Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Członek korespondent NAN Ukrainy Roman KUSZNIR: „W Ukrainie nie ma realnej alternatywy dla nauki akademickiej”

Слово Просвіти, №41 за 2013 рік

Niedawno minęło 35 lat od dnia utworzenia Instytutu Problemów Stosowanych Mechaniki i Matematyki (IPSMiM) im. J. S. Pidstryhacza NAN Ukrainy — wiodącej placówki naukowo-badawczej regionu zachodniego Ukrainy w dziedzinie matematyki, matematycznych problemów mechaniki oraz modelowania matematycznego. Jako odrębna jednostka strukturalna Instytut ten powstał jeszcze wcześniej, na początku 1973 roku, kiedy jego założyciel i pierwszy dyrektor, akademik AN Ukrainy Jarosław Stepanowycz Pidstryhacz, zorganizował na bazie sektora matematyki i mechaniki Fizyko-Mechanicznego Instytutu AN Ukrainy oraz Lwowskiego Oddziału Geofizyki AN Ukrainy Lwowski Oddział Matematyki Fizycznej Instytutu Matematyki AN Ukrainy. O teraźniejszości Instytutu, perspektywach jego dalszego rozwoju oraz nauki akademickiej w ogóle opowiedział dyrektor Instytutu, członek korespondent NAN Ukrainy Roman Mychajłowycz KUSZNIR. — W 1976 roku ukończył Pan Politechnikę Lwowską (obecnie Narodowy Uniwersytet „Politechnika Lwowska”) i już prawie 40 lat jest Pan w IPSMiM, przeszedł Pan drogę od aspiranta do dyrektora Instytutu. Czy działalność naukowa całkowicie Pana pochłonęła? — Interesuje mnie prowadzenie wraz z moimi kolegami i uczniami badań naukowych z zakresu termomechaniki struktur niejednorodnych. Tak się złożyło, że do Instytutu trafiłem przypadkiem, ponieważ studiując na specjalności „Matematyka stosowana”, nie miałem możliwości studiowania podstawowych kursów z mechaniki ciała stałego odkształcalnego, która stała się w dalszej kolejności moją specjalizacją naukową. Przebywając po 4. roku na praktyce produkcyjnej na katedrze, dowiedziałem się, że młody doktor nauk z tej placówki — Jurij Mychajłowycz Kolano, który w tamtym roku przewodniczył Państwowej Komisji Egzaminacyjnej na matematyce stosowanej, szuka studentów do pracy w stworzonym przez niego dziale termomechaniki. I już od 1 grudnia 1975 roku przyszedłem do niego do działu na praktykę przeddyplomową i zacząłem pracować pod jego kierunkiem nad swoją pracą dyplomową. Potem otrzymałem zaproszenie na aspiranturę. Korzystając z tej okazji, wytrwale pracowałem nad sobą: uczęszczałem na kursy specjalistyczne czołowych naukowców Instytutu na LNU imienia Iwana Franki, aby uzyskać wyniki naukowe. Wszak trafić wtedy do zespołu, który formował akademik AN Ukrainy Jarosław Stepanowycz Pidstryhacz, to szczęśliwy przypadek zarówno dla mnie, jak i dla kilkudziesięciu młodych absolwentów uczelni wyższych Lwowa i innych miast, którzy mieli chęć zajmować się nauką. Przez dziewięć lat (od czerwca 1981 roku) przeszedłem pod kierunkiem akademika J. S. Pidstryhacza dobrą szkołę pracy naukowo-organizacyjnej na stanowiskach uczonego sekretarza Zachodniego Centrum Naukowego AN Ukrainy oraz uczonego sekretarza Instytutu. Ten okres stał się dla mnie bardzo ważny, ponieważ oprócz wykonywania nowych obowiązków naukowo-organizacyjnych trzeba było zajmować się badaniami naukowymi, pracować z młodymi naukowcami. — Pana największe osiągnięcie na niwie naukowej? — Opracowałem metodę uogólnionych zadań sprzężenia dla modelowania matematycznego, określania i badania stanu naprężeniowo-odkształceniowego ciał kawałkowo-jednorodnych z odkształceniami cieplnymi i resztkowymi oraz defektami. Metoda ta opiera się na wykorzystaniu nowoczesnego aparatu matematycznego — funkcji uogólnionych, co daje możliwość znacznego sformalizowania budowy rozwiązań prostych i odwrotnych zadań brzegowych dla takich ciał. Odpowiednie zadania powstają podczas badania stanu cieplnego oraz spowodowanego nim stanu naprężeniowo-odkształceniowego niejednorodnych elementów konstrukcji, które znajdują się pod działaniem znacznych obciążeń cieplnych i siłowych. Jako podsumowanie — praca doktorska na specjalności „Mechanika ciała stałego odkształcalnego”. — Które szkoły naukowe Instytutu są najbardziej znaczące? — W Instytucie główne szkoły naukowe uformował akademik Jarosław Stepanowycz Pidstryhacz — z opisu wzajemnie powiązanych procesów różnej natury fizycznej za pomocą mechaniki, termodynamicznego i matematycznego modelowania (obecnie rozwijana pod kierunkiem cz. k. NAN Ukrainy H. S. Kita i moim) oraz profesor Witalij Jakowycz Skorobogatko — z teorii równań różniczkowych i fizyki matematycznej (kierownik — cz. k. NAN Ukrainy B. J. Ptasznyk). — Czy w Instytucie przeważają badania fundamentalne czy stosowane? — Naukowcy Instytutu prowadzą badania fundamentalne z zakresu współczesnych problemów matematyki, modelowania matematycznego oraz matematycznych problemów mechaniki. W szczególności z algebry i analizy funkcjonalnej, geometrii i topologii, równań różniczkowych i układów dynamicznych, fizyki matematycznej i matematyki obliczeniowej, mechaniki pól wzajemnie powiązanych, matematycznych problemów mechaniki pęknięć i wtrąceń, a także matematycznych podstaw metod kontroli nieniszczącej. Wśród nich można wyróżnić celowe badania fundamentalne, na podstawie których formowane są projekty naukowo-techniczne i innowacyjne, a także projekty w ramach ogólnoakademickich programów badań stosowanych („Zasób”, „Systemy nanostrukturalne, nanomateriały, nanotechnologie”, „Kosmomikrofizyka”, z naukowych kosmicznych Instytut Problem Stosowanych Mechaniki i Matematyki badań na lata 2012—2016 itd.). Właśnie na ich bazie otrzymujemy ważne wyniki naukowe o charakterze stosowanym. — W Biuletynie Zachodniego Centrum Naukowego czytamy takie wersy w Pańskim artykule wraz z W. Miszczenką: „Tutaj (w IPSMM. — B. Z.) pracuje znany na Ukrainie i na świecie zespół naukowy, którego charakterystyczną cechą jest połączenie wysokiego poziomu teoretycznego badań ze zrozumieniem praktycznych potrzeb teraźniejszości”. Jakie to potrzeby i na czym polega „zrozumienie”? — Badania teoretyczne, które rozwijają się w Instytucie, są skierowane na formułowanie nowych modeli matematycznych i metod ich badania, które w przyszłości mogą być wykorzystane do modelowania rzeczywistych elementów konstrukcji z uwzględnieniem warunków ich wytwarzania i eksploatacji. Takie zastosowania praktyczne otrzymanych wyników teoretycznych, z reguły, realizowane są we współpracy z instytucjami naukowo-badawczymi o profilu technologicznym lub bezpośrednio z organizacjami produkcyjnymi. Naukowcy Instytutu opracowali metodykę badania stanu naprężeniowo-odkształceniowego działających elementów wyposażenia energetycznego przy różnych reżimach ich eksploatacji w celu oceny zasobów. Otrzymane wyniki przeszły aprobatę i zostały wykorzystane podczas opracowywania technologii wykonywania prac remontowych w konkretnych elementach wyposażenia energetycznego Bursztyńskiej Elektrowni Cieplnej. Wykonanie przez naukowców Instytutu oraz jego Centrum Modelowania Matematycznego projektu naukowo-technicznego „Opracowanie podsystemu operacyjnego planowania dynamicznych reżimów pracy magistralnych gazociągów dla zautomatyzowanego dyspozytorskiego sterowania przepływami gazu w systemie przesyłu gazu Ukrainy” dało możliwość na podstawie powiązanych matematycznych modeli, opisujących procesy fizyczne w rurociągach, agregatach sprężarkowych, pokładach-kolektorach podziemnych magazynów gazu oraz innych obiektach systemu przesyłu gazu, sformułować zadania optymalnego sterowania przepływami gazu w takich złożonych systemach, opracować algorytmy sterowania nimi w warunkach rzeczywistych oraz moduły programowe rozwiązywania poszczególnych zadań niestacjonarnych. Otrzymane wyniki wykorzystano przy opracowywaniu matematycznego i programowego zabezpieczenia zautomatyzowanego systemu sterowania systemem przesyłu gazu Ukrainy i przekazano do ich aprobaty oraz wykorzystania twórcom tego systemu w Zjednoczonym Zarządzie Dyspozytorskim spółki „Ukrtransgaz”. Przy wykonywaniu projektu naukowo-technicznego „Modelowanie chodu człowieka z protezą podudzia” opracowano matematyczne i programowe zabezpieczenie, które pozwala obliczać ilościowe charakterystyki chodu człowieka na protezie podudzia w celu ich wykorzystania przy protezowaniu. U podstaw projektu leżą stworzone w Instytucie nieliniowe modele matematyczne do opisu układu ruchu człowieka z uwzględnieniem „naturalnych” rytmicznych, kinematycznych i dynamicznych ograniczeń. Do obliczania charakterystyk chodu człowieka wykorzystuje się podejście optymalizacyjne, które opiera się na zasadzie jego energetycznej optymalności. Opracowany na tej podstawie kompleks programów przekazano do Ukraińskiego Instytutu Naukowo-Badawczego Protezowania, Protezobudowy i Przywracania Sprawności (m. Charków) w celu wykorzystania w systemie zautomatyzowanego protezowania w celu kompleksowej i obiektywnej analizy obrazu chodu oraz uzasadnionego podjęcia decyzji dotyczącej celowości wykorzystania tego czy innego urządzenia protezowego, a także zapewnienia technologii rehabilitacyjnych kończyn dolnych człowieka. — Na czym polegają „fundamentalne wyniki światowego poziomu” szkół naukowych z zakresu problemów matematycznych elektromechanotermodyfuzji oraz z zakresu metod funkcjonalno-operatorowych i algebraicznych? — Badania nad problemami elektromechanotermodyfuzji dotyczą modelowania matematycznego w powiązaniu pól fizycznych różnej natury — elektromagnetycznych, cieplnych, dyfuzyjnych i mechanicznych, powstanie każdego z których wpływa na pojawienie się i rozprzestrzenianie innego. Uczeni Instytutu mają dorobek w tym problemie, przede wszystkim w opracowaniu takich modeli kompleksowego opisu oddziaływania tych pól za pomocą środków termodynamiki nierównowagowej, a także szeregu efektywnych metodyk analityczno-numerycznych do rozwiązywania sformułowanych na ich podstawie zadań brzegowych i przeprowadzenia odpowiedniej analizy wpływu wspomnianych wyżej pól na stany cieplne i naprężeniowe elementów konstrukcji w rzeczywistych warunkach ich eksploatacji. Otrzymane wyniki naukowe są dobrze znane zarówno na Ukrainie, jak i poza jej granicami, opublikowane w monografiach i licznych artykułach naukowych. Wejdą one do wielotomowej „Encyklopedii naprężeń termicznych”, która pod koniec tego roku ujrzy światło dzienne w wiodącym światowym wydawnictwie naukowym „Springer”. Takie same, dobrze znane w świecie naukowym, wyniki naukowe otrzymali uczeni Instytutu z opracowania metod funkcjonalno-operatorowych i algebraicznych. Stworzenie teorii operatorów liniowych i analizy funkcjonalnej było jednym z głównych osiągnięć matematyki XX wieku. Metody te pozwalają na jednolitej podstawie matematycznej opisać wiele procesów w otaczającym świecie — od funkcjonowania żywej materii do fizyki kwantowej. Jednym z centrów tworzenia tej dziedziny matematyki był przedwojenny Lwów i szkoła Stefana Banacha. Wśród zadań nowo tworzonego Instytutu Problem Stosowanych Mechaniki i Matematyki (w rzeczywistości było to urzeczywistnienie marzenia J. S. Pidstryhacza) — zadanie odnowienia światowego poziomu badań w tej dziedzinie we Lwowie. Wspólnie z matematykami Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Franki oraz Uniwersytetu Narodowego „Lwowska Politechnika”, zaproszonymi młodymi i doświadczonymi matematykami z innych miast, w Instytucie udało się uformować ośrodek specjalistów najwyższej kwalifikacji, którzy otrzymali uznane przez światową wspólnotę naukową nowe wyniki z rozwoju teorii przestrzeni Banacha, z wykrywania metodami analizy funkcjonalnej nowych właściwości ruchu cząstek kwantowych w silnych polach. Nasi naukowcy brali udział we wspólnych projektach z amerykańskimi, niemieckimi, francuskimi zespołami, wyniki opublikowano w wiodących międzynarodowych czasopismach. — Jak „skłonić” kierowników różnych szczebli do potrzeby dbania o naukę, o kształcenie utalentowanej młodzieży? — Przede wszystkim musi zmienić się stanowisko urzędników. Bez inwestowania środków w badania naukowe, bez stworzenia odpowiednich warunków do wyboru zdolnych do badań naukowych młodych ludzi i zapewnienia ich kształcenia oraz odpowiednich warunków twórczej pracy, nie będzie perspektywicznego rozwoju naszego państwa. Każdy kierownik musi rozumieć, że tylko napływ do jego zespołu zdolnych młodych ludzi to gwarancja rozwoju jego organizacji i jej dalszej perspektywy. Taka postawa jest dominująca w wiodących krajach świata, taką powinna być również na Ukrainie. Ta postawa jest dobrze realizowana w naszych organizacjach, które pracują w sferze IT. Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn