Strona · s. 14strona oryginału ↗
NAOCZNY ŚWIADEK I KRONIKARZ
Слово Просвіти, №41 за 2007 рік
Ołena KIS-FEDORUK Zdjęcia Mykoły KUCZERENKI W przeddzień 141. rocznicy urodzin Mychajła Hruszewskiego w jego rodzinnej posiadłości przy ulicy Pańkiwskiej zebrali się przedstawiciele środowisk naukowych i artystycznych Kijowa oraz Lwowa — dwóch ośrodków, które symbolizują jedność ukraińskiej tradycji narodowej, dwóch miast, które odegrały wiodącą rolę w działalności Wielkiego Ukraińca. Powodem zebrania była prezentacja unikalnego wydania „USS w walkach i w międzyczasie. Artystyczna spuścizna”, zrealizowanego przez Instytut Kolekcjonerstwa Ukraińskich Zabytków Sztuki przy Towarzystwie Naukowym im. T. Szewczenki, Narodowe Muzeum we Lwowie imienia Andrzeja Szeptyckiego, Bibliotekę Narodową Republiki Czeskiej — Bibliotekę Słowiańską oraz kijowską firmę poligraficzną „Oranta”. Żołnierze Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych, utworzonego w sierpniu 1914 r. jako jednostka wojskowa w składzie armii austriackiej, wyróżnili się wytrwałością w zaciętych walkach podczas I wojny światowej. Jednak obok zbrojnego czynu strzelectwu siczowemu towarzyszyła bogata twórczość duchowa, różnorodna w przejawach artystycznych i literackich. Bezpośrednim ośrodkiem była Kwatera Prasowa USS, w statucie której zaznaczono: „Członkowie mają przedstawić obraz USS podczas wojny europejskiej, która zaczęła się w roku 1914, a zarazem przedstawić obraz cierpień ludności ukraińskiej w tej wojnie, aby poszerzyć światopogląd przyszłego pokolenia ukraińskiego i podnieść w nim ukraińską świadomość narodową i honor, a także aby przedstawić dowody czynnego udziału narodu ukraińskiego w wojnie przed sądem historii”. W zbiorach NML zachowało się niemało rysunków O. Kurylasa, niektóre płótna olejne z wizerunkiem działań wojennych, portrety działaczy wojskowych, sceny rodzajowe z okresu I wojny światowej, pojedyncze prace L. Heca, I. Iwanecia, mało znane, bo długo przemilczane dzieła graficzne wielkiej ukraińskiej artystki O. Kulczyckiej. Wiele bezcennych materiałów utracono w niesławnym 1952 r., kiedy NML doświadczyło brutalnej czystki zbiorów z dzieł nacjonalistycznych i burżuazyjnych. Wtedy zniszczono 103 dzieła O. Kurylasa, z nich 50 wielkich płócien, zdecydowaną większość których stworzono podczas pobytu w Kwaterze Prasowej. Czym więc jest Kwatera Prasowa? USS jako rewolucyjna formacja wojskowo-polityczna powstała w okolicznościach, gdy naród ukraiński po długim czasie ucisku i bezpaństwowości przebudził się do walki o swoje interesy narodowe. Strzelectwo siczowe wytworzyło swoją strategię wyzwoleńczą. Ważnym jej czynnikiem była składowa ideowo-kulturowa. Bezpośrednim ośrodkiem działalności kulturalno-artystycznej stała się Kwatera Prasowa. Idea takiego tworu kulturalnego powstała jednocześnie u kilku artystów i dowódców wojskowych. Jeszcze przed rozpoczęciem działań bojowych w celu utrwalenia wydarzeń historycznych artysta J. Bucmaniuk stworzył szereg portretów rysunkowych i fotografii ukraińskich ochotników. Z czasem Bucmaniuk pracował jako stały referent Kwatery Prasowej przy Komendzie Bojowej na froncie, był reporterem, fotoreporterem i artystą. Nie znajdziemy żadnej armii świata, która walcząc, otwierałaby szkoły, a USS tylko w latach 1914—1916 na Wołyniu otworzyli 156 szkół ludowych. Wielką zasługą strzeleckich działaczy kulturalnych było obowiązkowe prowadzenie całej dokumentacji w języku ukraińskim, który stał się oficjalnym w Legionie USS, im zawdzięczamy też rozwój nowej terminologii wojskowej. W strzeleckim samizdacie z pełną siłą ujawnił się temperament twórczy O. Kurylasa. Impresyjna lekkość i techniczność jego rysunków łączyła się ze spostrzegawczością i dobrą pamięcią malarską. W jego karykaturach jest wiele bezpośredniości, żywości, realności. Prace tego artysty, który zilustrował najwięcej wydawnictw strzeleckich, były bardzo popularne. Sztuka karykatury w środowisku strzeleckim osiągnęła rozkwit i stała się jaskrawym faktem kultury ukraińskiej pierwszych dziesięcioleci XX w. oraz otrzymała swój rozwój w wydawnictwach satyrycznych okresu międzywojennego. Najważniejszym osiągnięciem artystów-siczowców był impuls do rozwoju nowego etapu batalistyki. Przy „Artystycznej Garstce” utworzono specjalnie kółko batalistów. Wiodącymi artystami tego gatunku w szeregach USS byli I. Iwaniec i O. Kurylas. Batalistyka należy do najtrudniejszych gatunków artystycznych. Oprócz wrodzonego wyczucia ruchu, batalista musi posiadać nienaganną technikę. Motywy o tematyce wojskowej dzięki głębokim przeżyciom emocjonalnym były zawsze wśród najbardziej ulubionych tematów. Temat heroicznej przeszłości wojskowej narodu ukraińskiego na początku XX w. znalazł odzwierciedlenie w twórczości wielu Ukraińców. Ale zupełnie inaczej zabrzmiał on w dziełach artystów — bezpośrednich uczestników działań bojowych, świadomych swojej misji historycznej. I jeśli heroizacja obrazu walki i wywyższenie wyczynu bojowników to główne momenty w klasycznej sztuce batalistycznej, to w pracach artystów siczowych przeważały idee humanizmu, ludzkiego losu, ogólnonarodowej tragedii. Jeden z najbardziej konsekwentnych zwolenników gatunku — I. Iwaniec. Przeszedłszy całą wojnę, był naocznym świadkiem formowania się wojska ukraińskiego, ostrych dramatów narodowych i społecznych. Jego dzieła są w znacznej mierze reporterskie. Zgromadzone doświadczenie wizualne przelało się w liczne rysunki i szkice z natury, które dokładnie odtwarzały atmosferę działań wojennych. Dynamiczne sceny walki wręcz, ataki kawalerii, przemarsze taborów wojskowych w różnych porach roku malują jaskrawy obraz walk i codzienności. Jako metodę artystyczną artysta stosował syntezę polistylistyczną. W rozumieniu Iwanecia sceny batalistyczne to przede wszystkim prawdziwe dokumenty epoki i mają odzwierciedlać realne wydarzenia w realnych okolicznościach, dlatego jego prace wydają się tak organiczne i prawdziwe. Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Kurylas w latach I wojny światowej był już ukształtowanym artystą. Jego najlepsze prace to Leonida Perfeckiego „Bitwa o Lwów, 1918” oraz „Niemcy poddają się powstańcom pod Białogródką w listopadzie 1918 roku”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
