Strona · s. 11strona oryginału ↗
ANATOLIJ MOJSIIENKO: „POEZJA NIE UZNAJE BIURKA”
Слово Просвіти, №41 за 2009 рік
— Anatoliju Kyryłowyczu, jest Pan poetą, naukowcem, pedagogiem, kieruje Pan katedrą języka ukraińskiego na Kijowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Tarasa Szewczenki. Kiedy Pan ze wszystkim nadąża? — Można krótko odpowiedzieć wersami Liny Kostenko: „Zdaje się, czasu nie marnuję, a nie nadążam, nie nadążam”. Ale wiele-mało lat temu na podobne pytanie w wywiadzie dla Jewhena Paszkowskiego cytowałem wersy, napisane jeszcze w czasie nauki w Niżyńskim Instytucie Pedagogicznym imienia Mykoły Hoholja: Kiedy męczę się nad tomami, Brzemiennymi od mądrych myśli, Wtedy, uczonością uspokojony, Odpocząć w poezję idę. Kiedy zaś poczuję, że rozleniwiają Lirycznie wpisane wersy, Wtedy wędruję przez wieki, Pokłoniwszy się soborom Niżyna. Powiedziane tutaj, może i nie w takim stopniu aktualne dziś, jak było wtedy, w czasach studenckiej młodości, ale dla mnie te wersy pozostają współbrzmiące. Zresztą, nie ja zauważyłem, że zamiana jednego rodzaju działalności na inny — to swoisty bodziec do tego, by z nową energią powrócić do pierwszego. — Pana nowa książka poetycka „Z czernihowskich sadów. Nowe sonety i wiersze wolne” — to zdumiewające połączenie z jednej strony klasycznej, a z drugiej — najswobodniejszej form poetyckich. Wszystko rzeczywiście wyszło, jak w pięknym ogrodzie, gdzie są i przycięte krzewy oraz drzewa, i bujny kwiat… — Myślę, że są podstawy mówić i o klasycznej, i o nowoczesnej tradycji naszej literatury. O pewnych tradycjach w mojej twórczości może świadczyć choćby ten fakt, że tytułowe „Sonety i wiersze wolne” widniało i na okładce jednej z moich poprzednich książek. A jeszcze mam dwuksiążkę studiów literacko-krytycznych „Tradycje modernu i modern tradycji”. Dla mnie „klasyczny” czy „nowoczesny” wiersz jako kategoria oceniająca niewiele znaczy. W klasyczną i nowoczesną formę może być ubrana i prawdziwa poezja, i rymowana czy nierymowana wtórność. Dlatego i o bujnym kwiecie wolnego wiersza też musimy mówić z pewnymi zastrzeżeniami. Białoruski krytyk B. Burjan, mówiąc swego czasu o poezji Niła Hilewicza, którego na początku jego twórczości w kręgach literackich zdążyli ochrzcić tradycjonalistą, zaznaczał, że istotą poezji N. Hilewicza nie jest tradycjonalizm, a „nowość tradycyjnego”. Nowość — to, w końcu, to, co powinno być wspólne dla tradycji i „modernu”, kiedy chcemy mówić o prawdziwej literaturze, a nie podróbce. — A co oznacza w Pana interpretacji poezja eksperymentalna? Przecież jest Pan autorem bodaj pierwszego na Ukrainie zbioru poezji palindromowej „Wiecze mieczy”, zbioru monoaliteracyjnych, według definicji A. Pohribnego, wierszy „Siedem strun”, wreszcie zbioru „Szachopoezja”, który, w istocie, zapoczątkował nowy kierunek w sztuce. — Każdy eksperyment, być może, pozostaje eksperymentem tylko na czas jego tworzenia, przeradzając się potem w pewne zjawisko, proces, albo odwrotnie, niwelując się zupełnie. Jeśli chodzi o szachopoezję, to objawiła mi się ona nie tak niespodziewanie, biorąc pod uwagę moje długotrwałe zainteresowanie kompozycją szachową (opublikowano dziesiątki zadań szachowych, zdobyto szczerych przyjaciół, prawdziwych poetów twórczości szachowej). Swoisty symbioz słowa poetyckiego i kompozycji szachowej, którym są moje szachopoezje, — to już nie eksperyment; w ciągu ostatnich lat mamy niemało ciekawych publikacji w tej dziedzinie. To przede wszystkim zbiór „Kratkowany kontynent” W. Kapusty, autora unikalnego pantorymicznego szachowinka sonetów. Odnośnie zaś wierszy palindromowych, którym naszej grupie „Heraklit” udało się tchnąć drugie życie, powiem, że duch Wełyczkowskiego już kilka stuleci unosi się nad nami, i to, że obecnie przygotowano do druku antologię ukraińskiej poezji palindromowej, do której weszły utwory kilkudziesięciu autorów, mówi samo za siebie. — Ale przecież poezja kuriozalna wywoływała sceptycyzm i u niektórych znanych badaczy w XX wieku… — Ja do tego odnoszę się filozoficznie. Zresztą, kurioza czasem zdarzają się i z niekuriozalnymi wierszami. Cztery lata temu zaproponowałem do jednego poważnego wydawnictwa sonet „Szachy” daleko nie na temat szachowy, i mój przyjaciel, poważny człowiek w tej redakcji, postanowił skorygować mój wiersz, „podreperować” poszczególne wersy, z czym ja, oczywiście, nie zgodziłem się. Lecz wkrótce w tym wydawnictwie pojawił się wiersz z tym samym tytułem, właściwie parafraza: zachowano poszczególne wersy — pod autorstwem mojego przyjaciela i z dedykacją… dla mnie. Czyż nie kuriozum? — Kuriozów rzeczywiście wystarczy w naszym życiu literackim, w życiu Związku pisarzy… Teraz niemało dyskutują na temat przyznania Nagrody Szewczenki. A jaka jest Pana opinia w tej sprawie? — Nie szukałbym alternatywy dla Nagrody Szewczenki. Zbyt wiele waży imię Szewczenki, by oddawać je na pastwę buzynizmu różnych maści, czy odmawiać przyjęcia nagrody jeszcze na etapie omawiania kandydatur, robiąc na tym niezbyt przyzwoity PR, jak to pozwolił sobie Andruchowycz. Być może, warto zastosować podejście cechowe do określenia laureata. Na przykład, we współczesnej poezji są niezwykle utalentowani, oryginalni autorzy, choć absolutnie „nie rozkręceni” (pozwolę sobie na modny obecnie slangizm). Co więcej, oni świadomie ignorują tę „rozkrętkę”. I, zrozumiałe, na należytą, profesjonalną ocenę można liczyć tylko od jury, które głęboko orientuje się właśnie w tej dziedzinie, bo Komitet w tak pstrym składzie po prostu nie jest w stanie obiektywnie ocenić dorobku autora. Choć nie bywa reguł bez wyjątków. Przypomnijmy przyznanie wyróżnienia Szewczenki w 2007 roku Tarasowi Fedce, błyskotliwemu poecie, w tamtym czasie prawie nie „rozkręconemu”. — Teraz pytanie jako do doktora filologii, lingwisty: jaki jest Pana stosunek do języka utworów artystycznych pisarzy młodszego pokolenia? Mam na myśli używanie wulgaryzmów, barbaryzmów, żargonizmów itp. — Choćbyśmy odnosili się do języka pewnego pisarza, on musi być sam dla siebie sędzią. Rzeczywiście, taka leksyka, niestety, rozkwita na stronach utworów wielu autorów, i nie tylko młodych, na stronach wydawnictw periodycznych. Bo, wydaje się, stało się to modą. I tutaj, zapewne, daje o sobie znać ogólne wychowanie, ogólna kultura i, bezsprzecznie, czynnik społeczny. Spróbujmy spojrzeć z drugiej strony. Czy wiele wydano u nas słowników języka pisarza, na wzór dwutomowych (ukraińskiego i rosyjskiego) Szewczenki? Niewiele więcej opublikowano i leksykonów słowa obrazowego pisarza — słowników metafor, epitetów. Za to, jak grzyby po deszczu, pojawiają się słowniki żargonowej, wulgarnej leksyki, je aktywnie propagują różne wydawnictwa periodyczne. — Powróćmy do „czernihowskich sadów”. Oprócz własnych wierszy, w książce zamieszczono przekłady z języków białoruskiego i niemieckiego. Kilka słów o tym. — Dobrze znam język białoruski i literaturę. Tłumaczę jeszcze od wieku szkolnego. Jeden z rozdziałów w moim nowym zbiorze nazywa się „Gałązka z sadów Białorusi”. To sonetarium białoruskich autorów. Mam nadzieję, że w najbliższym czasie wydrukowane tutaj przekłady wejdą do mojej antologii jednego wiersza „Sto sonetów białoruskich poetów”. W rozdziale „Gałązka z wiedeńskiego sadu” — przekłady z Andreasa Okorenki, wspaniałego austriackiego poety i prozaika. Od niedawna z wielkim pietyzmem śledzę twórczość tego niezwykle oryginalnego autora, tutaj proponuję wybór jego wierszy wolnych. Więc i w sferze przekładu ze mną i tradycja, i modern, gdzie z czernihowskimi sadami tak samo naturalnie sąsiadują sady Białorusi i Wiednia. — A w prawdziwym czernihowskim sadzie dawno Pan był? Czy utrzymuje Pan kontakt z rodzinnym krajem?
— Czernihowskie ogrody kojarzą mi się przede wszystkim z nieżyńskimi ogrodami i parkami, w szczególności z parkiem instytuckim (hrabiowskim), w którym pewnego wspaniałego dnia 1971 roku, po ceremonii wręczenia dyplomu nauczyciela-filologa, odosobniwszy się na chwilę przed balem maturalnym, zanotowałem w pamięci wersy, które nieco później przelałem na papier i które z czasem weszły do mojej pierwszej książki „Przyjmuję”:
W tym ogrodzie ostatnie spotkanie
Z samym sobą wyznaczyłem sobie…
W tym ogrodzie niby słowa nierozważne
Rozrzuciłem między topolami błękitnymi.
W tym ogrodzie, gdzie ptasie mieszkania
Zawsze miłe mi w przestworzach,
W tym ogrodzie promień słoneczny jeźdźcem
Światłoczekanym ukazywał się mnie.
W tym ogrodzie pośród myśli zrównoważonych
Ja żarliwe ogniska paliłem…
W tym ogrodzie, trzykroć rad i zdradzony,
Ja miłości zaznałem i zniewagi.
W tym ogrodzie poznałem się z pieśnią,
Której bardziej pieśniarskiej, chyba, nie znajdę…
W tym ogrodzie ostatni raz pomyślę
Samotnie… sam… w tym ogrodzie.
Nieżyn na zawsze stał się moją Mekką. Stosunkowo niedawno byłem znowu w Nieżynie, gdzie razem ze studentami obecnymi i minionych lat, wykładowcami Uniwersytetu Gogolowskiego świętowaliśmy 200-lecie wielkiego śmiechotwórcy-tragika. Oczywiście, czernihowskie ogrody dla mnie — to także ogrody Burówki i Tupyczewa, gdzie się urodziłem i zdobywałem średnie wykształcenie, oraz ogrody sławnej siewierskiej stolicy, czarującego starożytnego miasta nad Desną, gdzie mam wielu przyjaciół (niestety, za mało czasu na spotkania). — Mnie, jako tarnopolaninowi, miło było dowiedzieć się, że ferie zimowe w tym roku spędził Pan w naszym kraju. Jakie wrażenia pozostały z pobytu na Tarnopolszczyźnie? — Tarnopolszczyzna przypomina krajobrazy — reliefowe, pejzażowe — dobrze znanego mi Trachtemirowa, sławnej kozackiej siedziby nad Dnieprem (teraz na granicy obwodów kijowskiego i czerkaskiego, ale której, niestety, nie znaleźć na żadnej mapie geograficznej, czarujące miejsce stało się włością oligarchów). Tarnopol od dawna pamiętam z pięknych ludzi, spośród których niemało jest moich kolegów z miejscowego uniwersytetu, pisarzy. Zimowy Tarnopol zapamiętałem z radością bożonarodzeniowych dzwonów nad przytulnymi ulicami z „brukiem niby pergamin”, licznymi „świecami dzwonnic” (pozwolę sobie skorzystać z wersów mojego młodego kolegi, tegorocznego absolwenta Uniwersytetu Szewczenki, autora „kijowskich tekstów” Wiaczesława Łewyckiego). — Co teraz Pan czyta lub czyta ponownie? Kto należy do Pana ulubionych autorów? — Na moim czytelniczym stole — niezwykle ciekawa, choć w czymś kontrowersyjna książka wiedeńskiego językoznawcy M. Mozera „Przyczynki do historii języka ukraińskiego”, prace literaturoznawcze laureatów Nagrody Szewczenki Dmytra Naływajki „Ukraina oczami Zachodu” oraz Jurija Barabasza „Wybrane studia. Skoworoda. Gogol. Szewczenko”, powieść Jurija Muszkietyka „Przyczółek” i dziewiąta fala poezji (jak dla mnie, mamy obiecująco utalentowanych młodych poetów: Wiaczesława Łewyckiego, Pawła Szczyrycię, Annę Bahrianą, Łesię Mudrak, Tetianę Wynnyk, Anię Malihon). Za każdym razem otrzymuję radość powrotu do świata twórczości Szewczenki, odnajdując zawsze coś nowego, coś takiego, czego, zdaje się, nie zauważałem wcześniej. Choćby te wersy z poezji „Hamalija”: „Ciemno wszędzie, jak w dzień powszedni, // A święto niemałe”. Zawsze mam przyjemność rozkoszować się muzyką słowa Mykoły Winhranowskiego i Jewhena Hucała, gęstym splotem tekstów Jewhena Paszkowskiego. — Co teraz jest na Pana biurku? — Na biurku — dysertacje moich doktorantów i aspirantów, a jeszcze — nowy podręcznik ze współczesnego języka ukraińskiego dla szkoły wyższej, studia z poetyki. Poezja zaś — poza biurkiem. Rozmawiał Ołeksandr WILCZYŃSKI
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
