Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

TRAGEDIA ZWIE SIĘ «KRASNYJ SAD»

Слово Просвіти, №41 за 2010 рік

Zakończenie. Początek w nr 40. Petro BOJARCZUK, pisarz, laureat nagrody imienia Ahatanhela Krymskiego. W poniedziałek 19 kwietnia 1943 roku nic nie zapowiadało nieszczęścia. Rozpoczął się Tydzień Wielkanocny. Nastawieni na święta ludzie spieszyli się, by zakończyć wszystkie pilne prace na wiosennych polach i należycie przygotować się do Wielkanocy. A ponieważ Nadija Nowosad (wówczas — Pawłowa) wraz z kilkunastoma innymi młodymi mieszkańcami wsi musiała iść do polskiego folwarku we wsi Skircze przebierać ziemniaki, myślała, że sprawy domowe będzie załatwiać nocami. Dzień wcześniej, wiedząc o pracy w Skirczu, czteroletniego synka Sasunię wysłała ze szwagrem do swoich rodziców w Mychlinie. W Krasnym Sadzie zostali jej mąż Władysław Pawłow i teściowa. Nadija umiała robić na drutach swetry, więc w Skirczu „polaczek-brygadzista” do ziemniaków jej „nie postawił”, a kazał iść do domu robić sweter jego żonie. Olha Nadaszkewycz (wówczas — Nowosad) robiła coś koło domu, syn jej Wiaczesław krzątał się w chlewie przy inwentarzu, mąż Płaton z młodszymi synami Ołeksandrem i Mykołą pojechali końmi w pole. Była dziesiąta godzina. I nikt nie wiedział, że w tym czasie, okrążywszy samochodami i motocyklami polnymi drogami Krasnyj Sad, Polacy z Niemcami wzięli go w pierścień. Pierwszymi z mieszkańców Krasnego Sadu zginęli mężczyźni, którzy byli na polach. Wśród nich także Płaton Nowosad. A skrępowanych strachem dwóch synów Płatona napastnicy związali, wrzucili na wóz i zawieźli do wsi, w której nikt o niczym nie podejrzewał. Niewielkimi grupami kaci poruszali się po wsi, aby niczym jej nie zaniepokoić. Zebrawszy razem pięć rodzin, zagonili do stodoły Wołodymyra Pawłowa i po cichu stracili. Innych, chodząc od domu do domu, tracili w ich stodołach. Wprowadzali tam wszystkich, których znajdowali w chatach i na podwórkach, kazali kłaść się twarzą do ziemi, wtedy Niemiec strzelał do kogoś z pistoletu z tłumikiem, a policjanci-Polacy działali, kto bagnetem, kto wziętymi spod chlewa widłami. Niemiec, strzelając, chybił, i matczyna krew zalała dziewczynce główkę, a ona sama straciła przy tym przytomność, to właśnie uratowało wtedy od śmierci dziesięcioletnią koleżankę Hałyny Luciuk, Halę Kozyk (po mężu — Witiuk). Olhi Nowosad (Nadaszkewycz) też się poszczęściło. Przypadkowo zobaczyła w sąsiednim podwórku policjanta, zrozumiawszy, do czego się zanosi, krzyknęła do Wiaczesława, żeby się chował, a sama wskoczyła do piwnicy, gdzie w kącie za beczką przysypała się burakami. Wiaczesław ukrył się w chlewie za drewnianym żłobem. Przeszukując gospodarstwo, Polacy ich nie zauważyli. Zakłuli w stodole synów Olhi oraz ojca i matkę Płatona, w innym obejściu zniszczyli w stodole wuja Olhi, Andrija, z żoną i czworgiem dzieci i udali się na podwórko do Adama Nowosada (po wojnie — drugiego męża Nadiji Pawłowej), którego we wsi w tym czasie nie było, gdzie stracili całą jego rodzinę. O tym, że kaci niszczą jej wieś, Nadija dowiedziała się przed tym, jak przyszli na folwark, aby zabrać resztę mieszkańców Krasnego Sadu. Uratowała się dlatego, że na listę przebierających ziemniaki „polaczek-brygadzista” jej z jakiegoś powodu nie wpisał. Uciekła do sąsiednich Umańców, stamtąd — do Lyniowa (obecnie rejon łokaczyński). Zniszczywszy mieszkańców Krasnego Sadu, przez kolejne dwa dni ich własnymi końmi i wozami Polacy wywozili do Andrzejówki oraz na folwarki w Uhrynowie i Skirczu, obecnie rejon horochowski, ich mienie. „Myśleliśmy — zeznawała była mieszkanka Mychlina, obecnie mieszkanka Łucka Marija Danyliwna Semkiw (z domu — Tywunczuk), że nasz zięć Władyk jedzie, bo to jego konie i wóz jego. Ale widzimy — inni na wozie ludzie i wóz załadowany tak, jakby ktoś dokądś się przeprowadzał. Pojechała na Uhrynów”. Aktywny udział (opowiadała Olha Nadaszkewycz) w łupieżczym ograbieniu Krasnego Sadu wzięli Polacy z Marusi. Rozbierali i wywozili nawet poszczególne chaty i budynki gospodarcze. A pod koniec trzeciego dnia wszystko, co zostało ze wsi, oprócz dwóch wspomnianych wyżej zagród, spalili. Wkrótce ktoś rozpuścił plotkę (o tym opowiadała Hałyna Luciuk), że likwidacja Krasnego Sadu była uderzeniem wyprzedzającym, ponieważ tamtejsi „bogacze” rzekomo mieli zamiar do nogi wytępić Mychlin i przejąć jego ziemie. Wygląda na to, że w ten sposób kaci chcieli uśpić czujność samych mychlińców. Bo nie minęło wiele czasu, jak zaczęły się represje przeciwko nim. „Pasałam krowę — opowiedziała Hałyna Luciuk — aż widzę, jadą Polacy wozem. Rzuciłam się do ucieczki. A oni pojechali do wsi i tam zastrzelili Domkę Kowtunową, która w ogrodzie pracowała, i Hanię, córkę Danyła Tywunczuka. Siedemnaście lat miała Hania. Polacy w naszej wsi spalili wielu. Chaty Danyła spalili, chatę Wasyluka Michała spalili, całą tę ulicę, która teraz jest niby główna, spalili i z tamtej strony także chat spalili wiele. My od nich w uchodźstwie pod Boremlem w obwodzie rówieńskim sześć niedziel byliśmy. Wróciliśmy — chaty nie ma. Ojciec przy naszym pogorzelisku sklecił jakąś budę i w lipcu 1943 roku, na Piotra i Pawła, już w niej siedzieliśmy”. Latem 1943 roku, przygotowując akcje odwetowe, ukraińscy powstańcy przeprowadzili uprzedzający atak na Marusię, gdzie, jak zaznacza „Kresowa księga sprawiedliwych”, była „placówka samoobrony”. Jednak, informuje to samo wydanie, „spalono tylko kilka domostw, nikt nie zginął”. A co do ponownego ataku UPA, który rzekomo miał miejsce 15 stycznia 1944 roku i „spowodował 8 śmierci”, to świadectwa strony ukraińskiej przekonują — już po pierwszym napadzie mieszkańcy Marusi ze swojej kolonii się wyprowadzili. Zresztą obecność w niej „placówki samoobrony” jest kontrowersyjna, ponieważ wszystko wskazuje na Andrzejówkę, która opiekowała się także Marusią. Andrzejówka zaś opustoszała w styczniu 1944 roku, kiedy jej mieszkańcy, donosi „Kresowa księga sprawiedliwych”, „wyjechali do Włodzimierza Wołyńskiego razem z ewakuowanymi Niemcami”. Dopiero wtedy upowcy spalili tam polskie domostwa i budynki szkolne, w których ulokowała się „placówka”. We wsi zostało tylko dwoje Polaków, których ukrył pewien Ukrainiec. A ponieważ czerwoni, przybywszy w ślad za nimi, oskarżyli go o współpracę z Niemcami, to „Kresowa księga sprawiedliwych” doprecyzowuje: był członkiem polskiej samoobrony i „miał zezwolenie na broń od Niemców”. Komu służyła ta „samoobrona”, jeśli jej członkowie mieli od niemieckiej władzy okupacyjnej zezwolenie na „broń”, pytać nie trzeba. I staje się bardziej zrozumiała jedna z przyczyn ówczesnego konfliktu ukraińsko-polskiego w całości. Krasnego Sadu nie ma dziś na mapie rejonu horochowskiego. Wysiłki władzy sowieckiej, by w 1945 roku odrodzić wieś, osiedlając tam ukraińskich przesiedleńców z Polski, okazały się daremne. Tutejsza ziemia ich nie trzymała, dlatego najczęściej wyprowadzali się do Łucka, Nowowołyńska, Sokala, Czerwonogradu. Z wyjątkiem kilku gospodarstw, które oficjalnie należą do Mychłyna, teraz Krasny Sad znajduje się na cmentarzu. I cmentarz, do którego prowadzi wąska polna droga, jest niewielki. Ale wcale nie dlatego, że w czasie egzekucji wieś miała zaledwie pół wieku, lecz dlatego, że cała położyła się w jednej wspólnej mogile. I requiem dla niej zmieściło się w jednym krótkim napisie na pomniku. Drzewa murem odgradzają mogiłę od całego świata, a od uśpionej świadomości społecznej przez dziesięciolecia odgradzała tragedię wsi ściana tępego milczenia. Dlatego tylko wiatr ocierał nad nią gorzką łzę niewypłakanego żalu, kiedy w 2003 roku prezydent Ukrainy Leonid Kuczma oraz prezydent Polski Lech Kaczyński otwierali w miejscowości Pawliwka memoriał i czcili pamięć Polaków, którzy zginęli w lipcu 1943 roku w wyniku akcji odwetowej żołnierzy UPA. Wyszło na to, że wbrew opinii mieszkańców obwodów wołyńskiego i rówieńskiego, którą wcześniej wyraziła Leonidowi Kuczmie grupa deputowanych ludowych, ówczesna ukraińska władza, dogadzając sąsiadom, przepraszała za ten konflikt narodowościowy jednostronnie. Tak zlekceważyła jasną pamięć o tych, których zniszczyli polscy szowiniści, i sprowokowała głuchy sprzeciw zachodnich Ukraińców oraz utajoną kontynuację tego samego konfliktu. Bo tak jak nie ma końca wojny, dopóki nie pochowano ostatniego poległego w niej żołnierza, tak nie może być pełnego porozumienia między narodami, póki nie uczczono wszystkich ofiar waśni, która wydarzyła się w przeszłości. „Mój pierwszy mąż Władio — jeden, Hryć, wujek mój — dwa, Michaleczko — trzy, Sudobec — cztery, Wasylko — pięć, Chotij — sześć, Oksenja — siedem, Kasjan — osiem…” — wytężając pamięć, Nadija Nowosad wymieniała mi wszystkich, których zabrała tamtego dnia śmierć przez rozstrzelanie lub tortury. Żeby nie pogubić się w liczeniu, zaginała starcze palce najpierw na lewej ręce, potem na prawej i kontynuowała liczenie znów od lewej ręki. Z żalem kręcąc głową, skarżyła się: „Jak zbierali ich po podwórkach i zgliszczach do jednej mogiły, a potem razem z Adamem stawiali na mogile tej pomnik, to wszystkich było 103, i wszystkich starszych z imienia i nazwiska znałam, i wiedziałam, ile kto ma dzieci. A teraz wszystko wychodzi 98. Oto we dwie z Myrosią, z córką, zapisałyśmy wszystkich w książeczkę, żeby nikogo już nie zapomnieć. A wina ich jedna — Ukraińcy. Potem mówili, że była we wsi organizacja banderowców, to przez to i Niemcy z Polakami na nią poszli, i Sowieci patrzyli na nią złym okiem. Ale nie cała wieś w tej organizacji była, nie wszyscy, tak jak i ja, o niej wiedzieli, ale wszyscy chcieli, żeby była Ukraina. Za Ukrainę, uważaj, i zginęli, jak to dzieciątko w dziewiątym miesiącu, tacy jak ten najstarszy, kto był tam”. Troska o Ukrainę w oczach Sowietów była „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem”, który władza nazwała „złośliwym wrogiem narodu ukraińskiego”. Jeszcze w 1940 roku we wsiach Krasny Sad i Mychłyn zostali aresztowani jako przywódcy lokalnych ogniw OUN i wśród kilku tysięcy innych Wołynian rozstrzelani 22—23 czerwca 1941 roku w łuckim więzieniu Onufrij Pawłow i Anton Tymoszczuk. W rezultacie piętno nacjonalistycznego stało się dla Krasnego Sadu przekleństwem i z powrotem władzy sowieckiej w 1944 roku. Jeszcze i przez to, że cudem ocalały Wiaczesław Nowosad w 1943 roku poszedł do Ukraińskiej Powstańczej Armii. Czyż ktoś inny na jego miejscu, będąc młodym i silnym, nie uczyniłby tak samo? Tym bardziej — w warunkach wojny? Krew rozstrzelanego ojca, popiół straconych i spalonych razem ze stodołą braci oraz dziadka z babcią, przedśmiertny jęk całej wsi i gorzkie łzy matki wołały o pomstę. Dlatego, jeśli później obok hitlerowskiego okupanta nie oszczędził Wiaczesław i jakiegoś polskiego policjanta, najpierwszym sędzią mógł mu być tylko Bóg. A że przysiągł młodzieniec walczyć ze wszystkimi wrogami Ukrainy tak, jak należało prawdziwemu synowi swojej Ojczyzny, i walczył z nimi odważnie, to w Powstańczej Armii ze zwykłego żołnierza wkrótce wyrósł na dowódcę pododdziału, według niektórych danych — na nadrejonowego przywódcę. Swój ostatni bój grupa żołnierzy UPA, którą dowodził Wiaczesław Nowosad (pseudonim powstańczy — Petrus), przyjęła we wsi Uhryniw w rejonie horochowskim już za so- Świadek tragedii Krasnego Sadu Nadija Nowosad. Zdjęcie P. Bojarczuka władzy sowieckiej. Enkawudziści zaskoczyli go znienacka. Ranni dowódca i jego zastępca Anton Melnyczuk, którego rodzinę Polacy z Niemcami zniszczyli 19 kwietnia 1943 roku we wsi Czornyj Lis, trafili do niewoli. Zostali straceni 7 stycznia 1945 roku na rynku obok zamku Lubarta w Łucku przez władzę sowiecką. W 1945 roku publiczne egzekucje ukraińskich powstańców, których stalinizm nazwał sługusami hitlerowców, odbywały się niemal w każdym zachodnioukraińskim mieście. Jednak takiej, jak w Boże Narodzenie 1945 roku w Łucku, chyba nie było nigdzie od czasów niepamiętnych i to nie tylko na Ukrainie. Z powodu tego, że sznur, z którego enkawudziści zrobili pętlę dla Wiaczesława, rwał się, według różnych świadectw, raz lub dwa razy, stracono go na oczach przymusowo spędzonych na plac łuczan, w tym uczniów starszych klas i słuchaczy szkoły pedagogicznej, i raz, i drugi, i trzeci. Kiedy sznur zerwał się za pierwszym razem, tłum (opowiadała mi w 1992 roku Marija Fiszczuk) odetchnął z ulgą. Ktoś przypomniał, że nawet w średniowieczu skazanemu na szubienicę darowano życie, jeśli sznur się zerwał. Oczekiwano, że tak się stanie. Jednak egzekucję powtórzono. Znowu i znowu. I to już nie była egzekucja, a demonstracja niesłychanego sadyzmu, którym komunistyczno-bolszewicki system miał nadzieję na zawsze zastraszyć miejscową ludność, a tym samym zniszczyć w ludzkich umysłach nawet myśl o ukraińskiej państwowości i niepodległości. „Są tacy Ukraińcy — głośno rozmyślała Nadija Nowosad — którzy nie dbają o Ukrainę, tylko dbają o pieniądze i korzyści dla siebie. A Petrus nawet za życia o sobie nie myślał, a myślał o Ukrainie. On, jak pierwszy raz się zerwał, to jeszcze zdołał wstać na nogi i krzyknął: „Ukraina mnie nie zapomni!”. Jeszcze krzyknął: „Ukraina będzie znać o nas prawdę!” I krzyknął: „Sława Ukrainie!”. Moja siostra Marija tam była, to widziała i słyszała”. Przedśmiertne słowa powstańca, które wybrzmiały 7 stycznia 1945 roku obok zamku Lubarta w Łucku, dotarły do naszych dni za pośrednictwem różnych osób. W różnych latach, począwszy od 1992 roku, słyszałem o nich niejednokrotnie. Od byłej uczennicy szkoły pedagogicznej Marii Fiszczuk ze wsi Zełene, od urodzonego we wsi Werbajiw w rejonie łuckim Ołeksandra Sosickiego, a w 2009 roku — także od urodzonej w Mychlinie Marii Semkiw, które również zdobywały w tej szkole wykształcenie, choć wkrótce niektórym z nich wypadła droga do łagrów GUŁAG-u na Kołymie, a niektórym — do łagrów Mordowii. Słyszałem nie raz te słowa i od samej Olhy Nowosad (Nadaszkewycz). I zawsze mimowolnie zwracałem uwagę na to, że powtarzają się one bez jakichś znaczących różnic, czym jakby potwierdzają, że tak właśnie było. A oto co napisał o tej egzekucji w powieści „Przeżyć i opowiedzieć” (wydanej w 1997 roku) jej świadek, były kierownik działu redakcji gazety „Radianśka Wołyń”, obecnie patriarcha ukraińskiej literatury, laureat Państwowej Nagrody im. T. H. Szewczenki Anatolij Dimarow: „Wracałem z bazaru, a w uszach moich wciąż brzmiało „Sła…” powieszonego człowieka… Bandyty. Który poszedł na śmierć z urwanym okrzykiem: „Sława Ukrainie”. Jak on dumnie stał! Jak niezłomnie umarł! Nie, nie mógł tak umrzeć bandyta i rabuś, którego obraz nie schodził ze stron naszych gazet! Tu jest coś nie tak. Coś nie tak…”. A co do „sytego, mordatego” starszyny, który przeprowadzał egzekucję, nakazując „Pa-a-szoł!” kierowcy ciężarówki, która służyła za szafot, wyznał: „Za jedno to wesołe „Paszoł!” ja bym go z ochotą powiesił”. CZEMUŻ NIE IDZIE APOSTOŁ PRAWDY? Przez lata ukraińskiej niepodległości wzmianek o tragedii wsi Krasnyj Sad opublikowano już niemało. Ale w większości — krótkich. Jak, na przykład, w artykule kandydata nauk historycznych Wołodymyra Dmytruka o losie powstańca Petrusia oraz powieści „Wołynianin” deputowanego ludowego Ukrainy Jarosława Fedorczuka. Szereg faktów z historii Krasnego Sadu przytoczono w zbiorze naukowym materiałów XXXI Ogólnoukraińskiej naukowo-praktycznej konferencji historyczno-krajoznawczej, która odbyła się w Łucku — Horochowie w maju 2009 roku. W szczególności — w wynikach badań mychlińskiego nauczyciela Mychajła Luciuka. Ale czytając je, mimowolnie zauważyłem, że jest tu i imienny wykaz przesiedleńców z Polski, których władza sowiecka zmuszała kopać na pogorzeliskach Krasnego Sadu ziemianki i odradzać wieś, i wykaz-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn