Strona · s. 14strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «HISTORIA „PROŚWITY”», s. 8
HISTORIA „PROŚWITY”
Слово Просвіти, №41 за 2008 рік
Nikt nie mógł przewidzieć, czym okaże się dla ludzkości początek XX wieku, jego burzliwa wiosna narodów, wyzwolenie świadomości masowej, na którą później celnie narzucono żelazne wędzidło… Nerw społeczny na Ukrainie Wschodniej był związany z działalnością „Proświty”, która dopiero po 1905 roku mogła legalnie działać. Zarejestrowawszy się 26 maja 1906 roku, Kijowska „Proświta” zebrała wokół siebie całe konstelacje inteligencji — Borys Hrinczenko, Mykoła Łysenko, Kyryło Stecenko, Ahatanheł Krymski, Serhij Jefremow, Wołodymyr Wynnyczenko, Łesia Ukrainka. Sławne imiona — to już odpowiedź na pytanie o działalność społeczną i czyn. W Kijowie „Proświta” początkowo mieściła się przy ulicy Bulwarno-Kudriawskiej (obecnie Worowskiego), a później przeniosła się do Troickiego Domu Ludowego, zbudowanego za środki mecenasów i mieszkańców Kijowa. Dzisiaj w tym budynku mieści się Kijowski Akademicki Teatr Operetki. Jego burzliwą, pełną owacji historię dobrze zna czarująca aktorka Wałentyna Donczenko-Butkowśka. DO 140-LECIA „PROŚWITY” Ulana HLIBCZUK Zdjęcie Olesia DMYTRENKA
— Przez ten budynek przewinęło się tylu wybitnych Ukraińców, że wydaje się on wręcz uświęcony. Największy rozwój i znaczenie Dom Troicki zyskał, gdy w 1907 roku wynajęła go trupa Mykoły Sadowskiego. Język ukraiński był wówczas zakazany, więc teatry wędrowne jeździły po okolicach, bo do Kijowa ich nie wpuszczano. Początkowo Sadowski zorganizował trupę teatralną w Połtawie, a Marija Zańkowećka — w Nieżynie. Z czasem połączyli najlepszych aktorów i postanowili, że należy pracować w Kijowie. Oczywiście władze były przeciwne. Zabraniano chodzić do teatru Sadowskiego, zastraszano studentów. Jesienią społeczność miasta dopięła swego, by budynek ten oddano Sadowskiemu w dzierżawę na pięć lat. To był fajerwerk szczęścia i emocji, wszak można było spokojnie zajmować się twórczością. Mykoła Sadowski włożył wiele wysiłku, by Dom Troicki stał się ośrodkiem wysokiej sztuki. Bileterów ubrano w odświętne ukraińskie stroje, zmodernizowano scenę, wszyscy porozumiewali się w języku ukraińskim. Sadowski zdołał zgromadzić wokół siebie ogromną liczbę artystów-patriotów. Na przykład namówił malarza Wasyla Kryczewskiego do stworzenia dekoracji do spektakli, a Symona Petlurę — do pracy jako kierownik literacki. W dokumentach tego nie znajdzie się, chyba że kilka słów: „współpracował z teatrem Mykoły Sadowskiego”. Kiedyś robiłam dla radia program o Marii Zańkowećkiej, a poprzedni dyrektor muzeum, niestety już nieżyjąca pani Hołobucka, opowiedziała, że o Petlurze wiedziano, ale nigdzie nie odważono się tego zapisać. Petlura napisał nawet kilka recenzji, w szczególności na jubileusz Zańkowećkiej. W teatrze bronił również czystości języka. Wyobrażam sobie, jak stał na drugim piętrze, przysłuchiwał się kwestiom aktorów, czynił uwagi. W tym budynku tworzyła się historia sztuki. W 1912 roku Sadowski zaangażował do pracy Ołeksandra Koszycia — fundatora ukraińskiej sztuki chóralnej. Prawie cztery lata Koszyć stał za naszym pulpitem dyrygenckim. Czasami wydaje mi się, że czuję jego energię. Owocnie popracował nad repertuarem, na przykład „oczyścił” wszystkie spektakle. — Co oznacza — „oczyścił”? — Wzywał aktorów, radził, którą nutę podciągnąć, którą wziąć w innej tonacji. To była żmudna, metodyczna praca, w wyniku której wykrystalizowały się wszystkie partie chóralne. Koszyć wspominał o tym jako o najlepszych i najbardziej owocnych dniach. Kiedy słynnego chórmistrza zaproszono do opery, Mykoła Sadowski bardzo się obraził, nakazał nikomu się z nim nie żegnać. Aktorzy chcieli uroczyście wręczyć Koszyciowi kwiaty, a Sadowski zagroził: „Jeśli ktoś się odważy — zwolnię…”. — I zwolniłby czy tylko straszył? — Zwolniłby. Kochał swoich aktorów, troszczył się o nich, ale trzymał twardą ręką. Nawiasem mówiąc, kiedy Symon Petlura stał się wybitnym politykiem Ukraińskiej Republiki Ludowej, to właśnie on podpisał zgodę na tournée chóru za granicą. Koszyć chciał, aby piękne ukraińskie pieśni doceniono na świecie. Niestety, władza radziecka nie wpuściła go już do Ojczyzny. Chór Koszycia rozproszył się po świecie. Wszyscy wielcy ukraińscy artyści przeszli przez ten budynek. Bywał tu Wynnyczenko. Sadowski wystawiał jego sztuki, a Wynnyczenko, w charakteryzacji, obserwował spektakl. Mało kto wie, że Łeś Kurbas pierwsze kroki stawiał właśnie na tej scenie. Kiedy teatr opuścił Iwan Marjanenko, który grał role amantów, Sadowski zaprosił do tego emploi Kurbasa. Bardzo podobał się kijowiankom, bo był przystojny. Od 1916 roku Kurbas wykonywał wszystkie partie bohaterskie i właśnie tutaj zaczął organizować swój słynny Młody Teatr ze studentów szkoły Łysenki. — Wiadomo, że Mykoła Łysenko w historii ukraińskiego teatru odegrał wyjątkową rolę… — Łysenko to unikalna osobowość. Kiedy po raz pierwszy przyjechał do Kijowa i wstąpił na ówczesny Uniwersytet Świętego Włodzimierza na wydział fizyczno-matematyczny, był zdumiony, jak bardzo rodzinne miasto jest spolonizowane. Najbardziej oburzało go, że Polacy nie tylko propagowali swój język i kulturę, ale też nalegali, że Kijów to ich miasto. Łysenko, Starycki i inni świadomi studenci uszyli sobie żupany, zamówili stroje, baranie czapki i tylko tak chodzili na wykłady. Znany jest przypadek, gdy w takim stroju pojechali na wieś nagrywać ukraińskie pieśni. A wiejscy chłopcy mówią: „O, to pany ubrały się po naszemu umyślnie, żeby wkraść się w zaufanie i czegoś się wywiedzieć”. Aby wejść do wiejskiej grupy, Łysenko ze Staryckim musieli kupić wiadro wódki. Dopiero wtedy wieśniacy pozwolili nagrywać pieśni. Łysenko wydał siedem zbiorów ukraińskich pieśni ludowych na własny koszt. Czy szlachcicowi było to potrzebne? Tym bardziej, że jego matka, która wychowywała się w Instytucie Smolnym, kategorycznie nie akceptowała niczego ukraińskiego, rozmawiała tylko po rosyjsku i nazywała Łysenkę „Kolieńką”. Miał wszystko: ziemię, majątki, a życie poświęcił ukraińskiej sprawie i sztuce. Rzeczywiście, w historii ukraińskiego teatru Mykoła Łysenko odegrał unikalną rolę. W szczególności od 1907 do 1912 roku wszystkie jego utwory były dedykowane teatrowi Sadowskiego. Stale tu bywał, prowadził próby z aktorami, uczył partii. Premiera opery „Eneida” odbyła się właśnie na tej scenie. W niektórych książkach jest informacja, że żaden teatr nie brał się za jego „Tarasa Bulbę”, a teatr Sadowskiego wystawił. Ostatnie godziny życia wybitny kompozytor również spędził w tym budynku. Przyszedł na spektakl Czerkasenki, siedział na widowni, potem wyszedł na scenę. A tam były dekoracje, jak ze staroświeckiego domu. Spojrzał i powiedział: „Jakby w ojcowskiej chacie…”. Nad ranem już go nie było. Pogrzeb Łysenki również jest związany z tym budynkiem. Łysenko napisał piękną muzykę do spektaklu „Hetman Doroszenko”, w którym Mykoła Sadowski grał Doroszenkę. W scenie pożegnania z klejnotami brzmiał marsz żałobny. Kiedy grał Sadowski, to i on płakał, i na widowni szlochano. Wielki kompozytor powiedział na premierze: „Jaka muzyka, jak przejmująco chwyta, chcę, żeby zagrali mi ją na pogrzebie”. I jakby zamówił… Kiedy kijowski gradonačelnik dowiedział się o śmierci Łysenki, zrozumiał, że będzie manifestacja, i zabronił przeprowadzać głośny pogrzeb. Mykoła Sadowski obiecał, że wszystko będzie skromnie. Władze nakazały, aby tego dnia teatru nie otwierano. Odprawiano nabożeństwo żałobne za Mykołę Łysenkę w Soborze Włodzimierskim, a obecnym bulwarem Szewczenki schodziła procesja żałobna. Wyobraźcie sobie, że sam chór liczył tysiąc osób! Tyle było ludzi, że siedzieli na drzewach, dachach, bulwar był przepełniony. — Taka szalona popularność… — Szlachcica, który pisał na bolące tematy, w Kijowie uwielbiano. Potem, kiedy zeszli na Wielką Wasylkowską i procesja podeszła do teatru, Mykoła Sadowski niezauważenie machnął ręką — nie wiadomo skąd zabrzmiał marsz żałobny Doroszenki. Policjanci zaczęli się krzątać: Mykoło Karpowyczu, co to ma być? Obiecywaliście! A on w odpowiedzi: nic nie wiem. Czyż nie widzicie, że teatr jest zamknięty? I tak wykonał wolę nieboszczyka. — Teatr Sadowskiego przetrwał tutaj, w obecnym budynku teatru operetki, 10 lat. — Nie po prostu przetrwał: Sadowski wzniósł go na wysoki poziom artystyczny. Wszystkie nasze klasyczne spektakle muzyczno-dramatyczne — to, uważajcie, operetki: „Zaporożec za Dunajem”, „Natalka Połtawka”. Tam jest dialog, muzyka, taniec — jak we współczesnej operetce. Sadowski bardzo chciał, aby pojawiła się właśnie ukraińska opera, dlatego dobierał aktorów z wykształceniem muzycznym. Swoje kadry przyprowadzali Koszyć i Łysenko. Pierwszą żoną kompozytora była śpiewaczka Olha O’Connor. Wykonywała partię bohaterki w „Nocy wigilijnej”. Przez te 10 lat teatr wiele zrobił i dla Ukrainy, i dla Kijowa. A przed Sadowskim byli Kropywnycki, Starycki, Karpenko-Karyj… Zachwycam się tymi, którzy od zera zaczynają robić wielką sprawę. Na przykład Sadowski był wojskowym. Wszystko porzucił, bo chciał podnieść ukraińską sztukę. Jego dwaj bracia — Iwan Karpenko-Karyj i Panas Saksahanski — też pracowali dla ukraińskiego teatru. Nawiasem mówiąc, Mychajło Starycki sprzedał swój spadek i utrzymywał na wysokich pensjach ukraińskich aktorów. Nawet aktorzy rosyjskich teatrów zazdrościli. — Czy spektakle teatru Sadowskiego były komercyjnie opłacalne? — Kapitału nie dało się na nich zarobić. Bilety były niedrogie. Ponadto Sadowski w niedzielę robił spektakl dla biednych za symboliczne 5 kopiejek. — I ludzie przychodzili? — Teatr publiczność bardzo kochała, a studenci po prostu w nim przepadali. W 1907 roku stworzono tu pierwszy ukraiński teatr stacjonarny. 5 grudnia uroczyście będziemy świętować jubileusz. Marija Zańkowećka przepracowała tu dwa lata. Z Mykołą Sadowskim łączyła ją wielka miłość. Dwie wyraziste osobowości, dwie „gwiazdy”… Oczywiście często się kłócili, bo każdy dowodził swojej wyższości. Zańkowećka rzeczywiście była gwiazdą. Porównywano ją do Sary Bernhardt i Marii Komissarżewskiej. Mówiono, szkoda, że nie zna angielskiego: w Europie cieszyłaby się szaloną popularnością. Tutaj, w tym budynku, Zańkowećka obchodziła 25-lecie pracy twórczej. Było bardzo wiele gratulacji. Z MChAT-u, od Stanisławskiego, Tołstoja, Czechowa, z którym była dobrze zaznajomiona. Mało kto wie, że do napisania „Mewy” Czechowa autora zainspirowała właśnie Marija Zańkowećka. Czechow uważał się za Ukraińca. Spotkali się podczas tournée i Marija opowiedziała pisarzowi o wydarzeniu, które przydarzyło się jej i jej pierwszemu mężowi Chłystowowi — wojskowemu. Wszystko, co opisano w sztuce, wydarzyło się z Zańkowećką. Kto z Rosjan przyzna, że do fabuły Czechowa zainspirowała go ukraińska aktorka i że sam Czechow uważał się za Ukraińca? — Zańkowećką w Rosji znano z gościnnych występów
trolami. Jaki był repertuar teatru Sadowskiego? — Wszystko było ukraińskie: „Natalka Połtawka”, „Moskal-Czarodziej”… Rodzina carska odwiedziła wszystkie przedstawienia. Nawet gwiazda rosyjskiego teatru Sawina obrażała się: „Czego wszyscy noszą się z tą chochłuszką!”. Zańkowecką zapraszano do domu carskiego, Elżbieta była zachwycona jej grą i podarowała aktorce na pamiątkę broszkę. Kiedy Maria wychodziła z teatru, studenci zdejmowali szyniele i ścielili jej pod nogi. Rosyjskim aktorom nie było to w smak. Jeszcze by tego brakowało: mało tego, że broszki darują, to jeszcze, niczym królowej, wyściełają drogę. Na sali wszyscy szlochali, wypłakiwali po pięć-sześć chusteczek — tak bardzo Zańkowecka władała widzem… Całą trupę Sadowskiego przyjmowano bardzo ciepło. Nawet najsurowsi rosyjscy krytycy pisali, że przyjechali na występy gościnne Ukraińcy i wszyscy są bardzo piękni. Znaleźć i zjednoczyć tyle twórczych, pełnych energii ludzi — to wyczyn. Spróbujcie dzisiaj do przedstawienia teatralnego bezpłatnie zaangażować znanego artystę! Z czasem Zańkowecka opuściła trupę. Sadowski ją zdradzał. Bardzo ciężko to znosiła: wpadała w depresję, nigdzie nie wychodziła. Krzyczała, że nigdy mu nie wybaczy, a potem na jakimś przedstawieniu pojawiała się w kapeluszu z woalką, siadała w pierwszym rzędzie i rzucała białą różę na znak pojednania. Trwało to przez całe jej życie. Rozwiodła się z mężem, ale na ślub z Sadowskim nie pozwolono. Przeszkadzały i cerkiew, i rodzice. Kiedy Sadowski zmarł, Zańkowecka nie przyszła na jego pogrzeb: nie potrafiła mu wybaczyć. — Oni tak i nie wzięli ślubu? — Po raz drugi Zańkowecka już nie wyszła za mąż. Pod koniec życia napisała, że miała kilka ważnych ścieżek, ale jedna z nich pozostała nieprzejrzana… Maria bardzo cierpiała, że nie miała dzieci, była wierząca. W muzeum Zańkoweckiej jest jej portret, na którym wielka aktorka jest ucharakteryzowana na Jezusa Chrystusa. — Walentyno Pietrowno, opowiedziała pani o wielkiej przeszłości ukraińskiego teatru. Na ile dawna tradycja ma rozwój we współczesnym Kijowskim Teatrze Operetki? — Po pierwsze, przedstawienia wykonywane są w języku ukraińskim. Nasz kierownik artystyczny Bohdan Strutyński stwarza najkorzystniejsze warunki dla łączenia nowych form artystycznych i dawnej tradycji. U nas odbywają się wspaniałe koncerty: „Ukraina w pieśniach i romansach”, „Operetka — miłość!”, „Balet — moje życie”. Unikalnym doświadczeniem dla teatru stał się koncert symfoniczny orkiestry operetki „Od Bacha do Offenbacha”. Oczywiście, kontynuujemy sławne tradycje. Jeśli pracujemy na tak nasyconej przeszłością scenie, to inaczej być nie może. Przed koncertami i przedstawieniami zawsze staram się, choćby kilkoma słowami, powiedzieć o tym widzom.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
