Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Iwan BAGRIANYJ (1906—1963) Wojownik

Слово Просвіти, №41 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ Przyjacielu, przyjacielu! Precz ze smutkiem! Urodziliśmy się do walki. I. Bagrianyj jest jednym z pisarzy o burzliwym temperamencie, rzadkiej celowości. Dlatego odbierany jest jak oślepiające fajerwerki. Dlatego tak trudno rozgraniczyć, poukładać na półkach jego talenty. Zdumiewająco integralna natura. Poeta, prozaik, publicysta, malarz, polityk — to wszystko on, Bagrianyj. I na wszystkim piętno osobowości, która niczym karty potasowała swoje cnoty i podporządkowała je jednemu celowi — walce o wyzwolenie Ukrainy. „Bagrianyj — człowiek, którego życie i twórczość — jedno uparte i heroiczne, wielkie NIE: nie — rusyfikacji, nie — cenzurze, nie — bezprawiu, nie — nieludzkości, i tysiące mniejszych nie, poniesionych i potwierdzonych przez tortury i fronty, przez wyczyn pracy i pracę wyczynu”. Te słowa należą do jego współczesnego, skąpego w pochwały J. Sze- Hulajpole Leży Hulajpole we krwi i łzach, Zdeptane, śmiercią zaorane, W bombowych kraterach i czaszkach, W łuskach, W oparzeniach, W mięśniach, W drzazgach… I nawet nie kraczą wrony — Przerażają się kruki, mijają z daleka, — Szczerzy się strasznie, śmierdzi ziemia. Śmierdzi i dusi fosforem i trotylem, Palonym mięsem i dynamitem… I już nie pojmiesz tutaj, gdzież było ciało?! Gdzie były oczy?! Gdzież tutaj mogiły?! Gdzie matki, a gdzie dzieci!? W wichrach ziemi, w hekatombach ruin, W czarnych rozdziawionych kraterach Z dzieci od drobnych tylko pył jeden… świadectwa, Bagrianyj-poeta znalazł się na peryferiach uwagi. W jego poezji, zwłaszcza wczesnej, odbijają się chyba wszystkie kierunki i szkoły literackie. Jest patetyczny, retoryczny, deklaratywny, ale też kontemplacyjny, wyciszony, zapatrzony w pejzaż, zwłaszcza ukraińskiego Lewobrzeża, jak w „Skełci”. Jest ogólny i konkretny. Niezdarny i wyrafinowany. Improwizacyjny i doskonały. Nadhiperboliczny i zwyczajny. Malowniczy i ascetyczny. Epatujący i „normalny”. Bryłowaty i gładkopiszący. Melodyjny i prozaiczny. Złożony i prosty. I ponad wszystkim dominuje charakter, pasja. Czasami jest jej więcej niż poezji. To dało podstawy I. Kaczurowśkiemu do mówienia o „rwącej energii wyrazu”. Obserwacja słuszna. Ale Bagrianyj jest rwący nie dlatego, że „tak wtedy pisano”. Rwączość jest organiczna. Wynik charakteru, nastawionego na permanentny opór i walkę. Wielomówność Bagrianego-poety tłumaczy się skłonnością do liryki epickiej, do rozbudowanego, z odgałęzieniami płótna fabularnego, co wcześnie wyodrębniło go spośród rówieśników. Talent powieściopisarski szukał wyjścia już od pierwszych kroków w poezji i w dalszej kolejności dał najpoważniejsze owoce właśnie w gatunku poematu. „Mongolia”, „Ave Maria”, a zwłaszcza wiel- Za to, żeś w nędzy rosła, a kwitła! Że Wolności ojczyzną zawsze byłaś. Grzmiąca, śpiewająca Ziemio moja! — Któż rozsądzi!? Jaki sędzia!? Milczy Hulajpole, straszne i rude. A wskazówka powoli idzie i idzie… Niech idzie. Niech ścieka żałoby chwila. Niech żarzy ta ziemia i milczy. Niech nieuchronność wyrok wiedzie. Niech wskazówka do kreski idzie, — Aż póki nie stanie na granicy tej, Co stoi Sąd Ostateczny na niej, Aż póki nie krzyknie ktoś w mgle strasznej Straszne i nieubłagane — „STÓJ!!!” Zachwiały się mgły, jak fatamorgana. Ktoś już woła. Gdzieś już nęci… Już wiatr żałobę odbył i wstaje I chmurę niesie, jak sztandar swój. Już wiatr szumi i piołun dudni… Ktoś tam ponury, jak cień, idzie, — Stąpa zadumany i milczący W kirei swojej bojowej. I koń gdzieś osiodłany, kuty już Strzyże jednym uchem i tęsknie rży, I okiem krwawym w noc spogląda… To nie cień — to straszna mara. Wstaje od rozrytych mogił i ruin, Idzie Hulajpolem — przechodzi jeden. Idzie milczący i blady, jak mgła, — Groźny, straszny ataman. Idzie ataman po ruinach, jak cień. Stąpa po odłamkach wszystkich pokoleń. Nad kraterem czarnym ponuro staje. Ręką zatrzymuje serce swoje. Dotyka nogą trzy czaszki on — Z współczesnych poety tylko Kostiuk, zdaje się, zrobił zdecydowany krok w tym kierunku. Mówiąc o „Mongolii”, napisanej w wieku 20 lat, słusznie zauważył, że sam ten obraz wzięto „dla udziwnienia”, w rzeczywistości zaś poemat — to projekcja na współczesność. O poemacie „Złoty bumerang” wypowiedział się w tym duchu, że tak potężnej siły słowa o kosmosie, „z posmakiem intymności, ironii i sarkazmu” literatura ukraińska jeszcze nie miała. Ciekawe podejście do „Hulajpola”. Krytyk unika kategoryzmów, bezapelacyjnych konstatacji i charakterystyk. Wyrażając zachwyt, ucieka się do przypuszczeń i tym od razu zjednuje sobie czytelnika. „…to nie jest poezja w zwykłym rozumieniu. Co to jest — od razu trudno określić. Jasne jedno: to straszny krzyk duszy poety, krzyk przypadkowo, w siłę zawodowego nawyku, zapisany. A może, to wizje wielkiej pasji i nienawiści, wizje subiektywnego, hiperbolizowanego widzenia świata, objęcia strasznej, ale detalu, jakiegoś zakątka? A może, to filozoficzno-psychologiczne zrozumienie doby przedednia bomby atomowej? Może, to świadectwo wszechstronnego głębokiego widzenia i odczucia naszych dni? A może, chaotyczne marzenie, alogizm, bezgruntowie chorej duszy? Może, wołanie, błaganie, przestroga… A może, to wiara, głęboka i fanatyczna wiara w groźnego, niepokonanego mściciela ogólnonarodowego?” Kostiuk mimochodem wyjaśnił, dlaczego dotąd przed poezją Bagrianego w niezdecydowaniu zatrzymuje się analityczne pióro. Zbyt wiele owych „a może”. Powróciwszy do poematu już po śmierci autora, badacz stwier- I czarny, i żółty, i biały jeden: …Prapradziad był, Pradziad… I syn… Było Hulajpole, było Hulajpole! — Jak burzliwe morze, kipiało i huczało. Były w nim dzieci, hej, były sokoły! I nie było siły takiej nigdy, Żeby skuliło, żeby ich zniosło. Trzy czaszki pełne surowej ziemi… Sekundy biegną w żrącej mgle — Wskazówka idzie do swojego celu… Lecz nic nie wypełnia pustki. Mara blednie, chwiejna, jak złudzenie, — Fatamorgana, fatamorgana. Wiatr szumi. I piołun dudni. I koń rży… Lecz nikt nie idzie! Nie słyszy nikt i nie widzi go, Jakby nie było rodu tego! Jakby nie było już dumnych, tylko podli i pokorni, — Nędzni prorocy i kłamcy, Drobni politycy i gaduły, I paralitycy… — tylko oni — Sprzedani, zdradzeni i niewierni. Miecz nie trzyma się w ich ręce, I przerażenie na twarzy. O, gdzieś Ty, Mężny, Prosty i Wielki — Błogosławiony na miecz i boje?! Wybuchają jękiem, wybuchają krzykiem, — Czekają Ciebie sieroty twoje i kaleki I niepomszczone dzieci twoje! Uderz gromami. Wichrem przyjdź. I poprowadź! I poprowadź…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn