Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

PRZYDAJSKA SIEWIERSZCZYNA

Слово Просвіти, №41 за 2008 рік

stała mu kochającą, troskliwą pomocnicą i matką ich sześciorga dzieci — dwóch synów, Ołeksandra i Jurija, oraz czterech córek: Ołeksandry, Marii, Oleny i Tetiany (zmarła młodo). W sąsiedniej Antonówce urodziła się i wychowała wybitna przedstawicielka typu ukraińskiego człowieka nowych czasów, według Skowrody, Walerija Michajłowna Niczyk (1928—2002) — wybitna uczona w dziedzinie historii ukraińskiej filozofii, profesor. Pracując przez całe życie w Instytucie Filozofii NAN Ukrainy, W. M. Niczyk zorganizowała i kierowała ośrodkiem naukowców zajmujących się badaniem źródeł ukraińskiej myśli filozoficznej, zwłaszcza religijno-idealistycznej, mimo ucisku komunistycznej ideologii i wulgarnego materializmu. W Sokyrynciach, na północ od Żurawki, w rodzinnej siedzibie starszyzny Hałaganów, powstało centrum ukraińskiego ruchu kulturalno-gospodarczego, stworzone przez Hryhorija Pawłowycza Hałagana (1819—1888) — fundatora Kolegium Pawła Hałagana w Kijowie, na utrzymanie którego przekazał 11,5 tysiąca dziesięcin ziemi w guberniach połtawskiej i czernihowskiej, wydawcy czasopisma „Kievskaja starina”, członka Rady Państwa Cesarstwa Rosyjskiego, działacza ruchu spółdzielczego na Ukrainie, dobroczyńcy: jednego z założycieli połtawskiego gimnazjum męskiego w Prylukach, finansującego działaczy ukraińskiej kultury, zwłaszcza malarzy, którzy kształcili się w Rzymie, i stworzył na podstawie ich obrazów swoją słynną kolekcję sztuki. Sokyrynecka siedziba to jedyny na Lewobrzeżu w pełni zachowany kompleks architektoniczno-gospodarczo-przyrodniczy, zabytek architektury oraz sztuki ogrodowo-parkowej. Tajemnica jej zachowania w czasie rewolucyjno-wojennych nieszczęść tkwi w spółdzielczej organizacji miejscowych chłopów, którzy nie dopuścili do rozkradzenia wzorcowej na całe Imperium Rosyjskie siedziby. Już w 1871 roku H. Hałagan założył w Sokyrynciach Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe (ludowy bank spółdzielczy), którego członkami byli początkowo dawni poddani pańszczyźniani, a później prawo wstępu miały wszyscy mieszkańcy gminy. „Pragnąc szczęścia dla narodu”, Hryhorij Pawłowycz kilkakrotnie zwoływał sokyryneckich chłopów na radę (wiec), sam opracował statut Towarzystwa, doprowadził do jego zatwierdzenia w Petersburgu, następnie został przewodniczącym rady Towarzystwa i wieloletnim opiekunem. Sokyryneckie Towarzystwo było najpotężniejsze w całej guberni połtawskiej (jego własny kapitał udziałowy na początku XX wieku wynosił ponad 130 tysięcy rubli), istniało prawie 60 lat, aż do bolszewickiej kolektywizacji. Doświadczenie naszych mądrych chłopów pokazało, że spółdzielcza organizacja kredytu i produkcji rolnej jest pewnym fundamentem rozwoju kultury rolnej, siły duchowej, intelektualnej i gospodarczej Ukrainy. Właśnie tego dziś potrzeba do ratowania ukraińskiej wsi. W Sokyrynciach, w rodzinie potomków niemieckich kolonistów, urodził się Heorhij Wasylowycz Pfeifer (1872—1946) — wybitny ukraiński matematyk, akademik Akademii Nauk USRR, dyrektor Zjednoczonego Instytutu Matematyki i Fizyki AN USRR (1941—1944), który całe życie poświęcił pracy naukowej i dydaktycznej w rodzinnym Uniwersytecie Kijowskim i Kijowskim Instytucie Politechnicznym. H. Pfeifer był młodszym kolegą H. Woronoja. Z Sokyrynciami związane są życie i twórczość Ostapa Mykytowycza Wereseja (1803—1890) — fenomenalnego ukraińskiego kobzarza-lirnika, dzięki któremu do nas dotarły, w zapisach Pantelejmona Ołeksandrowycza Kulisza, unikalne skarby pamięci historycznej naszych przodków. Obok Sokyryniec — jeden z największych w Ukrainie Trościaniecki Park Dendrologiczny, krajobrazowy unikat o znaczeniu światowym, gdzie zgromadzono około 700 gatunków drzew z wszystkich kontynentów. Stworzył go Iwan Michajłowycz Skoropadski (1805—1887) — gubernialny przewodnik szlachty, przedstawiciel znakomitego rodu, z którego wywodzą się dwaj hetmani: Iwan Iljicz Skoropadski (1646—1722) i Pawło Pietrowycz Skoropadski (1873—1945). Ostatni hetman Ukrainy Pawło Skoropadski włożył wielkie wysiłki w odrodzenie państwowości ukraińskiej i tworzenie Państwa Ukraińskiego (Drugiego Hetmanatu) — powrót do narodowych korzeni, odbudowę wszystkiego, co ukraińskie, przede wszystkim tradycji duchowej, ponieważ w duchu tkwi siła narodu, a duch narodu tworzy państwo narodowe. Przez siedem i pół miesiąca hetmanowania P. Skoropadski stworzył pierwszy w historii Ukr- Paweł Pietrowycz Skoropadski [...] rządu, uporządkował system podatkowy, utworzył Armię Ukraińską, założył Ukraińską Akademię Nauk, system ukraińskich szkół średnich i uczelni wyższych, system narodowej sztuki i kultury ludowej, Ukraińską Bibliotekę Narodową i Ukraiński Archiwum Narodowe… Taką podstawę tworzenia zdrowego narodu i wykształconego państwa narodowego w krótkim czasie położył hetman Ukrainy Paweł Skoropadski. Ale intrygancy i demagodzy, zaangażowani w masońsko-socjalistyczną ideologię, rzucili naród ukraiński w absurdalną, samobójczą wojnę domową na zagładę — zniszczyli podstawy kulturalnego, gospodarczego, społecznego i politycznego rozwoju Ukrainy, zniszczyli dopiero co wskrzeszoną państwowość i doprowadzili kraj do kontrolowanego chaosu. A „zbawcami” ogłosili się masońsko-bolszewicy z Rosji, którzy „zaprowadzili porządek”, podkopując siły genetyczne i duchowe narodu ukraińskiego kolektywizacją-„rozkułaczaniem” i ludobójstwem głodowym Hołodomoru, na długi czas zniewalając Ukrainę… Wstrząsy społeczne mają tendencję do powtarzania się co trzy pokolenia ludzkie, lecz na opak: teraz podobna „zbawcza” legenda, podobny kontrolowany chaos, tylko zamiast kolektywizacji-„rozkułaczania” — prywatyzacja-„ukułaczanie”, zamiast ludobójstwa głodowego rdzennego narodu — technologiczne etnocyd. Dorobek w gospodarstwie kolektywnym w skali całego kraju, zorganizowanym przez bolszewików z pomocnikami, prywatyzują teraz ich wnuki, które również są w „większości”… Na wschód od Sokyrynciw, na Romenszczyźnie, na chutorze Maniw, w pobliżu wsi Hawriłiwka (obecnie wieś Hryszyne) urodził się potomek znanego kozackiego rodu Ołeksandr Opanasowycz Potebnia (1835—1891) — wybitny ukraiński językoznawca, filozof, psycholog, folklorysta, etnolog, pedagog, działacz społeczny, profesor Uniwersytetu Charkowskiego, członek-korespondent Petersburskiej Akademii Nauk, twórca psychologicznego kierunku w slawistyce językoznawczej i twórca poetyki lingwistycznej. Osiągnął wybitne sukcesy w badaniu ludowej twórczości poetyckiej, ludowych wierzeń i obyczajów, a nowymi teoretycznymi podejściami do badania zjawisk języka, myślenia, kultury wyprzedził swój czas. Uczony przekonująco dowiódł, że wynarodowienie (denacjonalizacja) jest tożsame z duchowym i psychicznym rozstrojem oraz upadkiem osobowości. Dzięki naukowemu podwижnictwu O. Potebni ukraińska filologia stała się szczególnie znacząca w świecie słowiańskim i weszła na poziom ogólnoeuropejski. Z Romenszczyzny pochodzi także kozacki ród wybitnych ukraińskich działaczy kulturalno-społecznych i państwowo-politycznych Poletyków: Iwan Andrijowycz (1726—1783) — lekarz i uczony, Andrij Andrijowycz (1742—1898) — działacz społeczny, Hryhorij Iwanowycz (1735—1898) — dyplomata, Hryhorij Andrijowycz (1725—1784) — działacz polityczny oraz jego syn Wasyl Hryhorowycz (1765—1845) — historyk i działacz społeczny (O. M. Łazarewski uważał ojca i syna Poletyków za autorów znanej „Historii Rusów”). Z Pryłuk pochodzi Jakiw Andrijowycz Markowycz (1696—1770) — działacz państwowy Hetmanatu i memuarysta, autor „Dziennika”, nieocenionego źródła do badania historii politycznej, społeczno-gospodarczej, kulturalno-obyczajowej Ukrainy XVIII wieku. Uczył się w Akademii Kijowskiej, był uczniem Feofana Prokopowicza (1681—1736) — uczonego-encyklopedysty, jednego z najwykształceńszych ludzi swoich czasów. W Pryłukach, w sławnym kozackim rodzie Horlenków urodził się i wychował Jakim Andrijowycz Horlenko (w zakonie — święty Joasaf) (1705—754) — wybitny ukraiński poeta, działacz oświatowy i duchowy podwижnik, święty (kanonizowany w 1911 roku, nietleńne relikwie przechowywane są w Soborze Trójcy Białogrodzkiej). J. Horlenko z linii ojcowskiej był wnukiem pryłuckiego pułkownika Dmytra Horlenki, a z linii matczynej — myrhorodzkiego pułkow- Oleksandr Opanasowycz Potebnia bratanka, hetmana Lewobereżnej Ukrainy Danyła Apostoła, wuj klasyka literatury ukraińskiej H. F. Kwitki-Osnowjanenki, który stworzył opis życia świętego. Kształcił się w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (1713—1725), przyjął rjasofor w Kijowskim Mężyhirskim monasterze (1725), a mantię w Kijowskim Bratskim monasterze (1727), od 1729 (przez trzy lata) — nauczyciel w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, od 1737 — hegumen, a od 1744 — archimandryta. Jakim Andrijowycz Horlenko (święty Joasaf) hegumen Mgarskiego klasztoru w Łubnach, od 1745 — namiestnik Ławry Trójcy Sergiusza pod Moskwą, od 1748 — biskup biełgorodzki i obojański (główną ludnością eparchii byli Ukraińcy). Jakim Horlenko włożył wiele sił w podniesienie poziomu moralnego i oświatowego duchowieństwa i ludu: surowo karał duchownych za niegodne postępowanie i troszczył się o lud. Wyróżniał się ascetyzmem i całkowitym bezinteresownością. Jakim Horlenko przyjaźnił się z Hryhorijem Skoworodą. Podobnie jak Skoworoda, Horlenko przewidział swoje odejście z tego świata, odwiedził rodzinną Prilucczynę i pożegnał się z ojcem, byłym czełnikiem bunczuka. Jakim Horlenko pozostawił bogatą spuściznę literacką: utwory poetyckie i prozatorskie, listy, nauki, modlitwy, autobiografię. Wybitnym zabytkiem ukraińskiej literatury baroku jest jego poemat o wojnie siedmiu cnót z siedmioma grzechami głównymi: w duszy ludzkiej toczy się walka dobroczynności i złoczynności, i ostatecznie dobroczynność odnosi zwycięstwo nad złośliwością. Z rodu Horlenków pochodzi również Wasyl Hryhorowycz Horlenko (1853—1907) — znakomity pisarz, literaturoznawca, krytyk sztuki, folklorysta, autor licznych prac o ukraińskich pisarzach, kobzarzach i lirnikach. W Prilukach urodził się i całe życie pracował na niwie kulturalno-oświatowej potomek kozackiego rodu Pawło Pawłowycz Biłećkyj-Nosenko (1774—1856) — znany pisarz, językoznawca, folklorysta, tłumacz, pedagog. Po przejściu na emeryturę w stopniu kapitana był podsędkiem Priluckiego Powiatowego Sądu Ziemskiego, honorowym nadzorcą Priluckiego szpitala, członkiem różnych towarzystw naukowych. W 1803 roku Pawło Pawłowycz założył w swojej kulturalnej siedzibie we wsi Łapińce, na przedmieściu Priluk, prywatny pensjonat, który działał czterdzieści lat i w którym wychowywano dzieci z całej Ukrainy, zadziwiające egzaminatorów w wyższych uczelniach wiedzą ze wszystkich przedmiotów. Wyróżniał się prawdomównością i poczuciem własnej godności, nie schlebiał możnym, wyznawał zasadę: „Nie ten jest bogaty, kto jest bogaty, lecz ten, kto żyje według swojego majątku”. P. P. Biłećkyj-Nosenko napisał wiele prac z zakresu języka ukraińskiego, w tym gramatykę; w ciągu dwunastu lat, na podstawie własnych zapisów ukraińskich gwar Lewobrzeża, przede wszystkim Siwerszczyzny, stworzył pierwszy wielki słownik nowoukraińskiego języka — „drogocenny dar dla wszystkich narodów słowiańskich”. „Słownik języka ukraińskiego” P. Biłećkiego-Nosenki wydano dopiero w 1966 roku, ale jego rękopisem korzystali Włodzimierz Dal i Borys Hrinczenko, układając swoje słowniki. W związku ze słownikiem P. Biłećkiego-Nosenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn