Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Z DZIADOWEJ STUDNI

Слово Просвіти, №41 за 2009 рік

Maria MELNYK, osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce w obwodzie winnickim. Piękna wieś Żwan w rejonie murowanokuryłowieckim! Między szmaragdowymi łąkami, bujnym kwieciem ogrodów wije się dźwięczna rzeka o tej samej nazwie, dobiegając do pradawnego Dniestru. Nad wodą żałośnie pochyliły się wierzby, płuczą gałęzie, o czymś cicho szepczą. Wysokie jesiony podeszły do wsi, zamyśliły się, strzegą jakiejś tajemnicy. Kochał rodzinną wieś Mykoła Matwijowycz Tkaczuk — tutaj urodził się w 1898 roku. Od małego z ojcem orał, zasiewał pole. W burzliwym 1917 roku zabrali go do carskiej armii, a tam żołnierze rzucali broń. Co i jak — nie sposób było młodemu wyjaśnić. Pośpieszył do domu. Wiosną 1920 roku przez Podole przechodziło wojsko Symona Petlury — zmobilizowali i młodego Tkaczuka, wyznaczyli na buńczucznego. Doszedł z nimi do granicy z Polską i wrócił do domu. Szczęście go przepełniło: on żyje, wojna się skończyła — czego więcej potrzeba? Ożenił się i zaczął gospodarować: posadził sad, winnicę. Pole zieleniało — radował się jak dziecko, żniwa zaczynał z modlitwą. Pod koniec lat 20. plany kolektywizacji przyjął pozytywnie: postępowa mechanizacja, zgodna praca — wzbogacimy się, zaczniemy żyć! Wybrano go na przewodniczącego komisji ziemskiej, członka rady wiejskiej. Gorliwy, energiczny, gorąco zabrał się do pracy. Tylko świtało — on podrywał ludzi: znał cenę pogodnego dnia. Wtedy brakowało siły pociągowej — wlekli krowami. To była męka: one nie były przyzwyczajone do jarzma — wyrywały się, uciekały. Pewnego razu na jakieś święto żona Mykoły Matwijowycza nie wyszła z krową w pole. Wieśniacy mu wyrzucili: „A twoja żona z krową gdzie?”. Przybiegł do domu zadyszany, nakrzyczał na nią, żeby natychmiast była w polu. Tak wierzył, że trzeba zgodnie, starannie pracować w kołchozie — i będzie sukces. W 1936 r. Mykołę Tkaczuka wybrano na przewodniczącego kołchozu im. Kirowa we wsi Żwan. Na zebraniu kołchoźników wkrótce posypała się krytyka: „Mykoła Tkaczuk jest grubiański wobec ludzi, wyznacza na kierownicze stanowiska kułaków”. Biedni wcześniej nie myśleli, że w artelu będzie im ciężko — wszyscy chcieli lekkiej pracy. A Tkaczuk powierzał stanowiska zgodnie z umiejętnościami. I śmiejąc się, odpowiadał na krytykę: „Jak mogę stawiać na kierownicze stanowisko tego, kto u siebie w domu nie potrafi zaprowadzić porządku? W kołchozie trzeba po prawdziwemu pracować, a nie odbębniać dzień”. Mykoła Matwijowycz był jeszcze zajęty żniwami, młóceniem zboża, a enkawudziści już zbierali na niego donosy, podшивали (wpinali) do teczki z numerem 44145. 30 sierpnia 1937 roku w środku nocy załomotali w szyby, zagrzmieli tak, że drzwi mało nie wyleciały z zawiasów. Wdarli się wojskowi 24 oddziału granicznego z Mohylewa Podolskiego. Uzbrojeni agresywnie otoczyli śpiącego, jakby złapali najstraszniejszego wroga. Starszy pogardliwie huknął: „No, chodź!”. Mykoła Matwijowycz, skonsternowany, zdezorientowany, mimo wszystko zapytał: „Za co?”. W odpowiedzi usłyszał wyzwiska. W bramie zawahał się: „Może rzucić się w ciemność?.. Nie jestem winny. Wszystko się ułoży…”. Nie ułożyło się. Tego lata tylko w Żwanie aresztowano 37 mężczyzn. Zdrętwiała wieś. Osierocone żony aresztowanych nisko zawiązały chusty i ruszyły do domów: czekały na nie dzieci. A więźniowie nie mogli wyjść z podziwu, że trafili do królestwa szatana. Mykoła Matwijowycz Tkaczuk nie wierzył własnym uszom: oskarżyli go, że służył w bandzie Petlury; miał kontakt z przemytnikami; zajmował się działalnością szpiegowską na korzyść Rumunii; ukrywał w domu bandytów: Zielińskiego, Laszczenkę, Hodowancia, wspierał ich materialnie; przyjmował kułaków na kierownicze stanowiska w kołchozie. Dziwił się aresztowany, że „przypisują” mu związek z bandą, pomoc materialną dla niej. Znał tych ludzi od dzieciństwa, jak z innymi wieśniakami spotykał się na chrzcinach, na weselach, ale to nie oznaczało wspierania bandy. Swoją drogą, pod koniec lat 20. w sąsiedniej wsi mieszkał Zieliński, miał dużo dzieci. U niego, jak i u innych wieśniaków, najpierw zabrali ziarno zgodnie z planem dostaw zboża, a potem wysypali z garnka ostatnią fasolę. On w bezsilności przyszedł do przewodniczącego komitetu wykonawczego rejonu szukać sprawiedliwości i zapytał: — No co mam robić? Dzieci płaczą, chcą jeść! Naczelnik rejonu krzywo się uśmiechnął, drwiąco rzucił: — A ty idź do bandy. Oszołomiony niesprawiedliwością, Zieliński otworzył usta jak ryba na brzegu, tylko wykrztusił: — Aha. Wkrótce przyszedł do krzywdziciela w nocy, śpiącemu wyciągnął pistolet spod poduszki. Ten, porażony, przerażony, nie mógł zewrzeć ust, dziko mrugał oczami. Zieliński wpakował mu w zęby kilka kul i uciekł. Złapali go żołnierze placówki granicznej w Mohylewie Podolskim. Zabili, przywiązali martwego do sań i pognali konie do Murowanych Kuryłowiec. Przywlekli zakrwawiony, poszarpany trup (tak opowiadają starzy mieszkańcy Żwana, cała reszta informacji — w archiwach), ale M. Tkaczuk nie miał z tym nic wspólnego. Na oskarżenie o upijanie czerwonoarmistów więzień dał odpowiedź w protokole z 17 października 1937 roku: „…u mnie w domu pili: Melnyk Wasyl, Kusznir Jakiw, Czerwatiuk Ołeksij, Rudyj Maksym. Weszło do mnie dwóch żołnierzy z placówki, ugościliśmy ich winem i poszli. Z nimi żadnych rozmów nie prowadziliśmy…”. W protokole z 5 października 1937 roku M. Tkaczuk uczciwie przyznaje: „Służyłem w armii petlurowskiej nie 20 dni, a około 20 dni, co potwierdzam” — i własnoręczny podpis. Na ostatnim przesłuchaniu 24 października 1937 roku M. Tkaczuk napisał: „…winnym wymienionych oskarżeń siebie nie uznaję”. A co kryje się za słowami „winnym siebie nie uznaję”? Za nimi — tortury, znęcanie się, lecz on się nie poddał, honoru nie splamił, nikogo z wieśniaków nie obmówił. On już widział, do czego to zmierza. Nie wiadomo jak, ale udało mu się przekazać żonie karteczkę: „Tetiano, ja już stąd nie wyjdę…” za takie oświadczenie płacono 30 karbowańców, tak jak Judzie Iskariocie dano 30 srebrników za to, że wydał Jezusa Chrystusa. Ale Juda szybko zrozumiał winę i targnął się na swoje życie. To o nim Zbawiciel powiedział: „Lepiej byłoby dla tego człowieka, gdyby się nie narodził”. A Mykoła Matwijowycz, już skazany, czytał paszkwile i z goryczą myślał: „Panie, niczego tak bym nie pragnął, jak wrócić do wsi i… spojrzeć tym judaszom w oczy”. „Spojrzeć w oczy” — to chrześcijańska wielkoduszność, ona skłania do szczerego skruchy. Wieś Żwan wie jeszcze o czymś takim: oszczerstwa pisano nie tylko na Tkaczyka; były sekretarz rady wiejskiej Fedir Ołeksijowycz Czerwatiuk nastukał kaligraficznym pismem donosy na 37 osób! W tym także na rodzonego brata Ołeksija, którego aresztowano, sądzono — dano mu 10 lat łagrów poprawczych na dalekiej Kołymie. W 1948 roku wrócił do wsi, na ulicy spotkał ojca. Po uściskach i łzach powiedział: „Tato, zobaczyłem się z Wami, porozmawiałem i odejdę ze wsi na zawsze, bo jak zobaczę tego judasza, to się nie powstrzymam — i zabiję go. Wtedy znowu wyślą mnie na Kołymę! Lepiej odejdę stąd”. I więcej go we wsi nie widziano. 5 listopada 1937 roku Mykołę Matwijowycza przyprowadzono na posiedzenie sądowej trójki. Wyczerpany oskarżony spojrzał na sędziów: niewzruszeni, nadęci, wyniośli; w ich oczach — drapieżne ogniki głodnego wilka. W skroniach odtukiwało: „…do najwyższego wymiaru kary… rozstrzelać”. Zdradziecko zadrżały kolana, czupryna stanęła dęba… Podbudowała go jasna myśl: „A ja nikogo nie wydałem, nie zdradziłem…”. A we wsi, która leży nad brzegami Żwanu i Dniestru, rodzinie Tkaczyków przypominano: „Nie zapominajcie, że wasz mąż, ojciec — to „wróg ludu”. Władza pamiętała tych, których skrzywdziła — bała się o siebie, bała się potomków represjonowanych, więc jej pachołki dobrze pamiętały, że popełniły zbrodnie. Stalin ogłosił: „Syn za ojca nie odpowiada”. Te słowa powtarzano z nadzieją, lecz wkrótce miliony przekonały się o przewrotności i obłudzie tego aforyzmu. Odczuł to na sobie syn Mykoły Matwijowycza, Mykoła. W maju 1941 roku przyszedł do komisariatu wojskowego: „Chcę służyć w Armii Czerwonej”. Komisarz zuchwale, z naciskiem, jak biczem smagnął po twarzy: „A my nie bierzemy „wrogów ludu”!... Młodzieniec zbladł, przygarbił się, jakby postarzał, poszedł przed siebie. Ledwo słyszalnie poruszały się usta: „Zabrali tatę, jeszcze i ojczyzny pozbawiają! Jakże to? Od dziada-pradziada żyliśmy na tej ziemi, przelewaliśmy krew, broniąc od wrogów. Oraliśmy, zasiewaliśmy, sady hodowaliśmy”. Uraza długo nie opuszczała chłopaka. W 1942 roku faszyści zabrali go na roboty do Niemiec. Żal wysysał krew Tkaczyka-syna. Później wyznawał swojemu synowi Mykole: „Jak żałowałem, jak było boleśnie, że nie jestem razem z ziomkami: oni zwycięsko, ze sławą, biją faszystów, a ja — w obcej ziemi jeniec. Wkrótce przyszło wyzwolenie; sprawdziwszy, jak stałem się ostarbajterem, zmobilizowali na front. Zdołałem powalczyć z Niemcami. Napatrzyłem się na śmierć i rany. Nie przestaję się dziwić, że zostałem żywy”. Po Zwycięstwie, pełen radości, Mykoła Mykołajowycz śpieszył do domu. Jak mało trzeba człowiekowi do szczęścia: być swoim wśród swoich, mieć dobre imię. Piętno „syna wroga ludu” zmywało się, ale od czasu do czasu prześwitywało, jakby wyłaniało się na papierze fotograficznym: wyższego wykształcenia, kierowniczego stanowiska nie pozwalali. W 1962 roku Mykoła Mykołajowycz napisał podanie do prokuratora obwodu winnickiego, w którym prosił o przejrzenie sprawy ojca i udzielenie odpowiedzi, „gdzie go podziali, co się z nim stało, jeśli umarł — wskazać miejsce jego pochówku”. Po czterech miesiącach do wsi przyjechał śledczy prokuratury obwodowej, porucznik Pogoriełow. Do rady wiejskiej w Żwanie wezwano Czerwatiuka, Melnyka, Mazurenkę, Chymycza. Porucznik pokazał im ich donosy na Mykołę Matwijowycza Tkaczyka, napisane w 1937 roku, i zaproponował złożenie wyjaśnień. Czerwatiuk napisał tak: „Przyczyna aresztowania Tkaczyka M. M. nie jest mi znana, przeciwko władzy radzieckiej nie występował, nie zajmował się przemytem. Podpisanych przeze mnie protokołów, które prowadził Chorunżyj, nie czytałem na 37 współmieszkańców. Przeczytane protokoły na Tkaczyka M. M., Atamaniuka H. A., Łysiuka F. H. są dla mnie zrozumiałe — są napisane przeze mnie. Powtarzam: o przestępczej działalności ich nie wiem nic. Od wszystkiego napisanego w 1937 roku odżegnuję się. U Petlury Tkaczyk służył z mobilizacji, był szeregowym i zdezerterował od nich”. Inni „kapusie” (Melnyk, Mazurenko, Chymycz) napisali krótko: „Od wszystkiego napisanego w 1937 roku odżegnuję się”. Rozmowa z fiskalami była tajna, ale jakoś mieszkańcy Żwanu się dowiedzieli: kiedy Pogoriełow usłyszał przyznanie się Czerwatiuka, że napisał donosy na 37 współmieszkańców, oburzenie porucznika nie miało granic, wyrzucał zdrajcy: „Czy ty wiesz, co zrobiłeś?! Przecież ty ich wszystkich zgubiłeś! Za to powinieneś zostać poćwiartowany!”. Najbliżsi ludzie domyślali się losu Mykoły Matwijowycza i milczeli: bali się, że tragedia może się powtórzyć. W 1977 roku Tkaczuk-wnuk chciał wstąpić do Charkowskiego Instytutu Prawniczego. Trzeba było otrzymać rekomendację komitetu rejonowego KPU, ale tam odpowiedzieli: „Rekomendacji dać nie możemy: w waszej rodzinie byli represjonowani”. Niezasłużona plama jeszcze długo się nie zmywała. Dopiero w 1997 roku Mykoła Mykołajowycz (wnuk) zwrócił się do Archiwum Obwodowego w Winnicy, poprosił o pozwolenie na przejrzenie sprawy represjonowanego dziadka. Przyniesiono mu teczkę z klauzulą „ściśle tajne” o numerze 44145. W obecności archiwisty pozwolono przeczytać dokumenty. Fotografować, kopiować nie wolno. I oto dziadek po raz pierwszy spojrzał na wnuka. W oczach smutek i beznadzieja — to en face, z profilu jego twarz stała się obca. W rękach Mykoły Mykołajowycza drżały kartki. Oto ręką dziadka napisane: „...winnym się nie uznaję”. Dalej: „5 listopada 1937 roku. Za związek z bandą Zelińskiego, szpiegostwo na korzyść Rumunii, pojenie winem czerwonoarmistów w celu zdobywania informacji rozstrzelać. Sekretarz trójki (Sztejn)”. Następna kartka: „Zaświadczenie: wyrok wykonano 16 listopada 1937 roku”. M. Tkaczuk zwrócił się do archiwisty: — Gdzie jego mogiła? — Myślę, że ulica Pidlisna, cmentarz obok Domu Szkolnego. Jechać czwartym tramwajem. Tak ścięto kłos, zniszczono czyste źródło ukraińskiej ziemi. Ale nic nie przechodzi bez śladu — przeszłość wrasta w przyszłość. W rodzinie Tkaczuków nigdy nie zapominano o Mykole Matwijowyczu, z szacunkiem wspominano: „To dziadkowa rzecz. Tę jabłoń on posadził”. Los Tkaczuka-dziadka boleśnie dotyka serca Tkaczuka-wnuka: jak mogli rozstrzelać go w wieku 38 lat! Pozbawili szczęścia jego rodzinę, zabili nienarodzone dzieci, zgubili obrońcę ojczyzny. Uśmiercili jego świat, jego marzenie o sadzie, które, niczym feniks z popiołów, odżyło w sercu potomka — trzy lata temu Mykoła Mykołajowycz na 0,6 ha posadził 17 odmian jabłoni, orzechy włoskie. Winnica Tkaczuków słynie w całym rejonie. W życiodajnych latoroślach — dziedziczność pokoleń. Jeszcze pod koniec lat 20. zaczął uprawiać te cud-krzewy Mykoła Matwijowycz Tkaczuk, a dziadek ze strony matki Omelan Mychajłowycz Popowycz, zasłużony emeryt kołchozu, w czasie powojennym wyhodował winnicę we wsiach Żwani, Zahirja, aż do samej Bernasiwki. Tutaj w latach 1960—80 owoce z 400 krzewów wożono na jarmarki podolskich miast. Dziadkową sprawę kontynuuje wnuk. Jego podwórze otoczyły winorośle, w przejrzystym nektarze igrają promienie słoneczne, lśnią nasionka. Gospodarz wyhodował 80 odmian latorośli najnowocześniejszej selekcji. M. Tkaczuk zajmuje stanowisko głównego agronoma rejonowej państwowej inspekcji nasiennej, a po pracy spieszy do sadu i na winnicę. W dziadkowym obejściu, kontynuując ojcowską sprawę, postawił pasiekę. Nieśmiertelny naród, którego dzieci żyją według testamentów ojców, miłość i dobro czerpią z dziadkowej studni. A ona nie wysycha.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn