Strona · s. 8strona oryginału ↗
A JABŁKA SPADAJĄ… Esej jubileuszowy w trzech częściach i czwartej posłowiu
Слово Просвіти, №41 за 2007 рік
gościłem u Jaworiwskich niemal cały tydzień… Po roku napisałem powieść “Wielki letni trójkąt” i “wprowadziłem” do tekstu Mamę Wierę, Wierę Josypiwnę Jaworiwską… A jeszcze zapamiętałem, jak spotkaliśmy się z Wołodymyrem Jaworiwskim po Trzecim Światowym Kongresie Ukraińców, w którym miałem szczęście uczestniczyć; przyszedł na Chreszczatyk, 26 nagrywać swoją audycję “20 minut z Wołodymyrem Jaworiwskim”. A mnie zaprosiła na “Sobotnie spotkanie” Emma Babczuk. Po audycji Wołodymyr zabrał mnie do wsi Peremoha, niegdyś Jadliwki, gdzie kupił chatę-chałupę jeszcze za tych czasów, gdy pracował w czasopiśmie “Witchyzna”. Jeszcze zanim został deputowanym ludowym, za pisarski honorariusz zbudował mniej więcej przyzwoite mieszkanie, nie taki pałac, jak budują obecnie. Rano odprowadził mnie do trasy, zatrzymał pierwszą lepszą okazję — kierowca rozpoznał go, jak rozpoznaje wielu w Ukrainie. Obejrzałem się, wsiadając do auta, Wołodymyr uśmiechnął się i… bardzo przypomniał mi swojego tatę — Ołeksandra Semenowycza… Bardzo przytulnie i pewnie czułem się przy Mamie Wierze i Ołeksandrze Semenowyczu. Tak samo zawsze przytulnie i pewnie jest obok Wołodymyra. Wszystko to najlepsze, co czyni go tak przytulnym i pewnym człowiekiem, odziedziczył po swoich dobrych rodzicach… Ot, jakoś w domowej bibliotece natrafiłem na kilka egzemplarzy popularnego w swoim czasie czasopisma “Radianśka żinka”, gdzie wydrukowano fragmenty powieści Wołodymyra o Tarasie Szewczence, o jego ostatniej próbie znalezienia sobie pary, aby było z kim choć usiąść chleba zjeść… “Zaczepiłem się” o pierwsze zdanie, tak znajome, bo to już czytałem, i nie mogłem odłożyć, dopóki nie dotarłem do ostatniej kropki… Zrozumiałem: “Drugie przyjście” — być może najważniejsza książka Wołodymyra, do której dąży każdy pisarz. Swobodne władanie materiałem, jakby autor żył w tamtej epoce, głębokie przeniknięcie w samotną duszę Kobziarza, myśli Tarasa, ból Tarasa, pachnący język ludowy, bez nadmiernych upiększeń, które czasem spotykały się w “chimerycznych” powieściach, na przykład “Oglądnij się z jesieni”, wyczucie, a nawet przewidywanie nieuchronnych zmian, które mają nastąpić jeszcze za naszej pamięci, ukraiński duch, którego nie ma w eseistycznej powieści o Szewczence “Ukraińskie noce, albo Rodowód geniusza” Jerzego Jędrzejewicza, wielce przychylnego Ukrainie, przeczytanej w przeddzień — przy drugim czytaniu fragmenty powieści o Tarasie Szewczence powiedziały mi, że Wołodymyr Jaworiwski już stał się klasykiem ukraińskiej literatury, chociaż jeszcze i przed tym zasilił szeregi szewczenkowskich laureatów. Ale to — fragmenty, a gdzież powieść?.. Powieść o Szewczence nie została dokończona, bo właśnie wtedy podniosła się wysoka fala narodowo-wyzwoleńczych zmagań, i Wołodymyr Jaworiwski z głową zanurzył się w tę falę, został politykiem… Bo kiedy życie stawia przed wyborem, takie osobowości, jak Wołodymyr Jaworiwski, wybierają to pole działalności, gdzie przyniosą największą korzyść Ukrainie, Ukraińcom. Nie mam najmniejszej wątpliwości w tym, że wybór Wołodymyra pochwaliliby jego rodzice. Przypomnijmy, jak burzliwie wchodził on w politykę, jak w naszej Winnicy, na wielotysięcznych wiecach, wołali: “Wołodymyra Jaworiwskiego — na Prezydenta Ukrainy”, przypomnijmy, jak i czym ryzykował, sprowadzając spod ścian Rady Najwyższej cysternę z paliwem!.. Oczywiście, były i u niego sytuacyjne odchylenia od “właściwej drogi”, spowodowane brakiem doświadczenia w politycznych gierkach, a nie wyrachowaniem, ale on zawsze pozostawał sobą, czyli wierny prawdzie, wierny Ukrainie, wierny ludziom, wierny Bogu… Po pewnej przerwie powrócił do wielkiej polityki i już słyszymy głos Wołodymyra z trybuny Rady Najwyższej. A pisarzem on, właściwie, pozostawał zawsze i obecnie słusznie kieruje Narodowym Związkiem Pisarzy Ukrainy. Kto obecnie z mistrzów pióra jest popularniejszy i bardziej autorytatywny od JAWo?.. Po każdej jego audycji w Ukrradio “20 minut z Wołodymyrem Jaworiwskim” przychodzą do niego worki listów-odpowiedzi: w jednych miłość, w innych — wściekłość, nienawiść, a za co?.. Za jedno i to samo — za prawdę!.. Wyszły nowe książki prozy, jak choćby “Wilcza ferma”, publicystyki — “Co my za naród taki?”, na podstawie jego nowej prozy kręcą filmy, a publicystykę cytują niemal codziennie, zatem jest ona aktualna… Sądzę, że i “Drugie przyjście” — powieść o Tarasie Szewczence — Wołodymyr niechybnie dokończy. Wierzę w to!
II. PRÓBA GODNOŚCI Pięć lat temu, po “ludowych zabawach” w Kijowie, gdzie, jak mówią, do Narodowego Domu na 60-lecie Jaworiwskiego niełatwo było się dostać, jubilat przyjechał do Winnicy. Z Wasylem Kobcem, przewodniczącym obwodowego oddziału Kongresu Ukraińskiej Inteligencji, organizowaliśmy mu wieczór autorski. W sali obwodowego komitetu telewizji i radia ludzie stali w przejściach. Przyszli tu ci, dla których jego twórczość — to cały Wszechświat, niepowtarzalny i nieśmiertelny, niekłamany i nieszczery, Wszechświat, gdzie, mówiąc słowami Mykoły Gogola, przez widzialny śmiech widzimy niewidzialne łzy, a jego społeczna, polityczna działalność — to nadzieja na istotne zmiany w naszym życiu. Mówiono na wieczorze, w szczególności, także o czynniku geograficznym w twórczej biografii naszego jubilata. Składają się na niego cztery miasta, oprócz Kijowa, oczywiście. W Odessie Wołodko Jaworiwski jeszcze jako chłopiec po raz pierwszy przyłączył się do cywilizacji — napił się wody, która w oczy skacze, czyli gazowanej. Stary Szulim, który miał na tej wodzie geszeft, zapytał tekliwskiego kozaka: — Tobie, chłopczyku, jakiej wody? Z syropem czy bez? — Bez, — odpowiedział “chłopczyk”. — Tata jeszcze nie całą kiełbasę sprzedali, żeby kupić cynkowe niecki, rozgiąć i pokryć chatę. — A bez jakiego syropu? — uściślił stary Szulim. — Bez wiśniowego czy bez malinowego? Owo swoje pierwsze przyłączenie do “politekonomii” deputowany ludowy Wołodymyr Jaworiwski przypomniał w naszym parlamencie, pytając z trybuny nieudolnych autorów Kodeksu Ziemnego i samego gwaranta, z czym nasze chłopstwo zmierza w “świetlaną przyszłość” — “bez” działki majątkowej czy “bez” działki ziemnej, czy “bez” obu działek razem?.. W Zaporożu, po ukończeniu Uniwersytetu w Odessie, młodziutki filolog Wołodymyr Jaworiwski po raz pierwszy w życiu zobaczył Dnieproges, o którym czytał u Wołodymyra Sosiury, gdzie za młodu pracował jako betoniarz i jego tata Ołeksandr Semenowycz. Spodziewał się poczuć tu kozacki duch, ale zrozumiał: kozacki duch wywietrzał jeszcze zanim chytry Niemiec zaczął sadzić na Chortycy kartofelki… No, a żeby nie był taki “mądry”, to włożyli w żołnierskie “kirzowce”. We Lwowie na własnym doświadczeniu przekonał się o słuszności przysłowia “Język mój — wróg mój!” Coś nie to “palnął”, kiedy omawiano czyjąś twórczość, gdzieś zaśpiewał strzeleckich pieśni — i już sama Iryna Wilde rozkładała ręce: trzymaj, Wołodiu, język za zębami!.. Za to od razu uznano go za swojego Roman Iwaniuczuk, Nina Biczuja, Roman Kudłyk, Bohdan Stupka, Fedir Stryhun, Jurko Bryłyńskyj i inne lwowskie “duchowieństwo”… I jeszcze tutaj, we Lwowie, Wołodymyr Jaworiwski stał się najmłodszym żyjącym klasykiem ukraińskiej literatury. No, a w naszej Winnicy, która za czasów narodowo-wyzwoleńczych zmagań nie raz była stolicą Ukraińskiej Republiki Ludowej, Wołodymyr Jaworiwski trzydzieści lat temu, w słoneczny majowy dzień, spotkał swój słoneczny los o imieniu Hala… Za każdym razem, bywając u nas, zapala świecę w tym miejscu, gdzie się spotkali…
* * * Niektórzy z dawnych zwolenników Wołodymyra Jaworiwskiego żałują: ot, powiadają, był kiedyś taki ciekawy pisarz, a na nieszczęście poszedł w politykę. Literatura i polityka, oczywiście, to rzeczy niekompatybilne. Literatura zawsze jest w opozycji do władzy. Bo literatura to sposób komunikowania się z Bogiem, a polityka to zniewaga Boga. Bolszewiccy wodzowie i ich następcy, którzy stali się „ojcami narodu” także w niepodległej Ukrainie, nie w słowach, a w praktyce udowodnili, że w polityce nie ma miejsca na moralność. A odstępstwo od moralności to odstępstwo od Bożych przykazań. Polityka, jak widzimy z działań ukraińskich „ojców narodu”, to kombinacja-machinacja z wieloma składnikami, jak znaleźć się na koniu i nie znaleźć się pod koniem, czyli jak zdobyć władzę i utrzymać ją. Najpierwszy składnik to przekupstwo, sprzedajność, bo pieniądze nie śmierdzą i żadnych ideologii nie uznają, to zdrada przyjaciół-znajomych, kolegów, partii, Ojczyzny. Ludzki w literaturze, Wołodymyr Jaworiwski pragnie utwierdzać normy moralne także w polityce. On jest z tych nowoczesnych ukraińskich polityków, dla których słowa wielkiego hetmana Bohdana Chmielnickiego, zwrócone do młodszego syna Jurasia, kiedy przekazywał mu hetmańską buławę na kategoryczne żądanie kozackiej rady, stały się politycznym testamentem na wszystkie czasy: „Nie wywyższaj się, mój synu, szanuj starszych i bądź życzliwy dla towarzyszy, nie lgnij do bogatych i nie lekceważ ubogich, miej równą miłość do wszystkich; trzymaj w sercu bojaźń przed Bogiem i tak, jak ja, bądź wierny przysiędze, bo jeśli złamiesz ją, nieszczęście stanie się ludziom, a kara Boża spadnie na twoją własną głowę”. Takiemu politykowi-pisarzowi, który stale przypominał „ojcom narodu” o moralności, trzeba było zamknąć usta. W jaki sposób? W stary, jak świat, — dziel i rządź!.. „Unieszkodliwiając” Wołodymyra Jaworiwskiego, kuczmistowsko-medwedczukowska władza spróbowała urządzić coś na kształt pisarskiego „GKCzP”… A jaką szaloną agresywno-oszczerczą kampanię rozwinęli przeciwko Jaworiwskiemu, o co tylko go nie oskarżali — nawet
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
