Strona · s. 12strona oryginału ↗
Błękitny ptak literatury światowej. Do 145-lecia urodzin Maurycego Maeterlincka
Слово Просвіти, №41 за 2007 рік
W przeważającej większości z nas nazwisko belgijskiego pisarza Maurycego Maeterlincka kojarzy się z „Błękitnym ptakiem”. Właśnie ta feeria laureata Nagrody Nobla jest studiowana na ukraińskich uczelniach wyższych, a utwór ten wprowadzono do szkolnych chrestomatii. I choć twórczość światowej sławy dramaturga, poety, eseisty i tłumacza miała znaczny wpływ na ukraiński proces literacki przełomu XIX i XX wieku, dziś jest niesłusznie zapomniana. Z okazji 145-lecia urodzin klasyka literatury światowej Uniwersyteckie Wydawnictwo „Pulsari” (Kijów) wydało książkę, w której znalazły się jego dramaty „Ślepi”, „Péléas i Mélisanda”, „Ariadna i Sinobrody” oraz feeria „Błękitny ptak”. Przekładu z języka francuskiego dokonał Dmytro Chystiak. Napisał on także przedmowę i obszerne komentarze do tych utworów dramatycznych. Książkę zilustrowała młoda, utalentowana artystka Kateryna Miszczuk.
jego zadaniem jest przedstawienie wszechświata w abstrakcjach. […] Drugi rodzaj — raczej podświadomy, istnieje poza poetą, […] nawet poza myślą”. Właśnie z pierwszym rodzajem (w istocie alegorią) dramaturg wiąże poetykę w kulturach łacińskich (zatem także we francuskiej). Jednak technika alegorii to działanie rozumowe, a korzenie symbolu tkwią w intuicyjnym poznaniu, w głębinach podświadomości, „metafizycznym” (A. Mokel), w mitycznej pierwotności zbiorowej nieświadomości, która zostaje zasugerowana w dramaturgii Maeterlincka. Oprócz kilku publikacji w periodykach z 1889 roku, w paryskim wydawnictwie „Vanier” ukazał się drukiem pierwszy zbiór poezji Maeterlincka — „Szklarnie”. Co ciekawe, w nim obraz jest motorem nie tylko działania, zbudowanego na grze analogii, lecz także formy wiersza — utwory rymowane stoją tu obok wierszy wolnych (verlibrów). Współczesne studia przekonująco dowodzą: zbiór jest prekursorem europejskiego surrealizmu. Już w pierwszym dramacie „Księżniczka Malène” (1890) autor przewartościował pojęcie natury tragizmu. Według niego polega ona na odzwierciedlaniu codzienności, ponieważ „każde wydarzenie jest powierzchowne”, a działanie psychologiczne jedynie przytłumia główny konflikt, a raczej „dialog” — dialog ludzkiej istoty i Losu, jednostkowego i ogólnego. Postacie są jedynie wmieszczeniem nieubłaganej Niewiadomej, która rządzi światem i jest sugerowana przez system obrazów-aluzji, stających się odbiciem „życia duszy”; samo zaś życie jawi się jako intuicyjne, stopniowe poznawanie Śmierci (jako jedynej widzialnej realizacji Niewiadomego). Takie są podstawy koncepcji „tragicznego optymizmu”. Naturalnie, w „dialogu” wyższego poziomu brak moralnej, duchowej, psychologicznej motywacji czynu, naturalistycznego przyrodniczego czy dziedzicznego uwarunkowania albo realistycznego podłoża społecznego. Właściwie w sztuce nie ma też charakterów: bohaterowie to marionetki, nie działają, lecz jedynie czekają, są sami organami zmysłów, lękającymi się niedoświadczonego. Ogólnie rzecz biorąc, lata 90. XIX wieku to okres niezwykłego rozkwitu twórczej aktywności dramaturga. Już w 1891 roku ukazują się drukiem trzy nowe sztuki „teatru grozy” — „Nieproszona”, „Siedem księżniczek” i „Ślepcy”. Najbardziej znanym dramatem „pierwszego okresu” jest zapewne „Péléas i Mélisanda” (1892). Oczywiście do jej ogromnej popularności przyczyniła się liryczna dramat Claude’a Debussy’ego, dzieło, które „gruntownie zmieniło orientację muzyki francuskiej” (A. Messager). Nie wolno jednak zapominać, że mamy do czynienia z tekstem polifonicznym. Zatem banalny trójkąt miłosny nie ogranicza się wyłącznie do „poematu miłości i zazdrości” (A. Łunaczarski), nie jest tylko „dramatem namiętności” (R. Vieuille). W koncepcji Maeterlincka Niewiadome jedynie zmieniło postać: zamiast maski Śmierci włożyło maskę Miłości i wdarło się do serc bohaterów, by ich zniszczyć. Zniszczyło, i co z tego… Jednak Péléas i Mélisanda podnieśli niepohamowaną namiętność do takiego duchowego poziomu, nad którym nawet Niewiadome nie ma władzy. Śmierć kochanków w świecie widzialnym nie jest tragiczna, ponieważ ich dusze są wieczne, a w pamięci dusz pozostają uczucia. W ten sposób właśnie w „Péléasie i Mélisandzie” przytłumiona jest koncepcja „tragicznego optymizmu” oraz absolutnego determinizmu ludzkiego życia przez Niewiadome. Zanim przejdziemy do charakterystyki najciekawszych dramatów „drugiego okresu”, zwróćmy uwagę na inne ważne momenty w biografii M. Maeterlincka. W 1895 roku poznał Georgette Leblanc, z którą związek będzie trwał 23 lata. Były podróże do Anglii, wielki sukces inscenizacji wczesnych dramatów pod kierunkiem Lugnégo-Poe w symbolistycznym teatrze „Œuvre”, a zwłaszcza eseju „Skarb pokornych”, który wywarł ogromny wpływ na rozwój literatur niemieckojęzycznych i słowiańskich. Dramaturg przeniósł się z Gandawy do Paryża, co jednak nie zmieniło stylu jego życia: nadal pracuje w samotności, studiuje mistyków i przyrodników, podczas gdy ukochana odwiedza słynne salony paryskiej bohemy. Pisze przedmowy do symbolistycznych wydań, tłumaczy Novalisa i Szekspira, wydaje znakomity zbiór flamandzkich ballad, „lajdów” („Dwanaście pieśni”, 1896), w którym tekst opiera się wyłącznie na ładunku emocjonalnym. Hoduje pszczoły w pasiece przy Lesie Bulońskim. Wreszcie w 1902 roku w Paryżu ukazuje się drukiem jego esej „Pogrzebana świątynia”. Sformułowano w nim postulat dwóch prawd: pierwsza — życie to tylko mała chwila z punktu widzenia wieczności, a człowiek to źdźbło we Wszechświecie; druga — „nasze życie to najważniejsze i nawet jedyne ważne zjawisko w historii światów”. Druga prawda zakłada internalizację Fatum: „W naszym nieświadomym życiu należy szukać wyjaśnienia naszych sukcesów i porażek. W nas istnieje prawdziwe „ja”, nieskończone, powszechne i zapewne nieśmiertelne”. Zatem zadaniem człowieka jest pojąć to „ja”, m.in. poprzez czynienie jak największego dobra i pielęgnowanie nadziei. Przejawem takich postulatów słusznie uznaje się zrytmizowany dramat „Ariadna i Sinobrody” (1901), sztuki „Monna Vanna” (1902) i „Joselle” (1903), a zwłaszcza „Błękitny ptak” (Kategorycznie nie zgadzamy się z ustalonym tłumaczeniem „Synii ptak”, które narusza tradycję przestrzeni tła w dramaturgii Maeterlincka, a także w symbolistycznym systemie obrazowym w ogóle. — D. Cz.). Maeterlinck w czasie pisania „Błękitnego ptaka” jest już dojrzałym artystą, jego koncepcja artystyczna ewoluowała od „tragicznego optymizmu” i techniki „teatru statycznego” ku polistylistycznej metodzie, w której znajdziemy i symbolizm, i naturyzm, i elementy nurtów awangardowych. Internalizacja Fatum, które było głównym bohaterem (tzw. „bohater trzeciego planu”) wczesnych sztuk, potwierdza nieograniczoność właściwości człowieka, zakodowanych w jego nieznanych istotnych siłach. Właśnie tym tłumaczy się antropocentryzm baśni: Tyltyl i Mityl śmiało uchylają drzwi do wszystkich tajemnic Nocy, poznają bezmiar ludzkiej pamięci, względność śmierci dzięki panteizmowi — rozpuszczeniu Duszy we Wszechświecie (alegoryczny obraz „Cmentarz”), determinację przyszłości oraz wyższą moralność Radości i Błogosławieństw. Utwór jest przesiąknięty uczuciem wiary w Człowieka, który dzięki swoim licznym osiągnięciom naukowo-technicznym, a przede wszystkim duchowym (poznaniu Prawdziwych Radości i Błogosławieństw), staje się panem świata roślin, zwierząt, rzeczy, a nawet żywiołów. Właściwie sama podróż dzieci jest symboliczna; jeśli przyjrzeć się uważniej, wędrują one w sobie, w nieskończonych głębinach swojego „ja”, które poznają dzięki wpływowi dwóch istotnych pierwiastków — Światła i Ciemności (uosabia ją Kotka). Maeterlinck osiąga najwyższy poziom uogólnienia: granica między „ja” a „nie-ja” zostaje zatarta, wszystko na świecie jest powiązane, wszystko mówi jednym językiem, powraca do źródeł pierwotnej jedności, zbiorowej nieświadomości, Duszy Świata. Kim więc jest Błękitny ptak? „Szczęściem, którego szuka ludzkość”, odpowiada J. Etkind. Tak, ale szczęście według Maeterlincka polega na nieustannym poszukiwaniu Prawdy. Prawda — oto interpretacja symbolu. Prawda związana z dążeniem do ideału (błękitny kolor sugeruje, zaszczepia go, podobnie jak niebieski kwiat u Novalisa), prawda, która nie jest konkretna (i dlatego nie sposób jej uchwycić w obrazach, gdzie wskazano jej różne przejawy), lecz pojęciem ogólnym, którego nigdy nie da się pojąć w całości. Czyż jednak to ma
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
