśród których są powieści „Marija Baszkircewa”, „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym. Petro Jacyk”, „Poeta z piekła (Todos Ośmaczka)”, „Nykyfor Drowniak z Krynicy”, „Beniamin literackiej rodziny (Ołeksandr Włyźko)”, „Z głosu naszej Klio”, „Ukraińscy mecenasi”, „Co zapisano w księdze życia. Mychajło Kociubynski i inni”, cztery „zwierciadlane” tomy prozy wspomnieniowej, która przyniosła pisarzowi pod koniec życia szczególnie dobre uznanie – „Przecieranie zwierciadła”, „Cienie w zwierciadle”, „Z pamięci zwierciadła” i „Ze zmierzchowego zwierciadła”. Znany jest Mychajło Słaboszpycki również jako klasyk literatury dziecięcej („Sławko i Żarko”, „Chłopczyk Wal”, „Jezioro Ołdan”, „Papuga z jesiennej gałęzi” i in.). Lubow Hołota. Piąty „zwierciadlany” tom miał ukazać się na początku 2021 roku, ale pisarz ciężko zachorował i zdążył napisać tylko cztery eseje do przyszłej książki. Mychajło Słaboszpycki pracował również nad nową powieścią „Czas podstawowy”. Dobrze znali Mychajła Słaboszpyckiego nie tylko na Ukrainie, ale i wszędzie na świecie, gdzie mieszkają Ukraińcy. Przez długi czas był przewodniczącym sekretariatu Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej (1992–1998). W ostatnich 20 latach swojego życia Mychajło Słaboszpycki pracował jako dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów i prowadził projekt „Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego im. Petra Jacyka”, którego uczestnikami byli uczniowie, studenci oraz wojskowi, którzy uczą się w liceum wojskowym im. I. Bohuna i uczelniach wojskowych. „Piąty „zwierciadlany” tom” na 500 stronach zawiera niepublikowane utwory i fragmenty niedokończonej powieści „Czas podstawowy”, a także wspomnienia o Mychajle Słaboszpyckim, które napisało ponad 50 autorów, wśród nich – Mykoła Żułynski, Jurij Szczerbak, Wołodymyr Zahorij, Taras Sałyha, Iryna Farion, Bohdan Horyń, Mychajło Sydorżewski, Łeonid Horłacz, Wiaczesław Rahojša i Tetiana Kobrzycka (Białoruś), Lubow Hołota, Hryhorij Husejnow, Wałerij Hużwa, Pawło Hrycenko, Wałentyna Sajenko. Książka została sfinansowana przez rodzinę Słaboszpyckich, a także Ołeksandra Ohorodnijczuka i Wałerija Hużwę. Na pośmiertnym jubileuszowym wieczorze twórczym z okazji 75-lecia Mychajła Słaboszpyckiego w lipcu 2021 roku rodzina ogłosiła, że chce ustanowić nagrodę literacką imienia Mychajła Słaboszpyckiego. Założycielami nagrody zostały również Czerkaska obwodowa organizacja Narodowego Związku Pisarzy oraz NZP Ukrainy. A nominację określono jako „biografistyka/proza wspomnieniowa”. Wyłaniany jest jeden laureat rocznie, nagroda im. M. Słaboszpyckiego wynosi 25000 hrywien. Pierwszym laureatem nagrody imienia M. Słaboszpyckiego został znany żytomierski pisarz Mychajło Pasicznyk za książkę „Obejrzyj się z przyszłości. Memuary”, w której autor opisuje swoje życie „na tle dwóch epok – radzieckiej socjalistycznej i ukraińskiej narodowej”. Nagrodę wręczyli przewodniczący Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mychajło Sydorżewski i żona Mychajła Słaboszpyckiego, przewodnicząca jury nagrody, poetka Switłana Koronenko. W swoim słowie Mychajło Pasicznyk podkreślił, że Mychajło Słaboszpycki, wybitna postać, tytan ukraińskiego ducha, intelektualista, „oddychał literaturą”, ale przy tym był człowiekiem skromnym i kiedy widział utalentowanego pisarza, zawsze starał się go wesprzeć. Znany poeta z Iwano-Frankiwska Bohdan Tomenczuk za książkę poetycką „Gęstość pustki” otrzymał tego dnia nagrodę literacką imienia Wołodymyra Swidzińskiego, której założycielami są Liga Ukraińskich Mecenasów i czasopismo „Kijów”. W swoim słowie laureat przypomniał, że żyjemy w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej i nie mamy prawa zapominać, że giną nasi żołnierze i giną oni tam, gdzie „nie domodlił się ksiądz, nie douczył nauczyciel, nie dopisał pisarz”. Przy okazji poinformował, że na dniach ukaże się jego książka „Wyszyj, mamo, kamizelkę kuloodporną” i przeczytał wiersz pod tym samym tytułem. Prowadzący wieczór Pawło Hrycenko zaznaczył, że słysząc wiersze Bohdana Tomenczuka, Mychajło Fedotowycz wysoko oceniłby tę poezję, bo lubił „precyzyjne myślenie poetyckie”. Przyznał również, że „dominanta działalności zawodowej Słaboszpyckiego była skierowana na jakość literatury i ta jakość ma powracać na korzyść Ukrainy”. Drugim wątkiem wydarzenia była właściwa prezentacja książki „Piąty „zwierciadlany” tom”. Wśród tych, którzy zabrali głos na prezentacji, byli ludowa artystka Ukrainy Natalija Sumśka, ludowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa, pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń, pisarze Lubow Hołota, Bohdan Horyń, Mykoła Hrycenko, Maryna Hrymycz, literaturoznawca Mykoła Waśkiw, historyk sztuki Ludmyła Łysenko. W wykonaniu Hałyny Stefanowej zabrzmiały fragmenty nieukończonej powieści „Czas podstawowy” Mychajła Słaboszpyckiego. Każdy z tych, którzy występowali tego dnia, zaznaczali ważność takiej książki dla przyszłych pokoleń, gdyż książka połączyła świadectwa kolegów i przyjaciół o wybitnym człowieku oraz o czasie, w którym tworzył i żył. Kończąc prezentację, Pawło Hrycenko podkreślił, że twórczy i literaturoznawczy dorobek Mychajła Słaboszpyckiego trzeba badać, bo jest on bezcennym skarbem dla Ukrainy. Prasowa służba wydawnictwa „Jarosławiw Wał”. Zdjęcie Wałerija Sołowjowa. Mychajło Pasicznyk, Mychajło Sydorżewski, Switłana Koronenko i Pawło Hrycenko. Moment wręczenia nagrody.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z których szczytów chętnie spoglądał na Ukrainę – daleko poza horyzont, skąd wschodziło i gdzie zachodziło słońce i skąd „głoszono mu piękno”. Jednakże rezerwat Bohdana to nie terytorium, a koncentrat mądrości przodków, którą przez całe życie wkładał w komórki, aby teraz obdarować nas. Daje ją ludziom „do spożycia jako katalizator”, wiedząc z góry, że nie wszyscy zrozumieją. Złorzeczący – złorzeczy, Szanowny – ignoruje, Potępiający – potępia, Karierowicz – podli się, Rozumny – tylko rozumie, Cieszy się – radosny. „Radośnie się cieszysz” z jego poetyckiej świeżości i pierwotności metafor. I rozumiesz, że wiersze Bohdana są tak samo szczere i nieobłudne, jak jego życie. Za prostotą kryje się głębia i najważniejsze przykazanie: kochać! Pielęgnował tę miłość w sobie i poił nią świat. Bez narzekań, uraz, zazdrości wdzięcznie kochał darowane przez Boga życie i służył mu. Uświadamiał sobie własną odpowiedzialność za wszystko: za to, co robił, o czym myślał, mówił, tym
Tłumaczenie maszynowe
W maju bieżącego roku minęło 80 lat od dnia urodzin sławnego ukraińskiego kobziarza Bohdana Ostrowskiego. 3 października 2020 roku zakończył on swoją ziemską drogę. Na pierwszą rocznicę pamięci ukazała się drukiem unikatowa książka „Rezerwat dla człowieka”, w której zebrano jego filozoficzne wiersze, rozmyślania, modlitwy za Ukrainę oraz wspomnienia przyjaciół. Zaprezentowanie książki nie udało się z powodu Wielkiej wojny. Chociaż ludzie, którzy otrzymali to wydanie w prezencie od żony Tetiany Ostrowskiej, ocenili je entuzjastycznymi recenzjami. Dzisiaj, dla uczczenia kobziarza, filozofa i proświtianina Bohdana Ostrowskiego, drukujemy słowo wstępne do jego „Rezerwatu dla człowieka” oraz fragment wspomnień żony Tetiany, mając nadzieję, że prezentacja książki niechybnie się odbędzie. Bohdan Ostrowski na Pejzażowej Alei w Kijowie – o czym śpiewał i pisał. Wierzył, że za każdy czyn człowiekowi zostanie odpłacone, bo wszystko jest widziane. Bo gdzie podziało się dane, Obowiązkowo za całość I za każdą cząstkę – zostanie zapytane. Źródła filozofii Bohdana i jego wierszy – w rodzinie, którą bezgranicznie szanował, z którą utrzymywał najściślejsze relacje, przeżywszy jako małe dziecko tragiczną stratę najbliższych – mamy i taty. Całe życie, dopóki mógł, przyjeżdżał do rodzinnych Antoniowiec na Tarnopolszczyznę, gdzie się urodził, gdzie stała ich chata, szczęśliwie żyła wykształcona ukraińska rodzina, dopóki brutalnie nie wysiedliła jej z rodzinnego obejścia władza radziecka – „za związki z UPA”. Czerpał natchnienie z rodzinnego wołyńskiego świata sam i przyjmował do niego żonę Tetianę. Było dla niego nadzwyczaj ważne, jak ona przyjmie-odczuje jego zranioną ścieżkę. Zgarbiły się u ciebie plecy pod ciężarem duszy mojej. I rozpuściłaś się szybko ty wśród złotej zieleni trawy, ale nie zniknęłaś. Ja wiem: Ty poszłaś mnie szukać. Umiał przyglądać się „niepoczętemu krajowi piękna”, które w pełni się przed nim otwierało i które pragnął odkryć przed innymi. Po rycersku bronił Kurhanów, które bezlitośnie zaorywali ludzie, i niektóre ocalił. Wierzył, że Kurhany – to nasze wieże strażnicze, które strzegą Ukrainy i jej piękna. Co nam się otwiera, to – widzimy. Na jego Szlaku otwierał się przed nim i las, i step, i Góry Krymskie, i Karpaty, i Morze Czarne, i rzeka Horyń, i Włodzimierska Góra, i Chortyca. Wszędzie czuł się sobą na swojej ziemi i obchodził ją, jak gospodarz obchodzi rodzinne obejście w Wigilię, uświęcając dobrymi myślami i modlitwą. Pozostając „wolnym jak wiatr”, on Wystawa kółka „Znaki” zlewał się z naturą, pięknem świata, bez najmniejszego pragnienia, by coś w niej „uszczknąć” czy przywłaszczyć: Z wszystkim jestem jednością. Wszystko zlane ze mną. I niebo bezkresne. Idę ścieżką. Na ziemi suchej kwitną kwiaty… Nie przywłaszczył nawet własnego ciała. Po raz pierwszy z moim mężem zobaczyliśmy Bohdana w Ostrogu w latach 80., zaraz po tym, jak zeszliśmy z pociągu z Kowla. Z plecakiem, kolorytowymi wąsami – wędrowny filozof przyciągał uwagę i budził ciekawość. Jeszcze bardziej zdziwiliśmy się, gdy bilet z Ostroga on, tak jak my, kupił do Szumska. Ale wypytać, kto i dokąd wędruje, nie odważyliśmy się. Poznamy pana Bohdana, gdy wydrukuję w czasopiśmie „Ukraina” artykuł o Antoniowcach – jego zniszczonej, ale niezniszczalnej wsi. To nas spowinowaci. A potem okaże się, że ślub brali Bohdan z Tetianą w moim Kordyszewie, i śpiewała im w świątyni moja matka chrzestna. Na początku lat 90. „białą lnianą nicią” połączy nas kółko żony Bohdana, Tetiany Ostrowskiej – „Znaki”, o którym będę pisać pod rubryką „Posiedzonki” w „Ukrainie”. Bohdan zawsze rozświetlał hafciarki szczerą radością, częstował aromatyczną herbatą ziołową i dobrym humorem. To chyba niełatwo przeżyć tak pięknie, Żeby nie zostawić po sobie Żadnych śladów zniszczenia. Raz na dwa lata w Ukraińskim Funduszu Kultury kółko „Znaki” urządzało twórcze sprawozdania-wystawy, a Bohdan był tu nie gościem, a gospodarzem. Te święta pan Bohdan uroczyście uświęcał modlitwą nabożeństwa. Znał się na pieśni i hafcie, sam umiał dobrze wyszywać, nauczył Tetianę i twardo uważał, że ład świata Ukrainy zakodowany jest w znakach na ręczniku i koszuli, w kozackiej dumie i rodzimej wierze – i wszystko to trzeba rozumieć i według tych zasad żyć. Zawsze wiedziałam, że Bohdan – to cząstka kółka Tetiany, tak jak ona – cząstka ich wspólnoty. Żyli wspólnymi sprawami, gdzie panował ład, ukraiński świat symboli i wiary przodków. I zawsze ścielił się Szlak, który oboje bezgranicznie kochali. Jeśli nie jesteście zdolni godzinami Patrzeć na szeroką ziemię I bezkresne niebo – Dobrze. Ich nie będzie. Świat Bohdana Ostrowskiego – to jego diduchy, w których podstawę kobziarz mocno wkładał powierzoną siłę i które dzwonią złotymi ziarnami w wielu kijowskich świetlicach, a w naszej w szczególności. Zbierał dla diduchów najlepsze źdźbła na Trypolskich polach, i deszcze w tym uroczystym czasie słuchały go. I najokazalsze części pola pozostawały suche, jakby specjalnie dla przyszłego Symbolu Rodu. Bohdan był Mistrzem, mając do wszystkiego smak i słuch. Z absolutnym słuchem śpiewał, słuchał traw, lasu, stepu, rzeki. I swoich pszczół na balkonie w Kijowie – jedyny człowiek, który na Chreszczatyku postawił ule własnej produkcji. Za talent ich słyszenia boże owady znosiły Bohdanowi miód z najlepszych miododajnych roślin znad Dniepru. Z nim niestrasznie było chodzić w góry, na połoniny, na wyspę Truchanów, bo natura żywiołu nie wyrządzała mu szkody, a zawsze chroniła, jakby odpłacając za służbę i wiarę. Tak, w każdym wersie życia Bohdana – wiara Bohdana, którą szanował w każdym człowieku. Teraz wiem: Kiedy wszyscy mnie ominą, A ja i o Tobie zapomnę, Mnie Ty nie opuścisz. Jego nie pochłaniały namiętności, umiał nimi kierować i dystansować się. Zwracając głowę do słońca, Bohdan mądrze nie poddawał się pokusie daremnych swarów. Inspirowała go energia harmonii i Natury, jej wielobarwność i wielolicowość, jej doskonałość i piękno, które widział we wszystkim. I niczego lepszego I szczęśliwszego na świecie nie było, Aniżeli ta twoja i moja Wydeptana ścieżka. Bohdan Ostrowski – to kobziarskie gwiazdy nad Chortycą, Subotowem, Baturynem, Beresteczkiem. To niezłomność w poglądach, potężna siła ducha, która uświęcała jego Szlak. To światło, które przyciągało. To podziw ludzi, którzy zawsze chcieli się z nim sfotografować. W wielkim mieście czuł się tak samo naturalnie, jak w Podhorcach czy Obuchowie. Wiele lat z rzędu nasza rodzina radośnie witała pana Bohdana na peronie kolejki trypolskiej, kiedy wracał po swoich wędrówkach do domu. Całą drogę opowiadał swoje przygody, a my zafascynowani słuchaliśmy i dziwiliśmy się, jak człowiek może wszystko zobaczyć, niczego nie pominąć,
Tłumaczenie maszynowe
Halyna DACIUK, dziennikarka. Wszystko, co jest, co się narodziło, nigdzie i nigdy nie przepadnie. Bohdan Ostrowski. Mówią, że droga pomaga temu, kto na nią wyrusza. Całe życie kobziarza Bohdana Ostrowskiego było Drogą, która zaczęła się od małej ścieżki pod górą Unias na Wołyniu i rozpostarła się przez całą Ukrainę – aż po Wszechświat. Promieniście płynę Do tego miejsca, Na cały Wszechświat, Gdzie wiecznie Chata, W której się urodziłem. Ta Droga pomagała mu poznawać siebie, pojmować byt, czuć się w nim bezpiecznym i szczęśliwym. I każdego dnia tworzyć obraz harmonijnego człowieka, który żył w zgodzie z ziemią i niebem. Zaprowadzał porządek na świecie, uzdrawiał go. Babka, przykładał babkę do światowych ran, żeby nie bolało. Uzdrawiał ziemię pieśnią, modlitwą, czynami i poetyckimi wersami, które układał od młodości, ale których mądry sens, zebranych razem, odkrywamy dopiero dzisiaj – i one porażają. Kiedy kobziarz odszedł za horyzont, przyszło zrozumienie, jak wiele za życia znaczył dla każdego z nas. I jak wiele dobra ten mądry, uroczysty człowiek uczynił na Drodze do świata, który bezgranicznie kochał, szanował i nam powierzał. Tych poetyckich testamentów nigdy nie wygłaszał imperatywnie, lecz wyśpiewywał na strunach bandury i własnego serca. Początkowo zapisywał je dla siebie, układał w stosiki arkuszy, zbierał w teczkę i w końcu odważył się zanieść do wydawnictwa „Mołodź”, ale, niestety, na zbiór „nie starczyło papieru”. Przyszłą książkę Bohdan nazwał „Rezerwat dla człowieka”. Najpierw pomyślało się, że chodzi o rezerwatowe ukraińskie stepy, z pradawnymi kurhanami, z
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
za wszystko podziękować. Słyszał macierzankę i niebo z jednakową siłą. Rozwijajmy wdzięczność w sobie. Wszystko, co ma nazwę, Niech otrzymuje od nas podziękowanie I widzialne, co nie ma nazwy, I to, co uważamy za bliskie, dalekie… Kiedyś kilka godzin spędziłam w raju na Górze Włodzimierskiej, kiedy śpiewał na swoim kobziarskim miejscu. Ludzie zatrzymywali się i z przejaśnieniem słuchali. I kto słuchał – już nigdy nie zapomni siły jego pieśni. I istota ludzkiej siły nie w rakietach – Słowa na wysokościach chwały na kamiennej tablicy: W tym miejscu stała chata Szewczenki. Bohdan Ostrowski – niepowtarzalna cząstka Ukrainy, z którą rozmawiał, radził się i rozumiał z osobliwością charakternika. I którą zachwycał się. Bohaterowie Ukrainy byli jego rycerzami Ducha, i z ich testamentów tworzył modlitwę. Wśród ludności, w tłumie czy w salach był zawsze zauważalny i wysoki, jak słonecznik w polu. Oj, gdybyśmy wiedzieli, jacy jesteśmy, Jak byśmy siebie cenili, Jak byśmy cieszyli się z siebie, Jacy bylibyśmy szczęśliwi, Gdybyśmy wiedzieli, jacy jesteśmy. Z kupioną w 1975 roku od niewidomego kobziarza Markewycza bandurą objechał całą Ukrainę, która była jego siwą dumą, sławną historią, kijowskim wzgórzem, zaporoskim stepem i wołyńskim lasem. Imię Bohdana Ostrowskiego wpisane jest w „Tarnopolski słownik encyklopedyczny”, wkutym w Ogólnoukraińską listę kobziarzy, bandurzystów, lirników. Jego śpiew można posłuchać dzisiaj w sieci Internet, o nim można przeczytać w ogólnoukraińskich wydaniach, chociaż całkiem niewiele. W latach 80. został wykluczony z Państwowej Kapeli Bandurzystów za „nacjonalistyczne nastroje”. Z początkiem Niepodległości, jak i jego pobratymcy, wyszedł z bandurą z podziemia na ulice i place, żeby być z narodem. I pozostawał z nim, póki żył! Kto zdradził Naród Swój – Ten Duszę Swoją stracił. Jego wysoki baryton udźwiękowił niejedną starodawną dumę i znaczącą – „O kozaku-bandurzyście”, wiersze Tarasa Szewczenki „Wstała chmura zza limanu”, „Świecie jasny”, „Mnie wszystko jedno” i własne – „Ja – gospodarz”, „O rodzie ukraińskim”. Jego imię na zawsze zapisane jest w historii ukraińskiego kobziarstwa. Gwiazdy przesieją się przez sito. Szewczenko wypowie: „Świta…” Od dziś kobziarz Bohdan Ostrowski będzie przemawiał do Ukrainy jeszcze i książką, którą stworzył za życia, a odkrył dopiero teraz. Z czasem jego słowo nabrało mocy i dojrzało, wcale nie tracąc obrazowości i głębi. I zapowiedzianej mądrości na każdej stronie. I dopóki będziemy czytać jego wiersze, dotąd będzie brzmiał Bohdan w ukraińskim Wszechświecie, na Drodze, napełnionej radością Rodzimego bytu i światłem Kijowskich wzgórz. Przeczysta Dziewico-Ukraino, ja wszystko-wszystko czysto widzę. Chciałbym stać się dzwonem, żeby dzień w dzień dzwonić. On dzwoni. I my słyszymy. I dziękujemy kobziarzowi Bohdanowi Ostrowskiemu. I jego wiernej dzwonniczce – unikalnej hafciarce Tetianie Ostrowskiej, która wydzwania teraz tę Zapowiedzianą Miłość i Piękno za Dwoje. odpowiednie zaświadczenie. Do statutu wniesiono wiersz o ofierze, którą ludzie kładą kobziarzom za pieśń. A z ofiar żadnych potrąceń nie może być. Dla kobziarzy to było wielkie wsparcie. Wszystkich występów nie sposób wyliczyć, ale najważniejsze dla każdego bandurzysty są te, które odbywały się dla uczczenia ukraińskiego geniusza – Tarasa Szewczenki. W maju 1991 roku rozpoczął się pamiętny pochód – requiem „Ostatnią drogą Kobziarza”. Bohdan był wśród uczestników tego pochodu. Raz po raz mężczyzna z pobratymcami wchodzili na świętą górę i śpiewali na mogile Wielkiego Kobziarza, czcząc jego jasną pamięć. Bohdan był na wszystkich wiecach, które poprzedzały Niepodległość. Był w szeregach tych, którzy niekończącymi się strumieniami szli podczas obu rewolucji. Zimą 2013–2014 roku co niedzielę chodził na Majdan Niepodległości z Diduchem w rękach – symbolem jedności, trwałości i nieśmiertelności narodu. A jeszcze Bohdan miał szczególny stosunek do pradawnych kurhanów. Na Zaporożu, gdzie mieszkały jego ciotki, agronomka dała zadanie traktorzystom zaorać kurhany. I żadne wyjaśnienia Bohdana nie zdołały jej przekonać, by tego nie robić. Agronomka odpowiedziała: „To nie twoja sprawa, ty tu nie mieszkasz, tobie do tego nic do tego!” Jednak pomyliła się. Bohdan napisał list do Petra Tronki, który kierował Towarzystwem ochrony zabytków kultury Ukrainy. Odpowiedź nie zwlekała – od zarządu Mychajliwskiej rejonowej organizacji w obwodzie zaporoskim Towarzystwa ochrony zabytków kultury. Napisali, że fakt potwierdził się. Za naruszenie ustawodawstwa główna agronomka, brygadziści brygad polowych i traktorowych zostali ostrzeżeni. Od nich wymagano ustanowienia znaków ochronnych na strefach ochronnych. Także ostrzeżeni zostali traktorzyści, którzy uprawiają pola, gdzie znajdują się starodawne kurhany, o ich ochronie. A jeszcze agronomka otrzymała partyjną naganę. Wtedy Bohdan napisał wiersz „Położyli gwiazdę”, który jest w tej książce. Poczucie przodków u Bohdana było bardzo silne. Był z nimi w silnym duchowym związku. Pamiętam audycję w radiu, jak ktoś z artystów opowiadał, że kiedy przyjeżdżał do wsi, to pierwsze, co robił – wchodził na Mogiłę. I ludzie w jego wsi, w dni wielkanocnych wspomnień, zawsze szli na kurhan i zostawiali tam pisanki, paschę. Dla wsi była to bardzo ważna tradycja, którą szanowali i której przestrzegali. Ten genetyczny związek odczuwają, może, nie wszyscy, ale po to istnieją takie obrzędy, żeby pomagać ludziom lepiej rozumieć życie, otaczający świat i Boże duchowe prawa-przykazania.
Na tydzień przed śmiercią w szpitalu Bohdan, złożywszy dłonie pod kątem, powiedział (przy pełnej świadomości): „Idę do Wysokiej Mogiły!..” Wszystko zrozumiałam… Wędrówki po Ukrainie, postrzeganie Bożego świata – jedna z największych duchowych potrzeb Bohdana. Lubiliśmy bywać w Karpatach, wspinaliśmy się na najwyższe góry, zachwycaliśmy się wysokogórskimi jeziorami i wodospadami, zbieraliśmy zioła, spożywaliśmy świeży owczy ser. Pokonywaliśmy wielokilometrowe trasy dzięki uzdrawiającemu powietrzu, źródlanej wodzie i herbacie z pachnących ziół. Lubiliśmy też Góry Krymskie, mieszkaliśmy w namiocie niemal nad samym brzegiem morza i chodziliśmy na całodniowe wyprawy w góry. Bardzo często podróżowali z nami także nasi przyjaciele. Na wzgórzach nad morzem osiedlała się cała kolonia, która nie tylko odpoczywała, ale też czyściła brzeg i wzgórza ze śmieci. Te wyjazdy zawsze organizował Bohdan, był naszym przewodnikiem na wszystkich turystycznych szlakach, doradzał, jak się ubrać, co zabrać ze sobą, jak zachowywać się w górach. Zawsze był odpowiedzialny i nieco surowy. Przez całe swoje życie Bohdan przychodził do przyrody jak do Boga. Czwartek każdego tygodnia był dniem przyrody, to był jego czysty czwartek na rozmyślania i twórczość. Z tych wypraw mąż przynosił mi różne dary: kubeczek morwy, nawleczone na źdźbło trawy poziomki, zioła lecznicze. Trafiały mu się nasadzenia rokitnika lub miejsca z grzybami. I za każdym razem gotowy wiersz, a później napisane kazanie kończyły nasz dzień. Rozmyślania o Ukraińskim Świecie, ludowej twórczości pieśniarskiej, obrzędowości, zwyczajach, symbolice haftu, sztuce dekoracyjno-użytkowej, życiu codziennym Ukraińców – i we wszystkim tym poszukiwanie jednoczącego filozoficznego ziarna, poszukiwanie ukraińskiej religijności. Uczyliśmy się i badaliśmy, a skutkiem tego było pierwsze nabożeństwo, które ułożył Bohdan. Stało się to 1 grudnia 1990 roku, kiedy cała Ukraina głosowała w referendum za Niepodległością. Za Niepodległością były też nasze pierwsze rodzimowiercze modlitwy. Przez 25 lat Bohdan był kapłanem wspólnoty religijnej „Dażboża”, przez pewien czas kierował wyznaniem RUNWiary na Ukrainie. Był potężny i twórczy, odkrywał filozoficzną istotę głównych ukraińskich świąt, pisał kazania, przygotowywał cotygodniowe i świąteczne nabożeństwa, prowadził obrzędy, układał kalendarze świąt. Przez nasze mieszkanie przewinęła się masa ludzi, zdarzały się dni, że nie było gdzie usiąść. Bohdan cierpliwie wyjaśniał i nauczał, dzielił się wszystkim tym, co już zdążył wypracować. Występował na konferencjach religijnych w Instytucie Filozofii, czytał wykłady w Związku Pisarzy, a także studentom religioznawstwa w Mohylance. Pod jego kierownictwem powstało ponad 30 wspólnot, wychodziło czasopismo „Światło Oriany” (wydawali je zaporoski pisarz Mykoła Biłokopytow i kapłan Światosław Szczerbyna). Bohdan był dobrym i odpowiedzialnym organizatorem. Przemarsz wspólnoty do pomnika T. H. Szewczenki w Dzień Niepodległości był piękny i uroczysty. Pomimo działalności we wspólnocie religijnej, w ciepłej porze roku Bohdan grywał na kobzie. Wyszyłam mężowi 11 koszul, dlatego miał możliwość zakładać czystą i wyprasowaną koszulę każdego dnia. W chłodne dni obowiązkowo nosił „pułkownikowską” czapkę z baranka, która bardzo mu pasowała. Taką czapkę nosił też jego ojciec. Mąż miał i swoich słuchaczy, którzy wiedzieli, o której godzinie przychodzi. Bywały przypadki, kiedy ludzie wracali do Kijowa po kilku latach i odnajdywali Bohdana, bo chcieli znów go posłuchać. …Jestem pewna, że Bohdan jest już przyłączony do Królestwa Ducha Przodków rodzimych, do Ziarna Ukraińskiego Narodu. Wiem: będą go pamiętać przyjaciele, rodzina, wspólnota Dażboża, wdzięczni słuchacze, a także nasza Włodzimierska Góra, stara lipa na podwórzu Muzeum Historycznego, Pejzażowa Aleja oraz te Wysokie kurhany, na które lubił się wspinać.
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana OSTROWSKA, żona, kierowniczka kółka „Znaki” Coraz częściej myślę teraz o tym, że mój mąż, Bohdan Ostrowski, był człowiekiem unikalnym. Że całe życie szedł własną ścieżką do własnego świata, niosąc w sercu testamenty przodków i nigdy ich nie zdradzając. Wierzę w to, że jako głęboka osobowość, zrealizował się, poznawszy mądrość, kochanie, miłość do przyrody i stworzywszy w sobie szczególne światło, które promieniował, nie narzekając na życie, nie osądzając nikogo, a żyjąc wzniośle i uroczyście. Tę smukłą harmonię Wszechświata w sobie trzeba było wyhodować, nad tym trzeba było popracować, i Bohdan robił to codziennie i w każdej chwili, odpowiadając za każdy czyn i wybór. Mąż brał udział we wszystkich wielkich ogólnoukraińskich wydarzeniach: jeździł do Beresteczka, Baturyna, Konotopu, Kaniowa. W 1990 roku w Kapuliwce świętowano 500-lecie ukraińskiego kozactwa, Bohdan również śpiewał na tym święcie. Jego fotografia obiegła łamy wielu czasopism i gazet, o czym dowiedzieliśmy się później. Bohdan był na pierwszym festiwalu „Czerwona Ruta” w Czerniowcach. Udziału w konkursach nie brał, szukał sobie miejsca i grał dla ludzi, wspierając pieśniarskie święto. Bohdanowi podobał się festiwal „Lesine źródła”. Chętnie odpowiadał na zaproszenia i jeździł z występami po Lesinych miejscach – do Nowogrodu Wołyńskiego, Łucka. Śpiewał na grobie Łesi Ukrainki, który znajduje się na cmentarzu Bajkowym w Kijowie. W 1990 roku występował na Majdanie podczas studenckiego głodowania. Dzień Zjednoczenia w 1990 roku. Zirka Menzatiuk ze swoim mężem Stepanem Ficyczem mieli samochód i postanowili jechać za Kijów na Żytomierszczyznę, zaprosili mnie z Bohdanem, żeby pojechać i dołączyć do łańcucha. Na to wydarzenie uszyłam naszą ukraińską Flagę (to była moja pierwsza flaga). Co prawda, nie pojechałam z powodu temperatury, ale mimo to stałam w łańcuchu na placu Sofijskim. Wolność dała możliwość kobzarom śpiewać w ludnych miejscach, ale milicja jeszcze się czepiała: „Co wy śpiewacie, a kto wam pozwolił? Pieniądze dawajcie, czy płacicie podatki?” I powstało pytanie o stworzenie Związku Kobzarów. Znowu wspominam B. Olijnyka, który pomagał kobzarom w sprawie rejestracji Związku. Bohdan został członkiem Związku Kobzarów 18 maja 1994 roku, miał Na Makabeuszy, 2014 rok
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
gość ze Słowiańska Wałerij Romańko. Przygotowane dla honorowych gości wspólnoty wydarzenie uświetniły przedstawienia teatralne i pieśni w wykonaniu mieszkańców wspólnoty. Najbardziej wzruszającym wydarzeniem dnia była uroczysta ceremonia nagrodzenia laureatów. Wręczono im pamiątkowe nagrody, dyplomy oraz certyfikaty na część pieniężną nagrody. Sekretarz komisji konkursowej Łarysa Koszlak opowiedziała: “W tym roku nagroda literacka im. M. I. Czabaniwskiego przerosła wszelkie oczekiwania, ponieważ w 2023 roku udział wzięły bardzo utalentowane i wszechstronne osobistości. W tym roku bardzo wiele swoich prac zgłosili młodzi autorzy, przedstawiciele ukraińskiej literatury współczesnej. I również cechą szczególną nagrody w tym roku jest to, że prawie 90% utworów napisanych jest na temat wojenny, szefa żandarmów, naczelnika III oddziału kancelarii cesarskiej Ołeksija Orłowa i innych. Ważna z punktu widzenia źródłowego jest korespondencja z Iwanem Pulujem, z którym aktywnie korespondował Pantełejmon Kulisz. Hanna Barwinok szanowała Puluja, stawiała go na równi ze swoim mężem. Była to bardzo wysoka ocena. W listach Pantełejmona Kulisza do Puluja często znajdują się jej dopiski. Po śmierci Pantełejmona Kulisza korespondencja nie tylko nie ustała, ale wręcz ożywiła się. Iwan Puluj wspierał pisarkę, pomagał jej. Dzięki jego wysiłkom ujrzało światło dzienne tłumaczenie Biblii na język ukraiński, dokonane przez Kulisza, Neczuja-Łewyckiego i Puluja. Bardzo trudno było komisji konkursowej wybrać zwycięzców, gdyż godnych utworów zgłoszono wiele, lecz komisja pracowała zgodnie, opinia każdego była brana pod uwagę i w rezultacie wybraliśmy godnych laureatów nagrody. To wielkie wydarzenie literackie, które po raz kolejny odbyło się na naszej ziemi, odkryło nowe talenty i wniosło swój mały wkład w rozwój ukraińskiej literatury”. Autor tych słów odczuł gościnność i szczerość gospodarzy święta, zgranie i pracowitość mieszkańców wspólnoty sachnowszczyńskiej. Pomimo trudności teraźniejszości, z powodzeniem pracują oni na roli, w sferach oświatowej i edukacyjnej, znajdują środki i czas na wydarzenia kulturalno-artystyczne. Kierownictwo rady osiedlowej, korpus deputowanych wraz z edukatorami i pracownikami kultury po raz kolejny udowodnili, że na Sachnowszczyźnie, jako jednej ze wspólnot Charkowszczyzny, cenią ojczyste słowo, ukraińską kulturę, w szczególności piśmiennictwo, jako składową naszej dawnej i pięknej kultury. Świadectwem tego stało się wręczenie nagrody literackiej imienia Mychajła Czabaniwskiego zwycięzcom tegorocznego konkursu. Nieśmiertelnym jest naród, który w okresie wojny troszczy się o ojczystą kulturę – to wlewa wiarę w nieuchronne zwycięstwo w wojnie, którą rozpętała Rosja przeciwko Ukrainie. Puluj nazwał Ołeksandrę Kulisz “ukraińską Beatrycze”, porównując ją z ukochaną włoskiego poety Dantego Alighieri, symbolem idealnej miłości (list z 19 lipca 1882 roku). Nowy okres korespondencji zaczął się po śmierci męża. Trochę otrząsnąwszy się z żalu, Hanna Barwinok wzięła się za sprawę swojego życia – wydanie wszystkich utworów Pantełejmona Kulisza. Odczuwając brak doświadczenia i wykształcenia, niedostatek środków i sił fizycznych, pisarka rozpoczęła aktywną korespondencję z różnymi działaczami kultury, mając nadzieję na pomoc w wydaniu spuścizny Pantełejmona Kulisza. Jednym z najaktywniejszych adresatów (i adresantów) Hanny Barwinok był wybitny ukraiński pisarz, działacz społeczno-polityczny, uczony Borys Hrinczenko. Świadectwa epistolarne Hanny Barwinok są wielce cenne. Serce, rozum i wzrok utalentowanej kobiety rejestrują detale, których czasem najbardziej doświadczonemu literaturoznawcy nie udaje się wyodrębnić i nadać im naukowe oświetlenie. Stworzenie naukowej biografii P. Kulisza bez przestudiowania obszernego epistolarium Hanny Barwinok jest po prostu niemożliwe. Z listów Hanny Barwinok otrzymujemy cenną wiedzę o obyczajach literackich Kulisza, Szewczenki, Kostomarowa. Zauważmy, że to unikalne dwutomowe wydanie książki “Hanna Barwinok” ukazało się z dedykacją dla utalentowanego historyka sztuki, szewczenkoznawcy Wołodymyra Jaciuka. Książka ukazała się nakładem wydawnictwa “Prostir”. W celu uzyskania dodatkowych informacji oraz w sprawach zakupu prosimy zwracać się do wydawnictwa: (096) 361916936, strona na Facebooku VD Prostir.
Tłumaczenie maszynowe
Wałerij ROMANKO, laureat Ogólnoukraińskiej nagrody literackiej im. Mychajła Czabaniwskiego w 2023 roku, członek NSPU. W tym roku święto upamiętnienia rodaka Mychajła Czabaniwskiego (Cyby) oraz wręczenie nagrody jego imienia odbyło się 21 września. Organizatorami tego znaczącego wydarzenia wystąpili: rada osiedlowa w Sachnowszczyźnie w osobie przewodniczącego rady Wołodymyra Sujeckiego, dyrektor generalny PSP „Agrofirma „Progres” Wołodymyr Morhun oraz Charkowska organizacja obwodowa Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W tym roku w konkursie wzięło udział 29 autorów, którzy nadesłali 37 utworów w kategoriach „Proza”, „Poezja” oraz „Publicystyka”. Komisja konkursowa pracowała w następującym składzie: Wołodymyr Sujecki, Ołeksandr Koba, Łarysa Koszlak, Wołodymyr Wakulenko, Ołena Dubyna, Ludmyła Ławrowa, Wałentyna Perewyszko, Ołeksandr Rodenko oraz Rajisa Trojićka. Decyzją komisji wyłoniono siedmiu laureatów nagrody imienia Mychajła Czabaniwskiego w 2023 roku. W kategorii „Poezja”: 1 miejsce – Wołodymyr Mykołajowycz Newesenko za tomik poezji „Od zmierzchu do wojny”. 2 miejsce – Maryna Ołeksandriwna Zozula (Czajka Biłoozerianska) za tomik poezji „Wy przeczytajcie „dziękuję” moje”. 3 miejsce – Natalija Ihoriwna Jewłanowa za tomik poezji „Oblicze wojny”. W kategorii „Proza”: 1 miejsce – Tamila Petriwna Czupak za powieść „Solo muchołówki”. 2 miejsce – Kateryna Ołeksandriwna Pyłypczuk za zbiór nowel i szkiców „Wojna, która zmieniła nas”. 3 miejsce – Ołeksandr Mykytowycz Dmytruk za powieść „Kapkan”. W kategorii „Publicystyka”: 1 miejsce – Wałerij Iwanowycz Romanko za książkę „Wybrana publicystyka”. Początek uroczystości miał miejsce w ojczyźnie M. I. Czabaniwskiego, we wsi Łyhiwka, w pomieszczeniu Liceum Łyhiwskiego. Zespół liceum zorganizował ciepłe spotkanie członków klubu literackiego „Zorepad” z uczestnikami święta: laureatami, członkami komisji konkursowej oraz miejscowymi mieszkańcami. Obecnych zapoznano z głównymi etapami życia i twórczości znanego rodaka, czytano fragmenty jego utworów, rozbrzmiewały ukraińskie pieśni. W auli zorganizowano wystawę książek M. Czabaniwskiego oraz stoiska poświęcone życiu pisarza i jego rodziny. Na scenę zaproszono również laureatów nagrody imienia M. Czabaniwskiego. Prowadzący przeprowadzili z nimi wywiady błyskawiczne: autorzy musieli odgadnąć wersy ze swoich utworów i odpowiedzieć na kilka ciekawych pytań dotyczących współczesnej literatury. Następnie uczestnicy uczcili pamięć pisarza. Uroczysta ceremonia wręczenia nagrody odbyła się w Sachnowszczyńskim domu kultury. Organizatorami wydarzenia byli pracownicy wydziału oświaty, kultury, młodzieży i sportu. Przy domu kultury laureatów powitano pachnącym sachnowszczyńskim kołaczem, który w imieniu laureatów przyjął Wasyl SZENDEROWSKI, profesor, członek rzeczywisty NTSz, Wasyl JAREMENKO, profesor, literaturoznawca. Światło dzienne ujrzała książka „Hanna Barwinok” (tom 2). Razem z pierwszym tomem, który wydano wcześniej, jest to pierwsze najpełniejsze wydanie spuścizny pisarki. Hanna Barwinok (literackie imię Ołeksandry Biłozerskiej-Kulisz, 05.05.1828 – 06.07.1911) to pisarka nowej literatury ukraińskiej, czołowa przedstawicielka literatury realizmu etnograficznego, „poetka kobiecego żalu”, jak nazwał ją Borys Hrynczenko, który jeszcze za jej życia wydał jedyny zbiór 30 opowiadań „Z ust ludowych” (1902). W ostatnich latach życia Hanna Barwinok opublikowała jeszcze około dwóch tuzinów opowiadań, pozostawiła wielką spuściznę epistolarną, która jest potężnym źródłem dokumentalnym dla poznania wydarzeń i ludzi drugiej połowy XIX – początku XX wieku. Zaznaczmy, że do pierwszego tomu, który ukazał się w 2001 roku (przedruk – 2011), weszły utwory literackie pisarki. A do drugiego – wspomnienia, listy do wybranych adresatów, zapisy folklorystyczne Hanny Barwinok, osobny rozdział – „Hanna Barwinok w krytyce literackiej”. Pisarka należała do kręgu ówczesnej inteligencji, wśród której byli Taras Szewczenko, Pantełejmon Kulisz, Mykoła Kostomarow; podaje ona o nich i o swoich czasach niezwykle ciekawe świadectwa. W jej spuściźnie epistolarnej jest rzeczywiście tyle listów, co „gwiazd na Drodze Mlecznej”, jak wyraził się jeden z redaktorów (W. J.). Większa część archiwum Hanny Barwinok jeszcze wymaga szczegółowych badań (prawdopodobnie będzie to trzeci tom). Około dwa i pół tysiąca jej listów może stanowić całą bibliotekę. Układając tom epistolarium Hanny Barwinok, redaktorzy zmuszeni byli podawać nie wybrane listy, a wybranych adresatów – pisarzy i uczonych: Mychajła Hruszewskiego, Serhija Jefremowa, Iwana Puluja, Wasyla Tarnowskiego, Iwana Neczuja-Łewyckiego, Mykołę Szachowskiego, naczelnika Głównego Zarządu do spraw prasy, zarządcę III oddziału własnej Jego Cesarskiej Mości kancelarii i szefa sztabu Oddzielnego Korpusu Żandarmów, generała-lejtnanta Leontija Du-. Po dwuletniej przerwie wznowiono wręczanie ogólnoukraińskiej nagrody literackiej imienia Mychajła Iwanowycza Czabaniwskiego (18.09.1910 – 04.04.1973), znanego pisarza, dziennikarza, rodaka ze wsi Łyhiwka w obwodzie charkowskim. Tyle listów, co „gwiazd na Drodze Mlecznej”. Nowa książka „Hanna Barwinok. Zbiór utworów”, tom 2, redaktorzy: Wasyl Szenderowski, Wasyl Jaremenko. – Kijów: WD „Prostir”, 2023. – 904 s.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
można o nich powiedzieć tak: “W moim sercu jest pokój, do którego nie wchodzę”, “napchać do walizki optymizm”, “…ścieram pamięć i doświadczenie”… Większość z tych tropów literackich wygląda atrakcyjnie w tekstach literackich pod warunkiem ich samodzielnego pływania. Ale nie mniej ciekawymi są one we wzmiankach o “mieszkańcach” książki, do których należą rośliny, drzewa, zwierzęta i ptaki, gwiazdy, ciała niebieskie. “Wyszukiwałam w lesie emocji paproci czarownych”, “jesieni pierwsze odblaski na żółtych liściach topoli”, “Doglądałabym jeszcze konia”, “Przesyłać je pocztą gołębią”, “Po co studiować gwiazdy i planety, jeśli na tej ziemi musimy umrzeć”, “Słońce moje, od ciepła twego duszę się”. współpracowniczką muzeum Ołeną Łohinową! To było nieoczekiwane – bo Ołena Ponomarenko zmotywowała mnie do oddania mojego słowa na szczególną służbę Związkowi Ukrainek! To było do łez wzruszające – bo wspierali mnie moi bliscy! To było błogosławione, bo po zakończeniu artystycznych objęć jeszcze jeden mój wiersz otrzymał pieśniowe skrzydła od bukowińskiej poetki, autorki i wykonawczyni Natalii Maksymczuk. A już pierwszą rzeczą, która rano przyszła do mnie w mediach społecznościowych, był fragment nowej piosenki z Tetianą Mychajłecką do moich słów, które stały się potwierdzeniem Bożej łaski na tym niesamowitym spotkaniu z niesamowitymi ludźmi! *** Można ogrzać się przy ogniu: Drwa trzaskają, bawiąc wieczór. Można ogrzać się przy duszy: Boleści i wdzięczność kładąc na ramiona. Można ogrzać się przy biedzie:
Tłumaczenie maszynowe
Ihor FARYNA, m. Szumsk na Tarnopolszczyźnie. Opowiadać poetyckim językiem o porywach duszy podejmuje się obecnie niemało osób i nie ma w tym nic dziwnego. Ale… Nie wszystko jest tak proste, jak może się wydawać na początku, nierzadko pisanie nie potrafi zainteresować, bo niektórzy, niestety, uważają za spowiedź duszy „parowoziki” pro-ukraińskiej treści. Nierzadko wychodzi na to, że tacy autorzy nie mają pojęcia o technologii twórczości. Lecz, na szczęście, często mamy też obraz przeciwny. Przed nami pojawiają się druki, które opowiadają o tym, co porusza ich autorów. I tę intymność odczuć, w której jednoczą się obywatelskość, filozoficzność oraz pejzażowość, nazywają fundamentem swoich pism. Do takich piszących należy też Marija Masz ze Lwowa, która zadeklarowała to książką „Dzisiaj na pewno nie”. „Choć ten dzień zakończy się wyrokiem, ale niech chociaż coś w ich sercach zostanie” – niby nie ma nic nadzwyczajnego w tych wersach. Łapię się na myśli, że każdy z nas nie raz w swoim życiu wypowiadał coś podobnego. Z jednej strony istnieje pokusa natrętnego powtarzania dobrze znanego. A z drugiej strony za tym ryzykiem widzimy pragnienie powiedzenia czegoś niebanalnego, z tego, co na zawsze zostało na dnie duszy. Co? Przede wszystkim świat niepowtarzalnych obrazów i naturalnie, że o tym mówią przede wszystkim tropy literackie, wśród których widzimy porównania, epitety i metafory. Ale porównywalność jest daleka od jednakowości, chyba najczęściej dostrzegamy wersy, w których powszechne stały się spójniki w rodzaju „jak”, „niby”, „niby”, „jakby” itp. „Wszystko zniknęło w powietrzu jak meteoryt”, „Pod nogami leżał miłosny woal, niby światło ulicznych latarni”, „Czujemy, jak delfiny, echo z głębokiej otchłani”. Widzimy wzorce tego tropu, w których nie ma spójników: „Doskonała miłość – to zatańczona para”, „przyszła popatrzeć na niego – na żywy eksponat męskości”. Obydwa podtypy jednego tropu są prostymi porównaniami. Ale istnieją też złożone, w których pokojowo współistnieją obecność i brak spójników. „Tylko wspomnieć o niej – niby skórę zedrzeć”, „Pamięć moja teraz czysta, jak szkło – może coś było albo nie było”, „Co trzy lata zakochuję się znów – tak, jakby pierwszy raz”. A oto epitety z twórczego arsenału Marii Masz można podzielić na dwie części – na wyrażenia, które są zwyczajne dla naszego postrzegania, oraz trop, w którym odbiło się widzenie świata przez autorkę. Do pierwszych, w szczególności, można zaliczyć takie związki frazeologiczne, jak „szczyty gór”, „nowe odliczanie”, „ludzki egoizm”. Oczywiście, na ich tle można mówić o pewnym negatywizmie myślenia artystycznego. Ale, jak mi się wydaje, większe znaczenie ma to, że są one trafne w kontekstach utworów. Wzmacnia wrażenie obecność epitetów z czysto autorskiego języka: „paleta uczuć”, „sercowe wibracje”, „sieć domów”. Pytanie o tropy literackie, bez wątpienia, byłoby dalekie od pełnego, gdyby nie wspomnieć o metaforach. Nie można, oczywiście, stwierdzić, że autorka często się nimi posługuje. Ale często ten trop w wykonaniu Marii Masz zadziwia niespodziewanym myśleniem: „wyciągnęła ze studni wspomnień morze wody”, „A do tej pory nie umiemy mówić sercami”, „…poczuć smak powietrza na dłoni”. Zgadzam się, że na podstawie podobnych wypowiedzi pojawia się możliwość mówienia o poetyckości wyrażania myśli. Ale nie mniej ciekawą jest ona wtedy, gdy teksty wierszowane towarzyszą prozaizmom, jeśli. Lecz nie tylko w danym przypadku jest to oczywiste, coś podobnego przychodzi na myśl, gdy przed oczami pojawiają się kolorowe ekstrapolacje. „Zbierzcie z dachów biały śnieg i ulepcie dwóch bałwanów”, „Można maki czerwone jej darować”, „A ty kupiłaś czarny pieprz w ziarnach?”, „Jaskrawa zieleń wyrasta z pąków”, „Różowe niebo białych nocnych śniegów”. Można, być może, mówić też o innych niuansach pozytywnego wpływu poetyckich wersów na świadomość czytelniczą, mając na uwadze słowotwórczość, motywy poszukiwania Boga oraz akcenty kulturologiczne. Nie wątpię, że w książce Marii Masz są ciekawostki tego planu. Ale mnie na tle zacytowanego w poprzednich akapitach zainteresował inny moment – pojawiły się myśli o urbanistyczności poezji, sama w sobie ma ona prawo do istnienia w każdym wydaniu. Ale w danym przypadku mamy jej połączenie z lirycznością, która nie jest charakterystyczna dla takiej poezji. Niemożliwe jest jednoznaczne wyjaśnienie tego fenomenu, tutaj prawo do domysłów pozostawiają sobie inni. Do ich pomocy postanowił uciec się też autor tych notatek. Raczej dziwność to spuścizna lirycznego myślenia kobiety, którego nigdy nie pojmie nawet najlepiej przygotowany psycholog, ale jak by nie było, w rezultacie mamy słowną wybuchowość. I to, że nie przeszkadza ona pozytywności postrzegania woalem tajemniczości – to rzeczywistość wzburzonego czasu. Jeszcze jeden moment. Jeśli mieć na uwadze te oczywistości, to nie może pozostać poza uwagą pytanie o formotwórczość. Zrozumiałe, że poezja europejska orientuje się na wiersz wolny. Nie warto, być może, zaprzeczać, że rodzima twórczość wierszowana też będzie podążać tą drogą. Tym bardziej, że nieprzemijające wiersze wolne istnieją w dorobku wielu poetów. Jest znakiem czasu, że i Marija Masz wybrała się w tę drogę, „objąwszy wiatr, który prześlizguje się między rękami”. Co ona przyniesie? Czas pokaże… Przepisawszy bekar i bemole. Można ogrzać się w ciemności: Światłem czyjejś zwyczajnej roli. Można ogrzać się dotykiem słów: Odległości, doprawdy, tutaj nie mają znaczenia. Można ogrzać się skrycie samej: Szczerze powierzywszy się z wiarą Bogu. Można ogrzać się, przez okno, Spojrzawszy nagle na kolor świtu. Można ogrzać się i innych ogrzać: Jest w przyrodzie moment obrotu! 20.09.2021. Lidija Ancyperowa na zakończenie spotkania powiedziała: „Pani poezja, pani Inno, inspiruje ludzi i nie pozostawia obojętnymi. Pani poezja jest delikatna, krucha, wrażliwa, jaskrawa, silna, potężna, zwycięska! Szczere podziękowania dla pani za podarowaną inspirację, za wiarę w Zwycięstwo Ukrainy!”. Według materiałów Czernowitz Art Info Centre. Marija Masz. Dzisiaj na pewno nie: wiersze. – K.: Samit-Knyha. 2021. – 96 s.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno społeczny ośrodek kulturalno-artystyczny „Czerniowce” zaprezentował studio twórcze „Skrzydlata słowem” Inny Honczar – znanej bukowińskiej poetki z Nowodniestrowska, laureatki nagród literacko-artystycznych im. Olhy Kobylańskiej (2006) oraz Iwana Nahirniaka (2021), członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, posiadaczki medalu „Za wierność testamentom Kobziarza”, autorki kilku tomików, współautorki ponad stu piosenek. Przedstawiła ją inicjatorka spotkania, dyrektorka ośrodka społecznego Lidia Ancyperowa, proponując uwadze gości, by całym sercem poczuli twórczą paletę pisarki. Również Innę Mychajłiwnę witała wiodąca bibliotekarka działu krajoznawstwa Czerniowieckiej Obwodowej Naukowej Biblioteki Uniwersalnej imienia Mychajła Iwasiuka, przewodnicząca klubu twórczego „Debiut” Olha Serebrijan, wykonując przyjemną misję: wręczyła dyplom-wyróżnienie ogólnonarodowego konkursu „Język ukraiński – język jednoczenia” za wydanie literacko-artystyczne „Brzmi wzruszona struna”. Wśród wielbicieli była także przewodnicząca oddziału „Związku Ukrainek” w obwodzie czerniowieckim Ołena Ponomarenko, która, wyrażając zachwyt poezją Inny, przedstawiła ją jako przewodniczącą nowodniestrowskiej komórki. Swoimi przyjemnymi wrażeniami z poznania podzieliła się kijowska poetka Anhelina Sołomko. Sama zaś Inna Honczar na swojej stronie na Facebooku wypowiedziała się emocjonalnie: „To było bardzo poruszające! To było bardzo nastrojowe – bo widziałam zachwycone spojrzenia moich przyjaciół, znajomych i nieznajomych wielbicieli poetyckiego słowa i czułam głos duszewnych strun! To było prawdziwe – bo wszystko zaczęło się od przyjaznego uśmiechu i uścisków z cudowną kobietą, dyrektorką Centrum Lidią Ancyperową, która zaprosiła na to spotkanie i pobłogosławiła na przyszłe spotkania! To było melodyjne i pełne drżenia, pieśniarskie – bo na spotkaniu zabrzmiały piosenki do moich słów w wykonaniu twórczych współautorów Tetiany Mychajłeckiej z Kanady i Hennadija Wołodźki z Kijowa. To było telewizyjne – bo prawdziwy profesjonalista, operator telewizyjny Wiktor Wercholak filmował wszystkie momenty! To było pamiętne, bo mam koleżeńskie wsparcie wspaniałych profesjonalistów Anastasiji Żaluk z radia w Nowodniestrowsku i Wołodymyra Żuka z Dniestrowskiej Elektrowni Szczytowo-Pompowej! To było doprawdy zadziwiająco debiutanckie – bo moja opiekunka Olha Serebrijan z klubu „Debiut Czytania” i niesamowita artystka-redaktorka moich już czterech tomików Raisa Riazanowa dały mi kiedyś szczególny twórczy start w Czerniowieckiej Obwodowej Naukowej Bibliotece Uniwersalnej im. Mychajła Iwasiuka! To było niezwykle przyjemne – bo wreszcie poznałam legendę bukowińskiego dziennikarstwa telewizyjnego Żannę Odynską! To było duszewne – bo wspominałam swój twórczy start w Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Pamięci Wołodymyra Iwasiuka, który odbył się dzięki ówczesnej dyrektorce Paraskowiji Neczajewej, i teraz jest kontynuowany razem z naukową
Tłumaczenie maszynowe
Pod koniec 2020 roku odbyło się wznowienie baletu „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” do muzyki Jewhena Stankowycza. Baletmistrzem-inscenizatorem spektaklu jest artysta ludowy Ukrainy Wiktor Łytwynow. Przygotowaliśmy wywiad z Wiktorem Wołodymyrowyczem, ale gazeta z publikacją tak i nie wyszła z powodu rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji. Niedawno balet ponownie zasilił afisz Narodowej Opery Ukrainy, a baletmistrz-inscenizator obchodził jubileusz. Dlatego proponujemy uwadze czytelników wywiad, który miał ujrzeć światło dzienne w lutym 2022 roku.
– Premiera tego baletu odbyła się prawie trzydzieści lat temu. Proszę przypomnieć, jak to było. – Wszystko zaczęło się od muzycznej propozycji Jewhena Fedorowycza Stankowycza. Praktycznie nie wprowadzaliśmy zmian w jego muzyce, jedynie nieco zaadaptowaliśmy ją do naszego odbioru na potrzeby spektaklu baletowego. Pozostawiliśmy pomysły Mykoły Wasylowycza Hohola z jego barwną Sołochą, z Czartem, który przenosi Wakułę do Petersburga po trzewiki carycy i in. Hohol ma w sobie ironię, ale też wiele ciepła wobec ukraińskości. Umiał śmiać się z siebie, a nie tylko z innych. Biorąc pod uwagę specyfikę spektaklu baletowego – bez słów, robiliśmy pauzy właśnie w tych miejscach, które najbardziej nas interesowały, na przykład gwieździste niebo, lot Wakuły między gwiazdami. Odpowiednio zaadaptowaliśmy muzykę do sytuacji, do fabuły z jej własnymi prawidłami. Przy okazji zaznaczę, że choreografia może być również bezfabularna. Ale mimo wszystko musi mieć treść i głębię. My zaś w naszym spektaklu, myślę, zdołaliśmy harmonijnie połączyć muzykę, fabułę i choreografię. Muzyka Jewhena Stankowycza jest niezwykła. Czasem sarkastyczna, czasem poetycka. Bardzo lubię utwory Jewhena Fedorowycza. Jestem szczęśliwy, że znamy się już wiele lat. Dobrze znam go zarówno jako artystę, jak i człowieka. – Czy kompozytor brał udział w tworzeniu pierwszej inscenizacji? – Tak, bez wątpienia. Często się spotykaliśmy. Zgodnie z fabułą nieco zmienialiśmy partyturę muzyczną. Jewhen Fedorowycz zawsze wychodził naprzeciw naszym życzeniom. A my wychodziliśmy naprzeciw muzyce J. Stankowycza. Początkowo spektakl nosił tytuł „Noc wigilijna” i pokazywaliśmy go w przeddzień Bożego Narodzenia. Ale w tym czasie teatr często wyjeżdżał na tournée, dlatego czasami pokaz trzeba było odkładać o rok. Przerwa mogła przeciągnąć się nawet na trzy lata. W tym czasie zmieniali się wykonawcy. Gdyby spektakl był cały czas w repertuarze teatru, a nie tylko na święta, to nieustannie zmieniałby się na lepsze w naszym układzie tanecznym. Ale to nie mogło się stać, ponieważ pokazywano go niezwykle rzadko. Właśnie dlatego postanowiliśmy zmienić nazwę baletu na „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki”, aby nie przywiązywać się do świąt i częściej pokazywać spektakl. Chciałbym wspomnieć o ludziach zaangażowanych w powstanie baletu. Przede wszystkim jest to autor muzyki, a także dyrygenci Wołodymyr Kożuchar i Allin Własenko. Przecież dyrygent wnosi do spektaklu swój oddech, swoje życie, swoje odczucie muzyki. Dyrygent wychodzi naprzeciw muzykom i tancerzom, a ci podążają za dyrygentem. Wspominam wybitnych dyrygentów starszego pokolenia Stefana Turczaka i Ołeha Riabowa, a także naszych współczesnych Wiktora Olijnyka i Ołeksija Bakłana. Z nimi łatwo się pracuje, bo czują muzykę, a muzycy czują ich. Warto wspomnieć także o scenografce Marii Łewyckiej. Uważam, że była to jedna z jej najlepszych prac. Razem zrealizowaliśmy również kilka innych ciekawych projektów, wśród nich balet „Kopciuszek”. Wśród pierwszych wykonawców baletu byli Iryna Brodska, Dmytro Klawin, Ołeksandr Szapował (zginął na wojnie z raszystami. – E. O.), Serhij Serkow. Obecnie na scenie występują wspaniali tancerze Tetiana Łozowa, Jarosław Tkaczuk, Ołena Karandiejewa, Wołodymyr Kutuzow, Jan Wania, wykonawczyni roli Księżyca Momma Misaki i wielu innych. Na pierwsze dwa pokazy baletu „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” prawie wszystkie bilety zostały sprzedane, chociaż nie robiono specjalnej reklamy. To niezwykle miłe. Zatem widzowi się podoba. Pytają mnie: „Co nowego w wznowieniu?”. Odpowiadam: „Przede wszystkim widz”. Gdybym wystawiał ten spektakl za dziesięć lat, byłby zupełnie inny. Zmieniłbym się ja, byliby inni tancerze i, co ważne, nowi widzowie. Szczególnie cieszy, że wśród nich jest wielu młodych ludzi, a balet porusza ich serca. Niestety, poza Narodową Operą Ukrainy ten balet nigdzie nie jest wystawiany. Pamiętam, że na pierwszych pokazach byli francuscy widzowie, którzy powiedzieli, że bardzo im się podobało. Dla nich to egzotyka ze środkami artystycznymi, tańcami, muzyką, oprawą, postaciami. Musimy robić wszystko, aby ukraińska narodowa sztuka baletowa była znana daleko poza granicami naszego kraju. – Jak trafił pan do baletu? – Uczyłem się w zwykłej kijowskiej szkole. Wtedy dzieci aktywnie angażowano w amatorski ruch artystyczny. Odbywały się zawody twórcze między szkołami. Początkowo grałem w orkiestrze dętej, potem zafascynowałem się tańcem. Na jednym z międzyszkolnych konkursów zatańczyłem taniec gruziński. Widzom się podobało. Po tym pojawiła się u mnie możliwość wstąpienia do szkoły tańca. Mój ojciec pracował jako inżynier, ale dobrze potrafił tańczyć tango, walca. Kiedy powiedziałem mu o zamiarze pójścia do szkoły tańca, odpowiedział: „I tak będziesz inżynierem, tak jak ja”. A potem poszło: zacząłem tańczyć tańce charakterystyczne: hiszpańskie, romskie, ukraińskie. Chyba tylko chińskich nie było (uśmiecha się). Mówili, że wychodziło nieźle. Najważniejsze nie jest to, co człowiek robi: rzeźbi w drewnie, tworzy muzykę, tańczy czy pisze artykuły. Ważne, aby robił to przyzwoicie i żeby jego praca podobała się ludziom. W tym, uważam, tkwi sens życia. W 1967 roku ukończyłem Kijowską Szkołę Choreograficzną. Spośród 50 absolwentów ośmiu przyjęto do Narodowej Opery Ukrainy, w tym mnie. Od tamtej pory już 55 lat służę w tym teatrze. Szczególnie zapamiętałem pierwsze wyjście na scenę. Mi i Wołodymyrowi Fedotowowi powiedziano, że wieczorem będziemy zaangażowani w operę „Czarodziejski flet”. W drugim akcie mieliśmy stać na podestach. Podczas spektaklu uważnie obserwowaliśmy to, co dzieje się na scenie, i wyrażaliśmy swoje emocje odpowiednimi gestami. A kiedy opadła kurtyna, podbiegł do nas reżyser z krzykiem: „Dlaczego się ruszaliście, przecież mieliście być posągami?!”. Z czasem przeszliśmy przez cały zespół baletowy, kogo tylko nie graliśmy. Potem zaczęto powierzać nam numery solowe. Często angażowano mnie do tańców hiszpańskich i cygańskich. Nierzadko na scenie mnie „zabijano” w drugim lub trzecim akcie. Szczególnie zapamiętałem role Tybalta w balecie „Romeo i Julia” oraz Abderachmana w „Rajmondzie”. Podczas występów zdarzało się niemało niestandardowych sytuacji, czasem śmiesznych, czasem smutnych. A pewnego razu bardzo się przestraszyłem. W balecie „Kamienny kwiat” grałem złoczyńcę Seweryna. Główna bohaterka wysyłała go pod ziemię. Przez właz opuszczano mnie pod scenę do pasa, a dalej miałem schodzić sam. Znalazłem się w niewielkim kwadracie. Nie zdążyłem stamtąd wyjść, gdy właz zaczęto zamykać. Mogło mnie po prostu zmiażdżyć. Z całej siły krzyknąłem: „Stójcie, nie zamykajcie!”. Dzięki Bogu, usłyszano mnie, ale przeżyłem poważny stres. Przynajmniej raz na dwa lata bywaliśmy na tournée. Szczególnie lubiłem występować w Japonii, gdzie okresowo bywaliśmy od 1974 do 1992 roku. Te tournée trwały średnio miesiąc-półtora. Zawsze z wielką sympatią odnosiłem się do tego kraju. Jeszcze lubiłem tournée do Kanady. Już kiedy przestałem tańczyć, robiłem tam spektakle z zespołem „Szumka” (coś podobnego do naszego Narodowego Zasłużonego Akademickiego Zespołu Tańca Ukrainy imienia Pawła Wirskiego). Razem tworzyliśmy zarówno małe, jak i dość duże inscenizacje. – Po zakończeniu kariery tanecznej został pan baletmistrzem? – Tak. Wcześniej głównym baletmistrzem naszego teatru był Henrich Majorow. Dawał nam ciekawe zadania, umiał „nakręcić” tancerza. Słusznie uważał, że dobry pomysł baletmistrza to już połowa sukcesu przyszłego baletu. To on zaproponował mi, abym kontynuował naukę. – Jaki był pierwszy pełnowymiarowy balet, który pan wystawił? – Kiedy jeszcze tańczyłem w Narodowej Operze, przygotowałem kompozycję na motywach duetu Odarki i Karasia z opery „Zaporożec za Dunajem”, za którą otrzymałem drugą nagrodę na międzynarodowym konkursie. A pierwszymi inscenizacjami były balety „Konik Garbusek” oraz „Panienka i chuligan” w Dziecięcym Teatrze Muzycznym. Wśród najbardziej udanych prac chciałbym wyróżnić wspomniane już „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” – niezwykle trudna praca. Cały zespół musiał włożyć znaczny wysiłek, aby osiągnąć wynik. Są to także balety „Ognisty ptak” Igora Strawińskiego oraz „Paganini” Myrosława Skoryka. I, oczywiście, „Za dwoma zającami” do muzyki Jurija Szewczenki. Pomysł wystawienia baletu „Za dwoma zającami” należał do solistki teatru Tetiany Andrejewej. Wydawałoby się, niemożliwe zadanie – wystawić taką fabułę bez słów. Ale poradziliśmy sobie. Jurij Szewczenko wziął tylko jedną melodię ze znanego filmu, wykorzystał bogaty ukraiński folklor, stworzył wspaniałą orkiestrację. Uważam, że wyszedł dobry spektakl. Kiedy się go ogląda, robi się wesoło, a jednocześnie smutno. Oczywiście, trudno obiektywnie oceniać własną pracę, gdyż traktuje się ją jak własne dziecko. Podoba mi się to, co powiedział Jurij Rybczynski o swoich wierszach: „Ja czytam książkę, a widzę, że ona czyta mnie”. Niestety, ani „Ognisty ptak”, ani „Paganini”, ani „Za dwoma zającami” nie są dziś obecne w repertuarze teatru. Oprócz nowych inscenizacji, wielokrotnie wznawiałem spektakle, które wcześniej wystawili inni baletmistrzowie. Na przykład w balecie „Don Kichot” usunąłem niektóre momenty, które moim zdaniem się zestarzały, dodałem coś nowego. Ale ogólnie starałem się zachować stary spektakl. Również swego czasu zalegalizowałem taneczną wersję „Śpiącej królewny” Jurija Grigorowicza. – Wspomniał pan już o współpracy z zespołem „Szumka”. – To były piękne czasy. Początkowo byliśmy na tournée w Kanadzie, potem „Szumka” przyjechała do Kijowa. W tamtym czasie byłem głównym baletmistrzem Narodowej Opery Ukrainy. Goście obejrzeli moje spektakle i zaprosili mnie, bym coś wystawił u nich. Dwa lata później zaprosili ponownie. Właśnie w Kanadzie poznaliśmy kompozytora Jurija Szewczenkę. On pisał muzykę, a ja starałem się wyobrazić ją w tańcach. Taka współpraca trwała prawie trzydzieści lat. Wystawiałem także balety w Serbii, Słowenii i Japonii. – Czy nie jest trudno pracować z tancerzami, kiedy nie zna się ich języka? – Wcale nie. Jeśli baletmistrz jest młody i może sam wszystko pokazać, to proces przebiega łatwo. Mamy także powszechnie przyjęte wyrażenia w języku francuskim. To pomaga rozumieć się nawzajem. Kiedy ktoś przyjeżdża do nas z zagranicy wystawić balet, artyści uważnie go słuchają, starają się zrozumieć każdy jego ruch, każde słowo. – Tańczył pan i wystawiał balety w wielu krajach. Jak, pana zdaniem, wygląda ukraiński balet na poziomie światowym?
– Powiedziałbym, że całkiem przyzwoity. Ale istnieje wiele rzeczy, które od nas nie zależą. Na przykład trudno nam konkurować z teatrami europejskimi czy amerykańskimi, ponieważ liczba tancerzy jest u nich znacznie większa niż u nas, mają też potężne szkoły baletowe. Na przykład do „Grand Opéra” czy „New York City Opera” marzą o dostaniu się artyści z całego świata. I to nie tylko jako soliści, ale nawet do zespołu baletowego. My natomiast przyjmujemy artystów tylko z naszych szkół. Ale i nasi wykonawcy często wyjeżdżają za granicę i podbijają sceny swoim talentem. Jestem przekonany, że właśnie ukraińskie spektakle baletowe z narodowym obliczem mogą stać się interesujące dla świata. Chciałbym, aby takich spektakli było coraz więcej. – W minionym sezonie teatralnym w Narodowej Operze Ukrainy odbyła się premiera baletu „Dante”. Co może Pan powiedzieć o tej inscenizacji? – Doświadczenie pracy w podobnych spektaklach jest bardzo przydatne dla naszych tancerzy. Przecież takiego systemu tanecznego u nas dotąd było niewystarczająco. Jarosław Iwanenko przygotował ten spektakl profesjonalnie. Jednak osobiście nie zachwycam się zbytnio stylem nowoczesnym. Wolę pracę z orkiestrą i wystawianie albo znanych baletów, albo nowych dzieł, stworzonych na podstawie arcydzieł literackich. Znowuż nie mogę nie wspomnieć o „Wieczorach na хуторі біля Диканька” (Wieczorach na chutorze w pobliżu Dykanki). Jednym z warunków sukcesu baletu jest pierwowzór, stworzony przez Mykołę Wasylowicza Gogola. – Czy Pana żona również jest związana z baletem? – Jeszcze w 1993 roku Iryna Brodśka została pierwszą wykonawczynią roli Sołochy. Obecnie jest trenerką moich spektakli oraz innych baletów, które są wystawiane na scenie Narodowej Opery Ukrainy. Jesteśmy razem już ponad trzydzieści lat. Mamy wspólną córkę Julię. Mam również dwoje dzieci z pierwszą żoną, która przedwcześnie odeszła z tego świata. Starsza córka w dzieciństwie zaczynała tańczyć, ale wiele lat temu wyjechała za granicę i porzuciła sztukę. W młodości zajmowałem się sportem. Skakałem z wieży do wody, pływałem kajakiem. A teraz wolny czas lubię spędzać z dziećmi. – Na początku naszej rozmowy powiedział Pan, że pracuje w teatrze 55 lat. Jak przez ten czas zmieniła się publiczność? – Po tym, jak Ukraina stała się niepodległym państwem, widz rzeczywiście się zmienił. Ludzie mają swój punkt widzenia, z czymś się nie zgadzają. Tak jak dawniej, publiczność teatralna jest wykształcona, wszechstronnie rozwinięta, duchowa. Ci ludzie różnią się od tych, którzy preferują ciągłe komunikowanie się w internecie, rozumieją, że żywego kontaktu ze sztuką niczym nie zastąpisz. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
skiego malarstwa. „Zachowanie kultury ludowej powinno być prerogatywą państwa. Mistrzowie, którzy pracują w tej dziedzinie, warstwa po warstwie uzupełniają dziedzictwo kulturowe” – zaznaczył przewodniczący Rady Koordynacyjnej Narodowych Związków Twórczych Ukrainy Jewhen Szewczenko. Zaapelował on do organów państwowych o wspieranie mistrzów, aby mieli oni niezbędne warunki do twórczości i realizacji swoich produktów. Mistrzowie z całej Ukrainy przywieźli do Pyrohiwa własne wyroby. W szczególności na festiwalu prezentowano bukowiński wieniec uroczysty, wyroby ze słomy, pisanki, hafty reszetyliwskie i hadziackie, dywany, biżuterię, a nawet wypieki. „Tutaj mamy dyweń. Jest to potrawa obrzędowa, którą panna młoda rozdaje na weselu. Jest ona charakterystyczna dla Połtawszczyzny i Dniepropietrowszczyzny. Obecnie można ją spotkać w
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Architektury Ludowej i Budownictwa Ukrainy odbył się festiwal „Żywa kultura – żywy świat”, poświęcony 20. rocznicy Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Informuje o tym korespondent Ukrinformu. „Konwencja, którą Ukraina ratyfikowała 15 lat temu, nakłada na nas obowiązek ochrony tego, czym bogaty jest naród ukraiński, czym bogate są rdzenne ludy zamieszkujące Ukrainę. Obecnie w krajowym wykazie zarejestrowano 77 elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Pięć znajduje się na liście UNESCO, kolejne trzy zostały zgłoszone. Ten proces jest potężny, trwa i stanowi gwarancję tego, że nie zapomnimy, a wręcz przeciwnie – będziemy rozwijać nasze unikalne ludowe praktyki artystyczne” – mówi pełniący obowiązki ministra kultury i polityki informacyjnej Rostysław Karandiejew. Dyrektor generalna Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Budownictwa w Pyrohowie Oksana Starak-Powjakel zauważa, że festiwal „Żywa kultura – żywy świat” ma również na celu uczczenie dziesięciolecia od dnia wpisania na listę UNESCO pierwszego elementu z Ukrainy – petrykiw- Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru – Ukraiński musical „Pinokia” to nowy autorski projekt dla całej rodziny od Kijowskiej Opery – opowiada autor libretta Dmytro Todorjuk. – To historia drewnianej lalki Pinokii o próbie poznania siebie i o pragnieniu spełnienia swojego najskrytszego marzenia – stania się prawdziwym dzieckiem. Libretto powstało na motywach znanej na całym świecie bajki Carla Collodiego. Wszystkie epizody oryginału zostały przemyślane na nowo i przeniesione w nowoczesne realia. Mowa o skostniałym podejściu w edukacji, o relacjach ojca z nastoletnią córką, o poszukiwaniu siebie w tym świecie. O teatrze i show-biznesie. A także o wolności, do której społeczeństwo musi dojrzeć. I dzieje się to dzięki poświęceniu śmiałków i desperatów, kim właśnie jest nasza bohaterka. Drajwowa muzyka w wykonaniu orkiestry symfonicznej, świetne tańce w stylu Broadwayu, ciekawe reżyserskie odkrycia, widowiskowa scenografia i niesamowite kostiumy z pewnością zachwycą widzów w każdym wieku. – Ponad trzydzieści lat w naszym repertuarze był musical „Buratino” – kontynuuje rozmowę reżyser-inscenizator, główny reżyser Kijowskiej Opery Witalij Palczykow. – U dzieci często pojawiało się pytanie: dlaczego Buratina gra dziewczynka? Po jednym z pokazów odbyliśmy poważną rozmowę z dyrektorem – kierownikiem artystycznym teatru Petrem Kaczanowem o tym, co zrobić ze spektaklem, który wciąż jest popularny wśród widzów, ale moralnie się zestarzał. Postanowiliśmy zrobić to, co będzie interesujące dla wszystkich. Wzięliśmy za podstawę utwór Carla Collodiego „Przygody Pinok- kawiarniach, restauracjach i na weselach, które odbywają się w tradycyjnym stylu” – opowiada mistrzyni z obwodu dniepropetrowskiego Ksenija Biłenko. Obok „dywni” (tradycyjnych wypieków) leżą przedmioty gospodarstwa domowego, długopisy, notatniki i magnesy z malarstwem petrykiwskim. Biłenko zauważa, że jest to jeden z najbardziej uniwersalnych ornamentów do zdobienia – wcześniej tak malowano chaty, piece, a teraz ten wzór będzie pasował do etui na telefon czy do torby typu shopper. Mistrzyni podkreśla, że tylko szanując i zachowując swoje korzenie, można zbudować silne państwo. Zaprezentowano na wydarzeniu również ręczniki tkane ręcznie przez mistrzynie ze wsi Obuchowyczi w obwodzie kijowskim. „Obuchowickie wzorzyste tkactwo od marca tego roku znajduje się w wykazie niematerialnego dziedzictwa Ukrainy. Wyróżnia się techniką wykonania, szczególną ornamentyką i różnobarwnością” – zauważyła kierowniczka działu twórczości ludowej Domu Kultury w Iwankowie Kateryna Nesyn. Dodała, że mistrzynie są w większości w podeszłym wieku, ale przekazują wiedzę poprzez warsztaty. Obecnie twórcy szukają finansowania na pomieszczenie, w którym będzie możliwość pracy przy krosnach. W ramach festiwalu zastępca prezesa Narodowego Banku Ukrainy Ołeksij Szaban zaprezentował srebrną monetę „Barszcz”, przypominając, że technologię przygotowania tradycyjnej ukraińskiej potrawy w lipcu 2022 roku wpisano na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, która wymaga pilnej ochrony. W 2008 roku Ukraina przystąpiła do Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, którą państwa członkowskie UNESCO przyjęły w 2003 roku. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe” to zwyczaje, formy przekazu i wyrazu, wiedza i umiejętności, a także związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i wym, baletmistrzynią Dariją Wozniakowską, kostiumografem Dmytrem Kuriatą oraz Danyłem Wasylenkiem, który stworzył niesamowitą scenografię. Chcę również przy okazji wspomnieć o szefie naszego teatru Petrze Kaczanowie, który stale wspierał ten projekt. To właśnie Petro Fedorowycz zaproponował zorganizowanie otwartego konkursu, do udziału w którym zgłosiło się około trzydziestu kompozytorów. Przesłali oni swoje propozycje muzyczne do tekstów Dmytra Todorjuka. W konkursie zwyciężył charkowski kompozytor Borys Sewastjanow. Moim zdaniem jego muzyka jest zrozumiała dla każdego, do tego wykorzystane są różne style muzyczne. Zaproponowałem pomysł, aby Gepetto miał jakieś fantastyczne laboratorium. Danyło Wasylenko podchwycił ten pomysł i zrobił to, co można zobaczyć na scenie. Dopełniliśmy sceniczne widowisko tańcami. Darija Wozniakowska to idealna choreografka do nowoczesnego odczytania takiej historii. Rolę głównej bohaterki wykonują dwie młode artystki – Natalija Czepczenko i Marija Antonewska. Zaimponowały mi potężną energią i chęcią przestrzenie kulturowe, uznane przez wspólnoty za część ich dziedzictwa kulturowego. Do Reprezentatywnej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości wpisano obecnie trzy takie elementy ukraińskiej kultury: Petrykiwskie malarstwo dekoracyjne jako fenomen ukraińskiej ornamentyki ludowej (2013), tradycję kosowskiej malowanej ceramiki (2019), ornek – ornament krymskotatarski i wiedzę o nim (2021). Do Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony wpisano: pieśni kozackie obwodu dniepropetrowskiego (2016) oraz kulturę przygotowania ukraińskiego barszczu (2022).
stale coś robić. Nie było ani jednego dnia, kiedy aktorki powiedziałyby, że są zmęczone i chcą odpocząć. Z wykonawczyniami przeprowadziłyśmy wiele rozmów o tym, że dusza wstępuje w drewnianą lalkę. Dusza musi się nauczyć, jak ta lalka się porusza, opanować drewniane ciało. I w końcu rozumie, że musi dokonać czynu, który zmieni świat. Będziemy pracować dalej nad spektaklem. Musimy co nieco dopracować przed pokazami, które odbędą się w drugiej połowie października. Chciałoby się, aby „Pinokio” zobaczyło jak najwięcej widzów w różnych zakątkach Ukrainy, a jeśli się uda, to także poza granicami naszego państwa. Teatr ma również kolejny ambitny projekt. Do końca roku chcemy wystawić balet Anatolija Kos-Anatolskiego „Skrzydło sójki” według utworu Iwana Franki pod tym samym tytułem. O ile mi wiadomo, balet ten wystawiono tylko raz pod koniec lat 60. XX wieku. Nie był długo grany na scenie Opery Lwowskiej, która uprzejmie udostępniła nam materiał nutowy. Będzie to produkt narodowy z udziałem ukraińskich realizatorów i wykonawców. A w drugiej połowie sezonu chcemy wystawić jakąś klasyczną operę. Obecnie trwa dyskusja, jaki to ma być utwór, być może Mozart albo Donizetti. Jeśli chodzi o moje osobiste plany twórcze. Anatolij Sołowjanenko zaprosił mnie do wyreżyserowania pod koniec sezonu teatralnego opery „Trubadur” Verdiego w Narodowej Operze Ukrainy. Dla mnie to wielka odpowiedzialność, a jeszcze większą odpowiedzialnością jest praca w mojej rodzinnej Operze Kijowskiej.
Tłumaczenie maszynowe
Nowy, 42. sezon teatralny Kijowska Opera (Kijowski Akademicki Teatr Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży) rozpoczęła premierą musicalu „Pinokio” na motywach bajki Carla Collodiego „Przygody Pinokia”. To w pełni narodowy produkt: autorem muzyki jest ukraiński kompozytor Borys Siewastjanow, a libretto napisał Dmytro Todoriuk.
Pinokio»." A żeby widzowie nie zadawali pytań, dlaczego główną postać gra aktorka, uczyniliśmy bohaterkę dziewczynką – Pinokią. To była wspólna idea autora libretta Dmytra Todoriuka i moja – jako reżysera i dyrektora naszego teatru. Najpierw z Dmytrem, który jest również doświadczonym reżyserem, napisaliśmy ciekawą historię: stworzyliśmy plan scenariusza, zwięźle opisaliśmy wydarzenia. Wzięliśmy bohaterów znanej bajki i dodaliśmy nowych. Szczerze mówiąc: dwaj reżyserzy napisali bardzo skomplikowaną historię do inscenizacji. Chcieliśmy stworzyć coś niezwykłego, ale z początku zupełnie nie myśleliśmy o tym, jak to wystawić. Bo tutaj jest wiele zmian miejsca akcji, mnóstwo wydarzeń. Zafascynowały mnie niezwykle głębokie teksty Dmytra. Staraliśmy się stworzyć fantastyczną historię, interesującą dla różnych pokoleń. Wprowadziliśmy wiele kodów dla dorosłych i zadbaliśmy o to, by zainteresować dzieci. Jesteśmy teatrem dla całej rodziny, ważne jest dla nas, by spektakl poruszał wszystkich. Ogólnie rzecz biorąc, twórczy tandem był bardzo interesujący. A do tego współpraca z kompozytorem i kostiumografką. Wcześniej podczas pracy nad inscenizacją wziąłem jakiś materiał i starałem się go zinterpretować. Tym razem po raz pierwszy tworzyłem spektakl od podstaw. Mieliśmy długie dyskusje o inscenizacji z autorem libretta, kompozytorem Borysem Siewastjanowem-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Na większości jej prac przedstawione są dzieci, które najboleśniej przeżywają dzisiejsze wydarzenia. Julia Padałka stara się pokazać poprzez obrazy swoje wewnętrzne wzburzenie. Tetiana Kozłowa zaznaczyła, że do twórczości inspiruje ją ukraińska mitologia. Swiatosław Baziuk życzył wszystkim zwycięstwa, a artystom – twórczego rozwoju i rozkwitu ukraińskiej sztuki. Daria Kniaziewa maluje, odkąd pamięta, natomiast Ołeksij Mkrtczian po raz pierwszy wziął pędzel do ręki już w dojrzałym wieku. Młoda artystka Polina Stepanska nawet za dziesięć lat widzi siebie w Ukrainie. Dla Darii Pustowit to pierwszy udział w profesjonalnej wystawie, który wzbogaci ją o doświadczenie. A Ołeksandra Jarmołenko jest pewna, że teraz najważniejsze jest, aby jak najszybciej skończyła się wojna, wtedy zostaną stworzone wszelkie warunki dla rozwoju sztuki. W ramach otwarcia wystawy i aukcji odbył się niewielki koncert z udziałem zasłużonej artystki Ukrainy Rusłany Łocman oraz wychowanków Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy i Akademii Sztuki imienia Pawła Czubynskiego. Jednym z końcowych akordów wydarzenia był występ artysty i pedagoga Dmytra Kowala, który podkreślił wspaniałą atmosferę tego święta sztuki. Bardzo ważne jest, że na wystawie zaprezentowano dzieła właśnie młodych twórców. Nasi chłopcy i dziewczęta w okopach bronią niepodległości Ukrainy dla tych, którzy będą rozwijać kulturę, naukę i budować państwo. Musimy nosić w sercu dobro, światło i, co najważniejsze, miłość!
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora – Projekt „Ukraina przyszłości”, w ramach którego odbywa się wystawa młodych ukraińskich artystów, narodził się spontanicznie – opowiedział kierownik organizacji społecznej „Kijowskie forum wolontariuszy” Jarosław Horbunow. – Już po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji ukraińska artystka Olha Morozowa była w Londynie z wystawą swoich prac. Tam poznała brytyjską jubilerkę. Razem postanowiły tworzyć wyroby jubilerskie, które będą ozdabiać ukraińskimi kwiatami. Kolejną ich wspólną decyzją było przekazywanie części uzyskanych środków na wsparcie utalentowanej ukraińskiej młodzieży. Pierwszymi, którzy otrzymali taką pomoc, zostali studenci Kijowskiego Kolegium Sztuki i Designu. A środki uzyskane na naszej aukcji mają pójść na wsparcie utalentowanych studentów, którzy pozostali w Ukrainie. Utalentowana młodzież to nie tylko artyści, ale także muzycy, pisarze, sportowcy. To ludzie, którzy będą tworzyć naszą przyszłość. – Wydarzenie w takim formacie robimy po raz pierwszy, ale nie ostatni – zaznaczyła szefowa organizacji charytatywnej „Fundacja Charytatywna Poliny Krawczenko” pani Polina. – Planujemy wieczory muzyczne, inne wydarzenia twórcze. Obecnie goście będą słuchać muzyki, zapoznawać się z dziełami artystów, inspirować się sztuką i brać udział w aukcji. – Przedstawione na wystawie prace nie są o wojnie, a o pokojowym życiu – trafnie zauważyła kierowniczka departamentu kultury Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Anna Kucenko. – Sztuka przywraca granice człowieczeństwa, które próbują zniszczyć nasi wrogowie. Dziękuję młodzieży za udział w tym projekcie oraz organizatorom, którzy znaleźli siły, by wspierać te wspaniałe inicjatywy. – Każda wystawa artystyczna to także opór wobec wroga – jest przekonana dyrektorka Muzeum Szolema Alejchema, historyczka sztuki Iryna Kłymowa. – Młodzi twórcy stworzyli dobre, wysokoprofesjonalne dzieła. Nie jest im łatwo, gdyż trudno jest wystawiać swoje prace publicznie, dla artysty to stres. Jestem przekonana, że trzeba ich zachęcać, aby tworzyli dalej. Uczestników wystawy przedstawiła i o ich twórczości opowiedziała prowadząca Anna Zakletska. A niektórzy z młodych artystów podzielili się marzeniami i opowiedzieli o niektórych tajemnicach twórczości. Marija Illarionowa, która w tym roku rozpoczęła naukę w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy, przyznała, że chce poświęcić twórczości swoje życie. Olha Morozowa wspomniała o zagranicznej podróży. Nadija Stryżkowa opowiedziała, że na W Kijowskim klastrze kulturalnym „Kraków” w ramach projektu wsparcia utalentowanej młodzieży „Ukraina przyszłości” otwarto wystawę prac młodych ukraińskich artystów „Pokój i wojna”. Wśród organizatorów projektu są organizacja społeczna „Kijowskie forum wolontariuszy”, organizacja charytatywna „Fundacja Charytatywna Poliny Krawczenko” oraz wydawnictwo „Samit-Knyha”. W dniu otwarcia rozpoczęła się „cicha” aukcja, środki z której pójdą na wsparcie młodzieży z zawodowego kolegium sztuki i designu KNUCD. A już następnego wieczoru rozpoczął się inny format aukcji, w której można brać udział zdalnie. Wystawa i aukcja potrwają do 19 października.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, r/r UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby przekazać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Stolarowa Anna — 500 UAH. 2. Trofanczuk Serhij Iwanowycz — 1000 UAH. 3. Jachwak Bohdan Jakowycz — 500 UAH. 4. Stebłowska Lina Petriwna, zasłużona artystka Ukrainy — 300 UAH. 5. Szumska Ludmyła Jurijiwna — 500 UAH. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe