Strona · s. 14strona oryginału ↗
«WY, KOPROLUDZIE!»
Слово Просвіти, №41 за 2010 рік
Wiedziałem, że musi nastąpić big bang, wielki wybuch. Wiedziałem, że w rezultacie niczego nie zrobię, póki nie porozrzucam wszędzie tych wszystkich starych zabawek, klocków, nie wyrzucę ich i nie spróbuję złożyć z nich czegoś absolutnie nowego, całości. Tadeusz Różewicz. Dmytro DROZDOWSKYJ, „Wseswit”. Polski pisarz Tadeusz Różewicz urodził się 9 października 1921 roku w mieście Radomsko. Tadeusz był drugim synem w rodzinie. Starszym bratem był Janusz, który później został poetą, młodszym — Stanisław, później reżyser filmowy i scenarzysta. Starszy brat był pierwszym mentorem Tadeusza. Publikował swoje pierwsze wiersze w gazetach, korespondował z Józefem Czechowiczem i Kazimierzem Wierzyńskim. Do czasu debiutu jako dramatopisarza w 1960 roku Różewicz był już uznanym poetą, autorem dwunastu tomików wierszy. Od tego czasu pisarz stworzył ponad półtora tuzina sztuk, co stało się udaną kontynuacją jego twórczości poetyckiej i prozatorskiej. W dramaturgii Różewicz tworzy sztuki bez akcji, jego bohaterem jest zwykły człowiek. Jak zauważają polscy literaturoznawcy i krytycy teatralni, Różewicz jako dramaturg tworzy nowy, odmienny od poprzedników „alfabet dramaturgiczny”. Sztukę „Stara kobieta wysiaduje” T. Różewicz włączył do swojego zbioru „Teatr niekonsekwencji” w 1970 roku. „Stara kobieta wysiaduje”… Nawet w samym tytule tego utworu zawarty jest szczególny alogiczno-asocjacyjny szereg. Z jednej strony, w zdaniu „kobieta wysiaduje” jest coś niekompatybilnego. Kura może wysiadywać jajka, ale nie kobieta? Z drugiej strony, dlaczego kobieta jest „stara”? Stary może być ten świat, który istnieje miliardy lat i który w swoim zdumiewająco długim życiu widział i czasy najwyższego wzniesienia ludzkiego ducha, i kolosalnego upadku, kiedy człowiek schodził do poziomu okrutnego zwierzęcia, które, wyszedłszy z natury, pragnie zniszczyć swoją naturę. A zatem i zniszczyć siebie. Człowiek nigdy nie może istnieć tylko w przestrzeni społecznej, bo to, co społeczne bez naturalnego podłoża, skazane jest na fiasko. Stara kobieta Różewicza początkowo sprawia wyzywające i awangardowe wrażenie, epatuje, dziwi, przeraża. Pojawia się na scenie pośród sterty śmieci, papierów i puszek. Gdzieś tam, za jej plecami, przywiązany do sufitu ptak głową w dół. Pośród tego śmietnika są ryby, które wyrzuciło na brzeg, gdzie znajdą miejsce na ostatni spoczynek. Ale czy znajdą? Scenografia spektaklu od początku podpowiadała, że jednym z centralnych tematów tego utworu jest śmiertelna, fatalna rozdartość między Człowiekiem a Naturą. Można było wspomnieć o tych strasznych kataklizmach i katastrofach, kiedy w oceanach i morzach rozlewa się ropa, od której giną ryby i ptaki. Można było wspomnieć i niedawną katastrofę w Zatoce Meksykańskiej. Można było, wreszcie, wspomnieć i ukraiński Czarnobyl — miejsce śmierci pośród historycznej Atlantydy. Człowiek, niszcząc naturę, tworzy wokół siebie nie po prostu pustynię, a czarną dziurę, która z czasem zasysa i samego człowieka. „Stara kobieta wysiaduje” Różewicza to utwór-ostrzeżenie, utwór-parabola, utwór antymilitarystyczny, który obnaża nerw współczesnych problemów globalistycznych. Człowiek, pragnąc globalizacji, zapomina o tej etycznej odpowiedzialności, którą powinien wziąć na siebie za naturę. Jeszcze Schelling pisał o tym, że natura, wyodrębniwszy z siebie człowieka, nałożyła na niego obowiązek bycia wzorcem naturalnego stworzenia i zrealizowania intencji natury na jakościowo innym poziomie. Ale człowiek ma nie tylko to dążenie do wysokiego, lecz także ogromne poczucie agresji, okrucieństwa, pragnienie zniszczenia tego źródła, z którego wyszedł. Człowiek to żałosny wirus, który pożera siebie. Nieprzypadkowo w tekście spektaklu padło słowo „koproludzie”. „Kopro” — cząstka słowna pochodzenia greckiego, która etymologicznie związana jest z czymś brudnym, żałosnym. Koprolingwistyka — nieklasyczny dział językoznawstwa o niecenzuralnych słowach, brutalnej leksyce. Tak więc człowiek dzisiaj stał się koproludziem, który zostawia po sobie tylko tony śmieci, brudu — słownego i materialnego, wreszcie energetycznego… Cywilizacja przyszłości zmuszona jest istnieć w przestrzeni nieczystości, na śmietniku historii. Różewicz mistrzowsko skonstruował świat ludzkiej regresji. A Łarysa Kadyrowa dodała od siebie również bardzo wiele do luksusowego materiału literackiego, aby stworzyć jeszcze silniejsze wrażenie z tekstu. Spektakl zaczyna się od zwrócenia się starej kobiety do kelnera — czy to kelnera, czy to magazyniera. Ale nikt nie odpowiada. Kobieta jest stara, wulgarnie-szalona, zapomniana i brudna, woła w próżnię. Na tym świecie nie pozostał już żaden człowiek, żaden magazynier, który mógłby zaprowadzić porządek w tym pokojowym mikrokosmosie. Absurd istnieje wokół i wewnątrz człowieka. W pewnej chwili stara kobieta rwie się do okna, zrywa firanki, za którymi znów tylko śmieci: tubki, puszki, papiery. Człowiek nie może istnieć w harmonii ze światem, negatywne pozostałości jego działalności przewyższają zdolność planety do wytrzymania takiej zniewagi. Można przypomnieć średniowieczne miasta, które tonęły w śmieciach, w których korony stworzenia ginęły od dżumy. Sartre mistrzowsko rozstawił akcenty… Całe istnienie cywilizacji to próba znalezienia harmonii w świecie. Ale ta harmonia jest niemożliwa. Dlaczego? Bo światem kierują ambicje, hormony agresji i chciwości. Świat to męskie konstrukcje, jak rakiety i czołgi. Mężczyźni zniszczyli ten świat. Z kurtuazyjnych rycerzy przekształcili się w okrutne roboty, zdolne produkować tylko zimny metal. Mężczyźni stracili zdolność rozumienia kobiety. „Czy jest jeszcze na świecie prawdziwy mężczyzna?” — to retoryczne pytanie bohaterki tak i pozostaje dwuznaczne… Ktoś z mężczyzn idzie do kapucynów, a ktoś idzie na wojnę, żeby zginąć w środku bitwy. Mężczyźnie bardziej honorowo jest zginąć, niż zostawić po sobie ród, potomków, pamięć i kulturę. Nadchodzi czas wojen atomowych. Stara kobieta czyta urywki ze starych gazet, co faktycznie jest informacyjnym i energetycznym śmieciem, i rozumie, że wkrótce zacznie się już Trzecia wojna światowa. Aż nagle opamiętała się, zrobiła pauzę i powiedziała: „Ach, Trzecia światowa już się zaczęła…” — kierując tę kwestię do sali. Na świecie nie pozostał żaden prawdziwy mężczyzna, tylko generałowie i kapucyni… Twórczość Różewicza tradycyjnie zalicza się do nurtu absurdyzmu w literaturze polskiej obok Stanisława Ignacego Witkiewicza, Sławomira Mrożka i Tadeusza Kantora. Jednak wydaje mi się, że Różewicz nie wyczerpuje się w tej definicji. W ogóle trudno mówić o definitywnym określeniu absurdyzmu, kiedy jego natura sama w sobie do dziś nie jest wyjaśniona. Do dziś literaturoznawcy nie zdołali znaleźć adek-
„Stara kobieta wysiaduje”… Tę sztukę wybitnego polskiego pisarza, poety, dramaturga i prozaika Tadeusza Różewicza ludowa artystka Ukrainy Łarysa Kadyrowa podarowała 23 września ukraińskiemu widzowi na samym początku VII Międzynarodowego Festiwalu Monodramów Kobiecych „Maria” (na cześć Marii Zańkowieckiej) na scenie Narodowego Teatru Dramatycznego im. I. Franki (reżyser-inscenizator — zasłużony działacz kultury Polski Zbigniew Chrzanowski, scenograf — ludowy artysta Ukrainy Jewhen Łysyk). Wybiegając naprzód, powiem, że kolejny VIII Festiwal będzie poświęcony stronom polskiej kultury i, bez wątpienia, dziewięćdziesięcioleciu T. Różewicza w 2011 roku. A póki co, anonsując przyszły zamysł, żyjąc czasem przyszłych dokonań, ludowa artystka Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Łarysa Kadyrowa rozpoczęła dialogi z Czechowem (tegoroczny festiwal poświęcony jest 150-leciu od dnia urodzin Antona Pawłowicza) od tego niełatwego spektaklu. Niełatwego, ponieważ Tadeusz Różewicz pracuje w przestrzeni złożonej symbolicznej metaforyczności i absurdalnych sytuacji historycznych. Ale, tak jak Czechow, w centrum swojej uwagi stawia pytanie o ludzką samotność. Ta samotność wynika z zerwanego związku między człowiekiem a naturą.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
