Strona · s. 8strona oryginału ↗
Nie stwórz niewolnika
Слово Просвіти, №41 за 2013 рік
Nadia KYRIAN Zdjęcia autora
To książka-świątynia — Mykoło Andrijowyczu, przygotował Pan do wydania nieprzeciętną książkę „Mój Szewczenko”, która istnieje póki co w jednym egzemplarzu. W przeddzień 200-lecia poety, być może uda się wydać ją choćby w niewielkim nakładzie? — W książce nie ma pełnego tekstu „Kobziarza”, wybrałem najsilniejsze, najostrzejsze urywki z utworów Szewczenki, tak by rzec, emocjonalne skrzepy. Wybierałem je 18 lat. Pracowałem w archiwach, szukałem odpowiedniej literatury. Do każdego z 40 urywków dodano moje metaforyczne eseje i po kilka rysunków: główny oraz powiększone fragmenty (detale). Eseje pisałem rok. Książka zwyciężyła w konkursie „Artyści książki”, nagrodzona dyplomem. Jest tu ponad 200 kolorowych ilustracji. Jeden egzemplarz wydaliśmy we dwóch z bratem, kosztował nas 80 tys. hrywien. W cenę weszło skanowanie, cała praca przygotowawcza. Chcę, żeby ta książka poszła do ludzi. Obecnie zainteresowanych wydaniem jeszcze nie znalazłem. Pewien Rosjanin, kiedy spojrzał na to dzieło, powiedział: „Teraz kupię Kobziarza”. Ta książka pomyślana jest jako rytuał świątyni. Jeszcze w dzieciństwie zauważyłem, że moja matka, babcia, choć miały niewielkie wykształcenie, kiedy przychodziły ze świątyni, stawały się zupełnie innymi ludźmi. Ze świątyni wychodzą dobrymi, pokornymi, starają się nie czynić zła. Tak wpływa sztuka: freski, anielski śpiew, kościelny rytuał. „Mój Szewczenko” — to wynik przemyślenia niezgłębionej szerokości i głębi myśli Tarasa. Szewczenko dla mnie — to nie chłop pańszczyźniany. To człowiek Boży. Gdyby był chłopem, nie stałby się takim poetą. Nie był też rewolucjonistą. Rewolucja — to krew. Niesprawiedliwa. Szewczenko opiewał kobietę, matkę, kobiecy los. W nim genetycznie zakodowany jest kult Pramatki. Trzeba być geniuszem, żeby to poczuć. Wcześniej na ziemi był kult Matki, któremu miliony lat, — to był złoty wiek. Pramatka dla mnie — to druga hipostaza po Bogu-stwórcy. Ona przedłuża życie. Pramatka nie może być niemoralna, nierozsądna, zachłanna. Jest obdarzona wzniosłym kosmogonicznym poczuciem prawdy. W czasach kultu Pramatki nie było wojen. Mężczyźni nie śmieli robić tego, na co pozwalają sobie po okresie sumeryjskim, kiedy ustanowili męski porządek. Męski ród tak się wyniósł, że jego przedstawiciele wyobrazili sobie, iż są pośrednikami Boga na ziemi. Carowie, możnowładcy, inni chamy zniewolili ludzi. Ci gwałciciele doszli do władzy, wyśmiewając kult Matki. Ignoranci-mienszykowie i im podobni zaczęli zagarniać cudze ziemie, palić Baturyny. To trwa i dzisiaj. Takich trzeba niszczyć. To słuszne i sprawiedliwe. W tym sensie mógłbym powiedzieć, że Szewczenko — to buntownik. Konstrukcję książki można pokazać na przykładzie. Oto urywek z poematu „Hajdamacy”. W moim eseju porównuję Hontę z męczennikiem Sebastianem, którego też zakatowano. Męczennik Sebastian pod strzałami u Tycjana — Honta! Powstał za prawdę, stanął w pełnej krasie w spowiedzi jednemu niebu. Przez krew swoją świętą podwójną złożył ofiarę. Złączył posłanie znaku Boga i Ducha żywego Ziemi w rycerskim działaniu. I ukrzyżowany został. Jego w torturach śmiech — śmiech na zwojach pamięci, ofiarny śmiech już bez ciała. W dumę-pieśń w zgodzie z niebem przeszedł, jak Bóg poznał u Abrahama wiarę, jego ofiarną ofiarę — i przebaczył. Poety wola — jego słowo: nie krzyczcie. To wola Boża. Honta dramat i działanie. I pije swoją on, a nie krew ludzką. (Szewczence zarzucano, że w „Hajdamakach” jest dużo krwi. Szewczenko odpowiedział na to: nie waszą, a swoją krew piję i oddaję, — komentuje autor eseju). Tak Abrahama ofiarna spowiedź w kulcie przodków. Ogień i krew — to duch narodu. Prawdy miecz w laurach. Więc z Mojżesza zdobyła źródlaną wodę na pustyni dla narodu. Do eseju ilustracja, gdzie przedstawiony jest Honta, i jej fragmenty. On w porywie — czy to śmiech, czy to płacz — złożone wewnętrzne uczucie. Musimy mieć w sobie taką siłę, jaką miał Honta. Żeby ofiarować i rozumieć ten związek między ziemią a niebem. Tylko wtedy możemy działać. A inaczej będziemy spać, spać i spać. Dalej urywek z Szewczenki: Pocałował martwych w oczy, // Chrzci, nakrywa // Czerwoną kitajką // Głowy kozackie. // Odkrył, jeszcze raz spojrzał… // Ciężko-bardzo płacze: // „Synowie moi, synowie moi! // Na tę Ukrainę // Patrzcie: wy za nią // I ja za nią ginę. // A kto mnie pochowa? // Na cudzym polu // Kto zapłacze nade mną? // Losie mój, losie! // Losie mój nieszczęśliwy! // Coś ty narobił? // Po co mi dzieci dałeś? // Czemu mnie nie zabiłeś? // Niechby one pochowały, // A to ja chowam. Obraz Proroka podany jest u mnie jako małe dziecko. W prawej ręce ma miecz, w lewej — świecę. Bo prorocy — nieśmiertelni, wieczni. I dlatego dziecko — to w istocie słowo — i poety-demiurga Tarasa Szewczenki. Ono jako element kompozycyjny jest u mnie prawie wszędzie. Obraz Prometeusza u mnie — także dziecko, przykute do skały. Jest piękne, wielkookie, złotowłose — prorocze i silne duchem, którego nikt nie może pokonać. Wszystko przeciw niemu, a ono niepokonane. Dziecka nikt nie zmiażdży: ani imperator, ani car. Konie, które są na obrazie — też przeciw niemu. Tutaj konie — to mechanizm państwowy, koń, osiodłany przez państwowców. Poprzez wyszczerzone zęby pokazuję totalitaryzm. — Zazwyczaj konia wyobrażają sobie jako pięknego, łagodnego. — Rzeczywiście, koń to piękna istota, służy człowiekowi. Ale wszystko zależy od jeźdźca. Tutaj koń, który służy satrapom.
Muzeum — to także świątynia — Chcę powiedzieć kilka słów o muzeach Szewczenki. To mnie bardzo niepokoi. W latach 80. XX wieku zrobiono kapitalny remont Kijowskiego Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Projekt artysty Hajdamaki wcielał Sołodow. Idea była taka, że struny bandury, kobzy przenikały cały duch ekspozycji i designu wszystkich sal. Nie jestem przeciwny temu, żeby obecnie coś poprawić, ale ingerować tak radykalnie, jak zrobiło to obecne kierownictwo, nie można. W sali sławy Szewczenki były wystawione wszystkie „Kobziarze”, wydane na całym świecie. Tej sali w istocie nie ma. Początkowo zasłonili ją haniebną ekspozycją, gdzie były po prostu karykatury na Tarasa Szewczenkę. A za drugim razem — billboardami reklamowymi. Tam jest mozaikowa trzymetrowa postać Tarasa Szewczenki mojego autorstwa (1985 rok). Mozaika jest unikalna. Myślałem o nim jako o ukraińskim Sokratesie. Obecnie ten obraz zasłonili. Mnie nawet nikt nie powiadomił. Przypomina mi to czasy, kiedy rozbito witraż Ałły Horskiej „I będą ludzie na ziemi” w Kijowskim Uniwersytecie. W jednej z sal — ikonografia, w innej — przestrzenna buddyjska rzeźba. Piękne rzeczy. Ale dla nich są inne muzea. Trzeba, żeby wszystkie projekty związane z Szewczenką były otwarcie omawiane. Szewczenko, muzeum — to wieczna sprawa. W designie Kaniowskiego muzeum także ani ciepła, ani odkrycia, które odpowiadałoby obrazowi Tarasa, nie ma. Twórca świątyni musi być wzniosły w wizji. A muzeum — to także świątynia.
— Ponad 40 lat naucza Pan studentów, stworzył Pan własną pracownię. Jaka ona jest? — Szkoła musi reprezentować oblicze państwa. Jeśli nie ma szkoły — nie ma i państwa. Jeśli szkoła jest kosmopolityczna, to państwa również nie ma. Trzeba, aby szkoła dawała trzy pierwiastki: empiryczny, intelektualny, sakralny. Wtedy będzie wolny człowiek. A w naszych szkołach ucznia poniża się oceną, kieruje się go ku niewolnictwu. Rola nauczyciela to jedynie dać wiedzę z konkretnego przedmiotu. Szkoła musi reprezentować kulturę: muzykę, słowo, sztuki plastyczne, teatr. Trzeba, aby nasza szkoła jakością, stawianiem pytań poprzez dyscypliny fachowe wzniosła się do poziomu działania planetarnego. Wszystkim znana jest, na przykład, holenderska szkoła artystyczna, niemiecka szkoła muzyki. Takie szkoły wznoszą na wyżyny naród, lud. Trzeba wprowadzać głębokie dyscypliny. Nasza ziemia ma pradawną historię. Szkoła powinna zawierać pierwiastki archeologiczno-genetyczne. Aby absolwenci byli napełnieni wielkością. Ja w swojej pracowni malarstwa sakralnego, stworzonej w 1993 roku, wyznaję zasadę „nie stwórz niewolnika”. Szkoła jest ukierunkowana na tworzenie pojęć. Egipt osiągnął poprzez szkołę wieczność, właśnie dzięki takim ludziom, którzy żyli pojęciami. Stworzyli oni tak cudowne obrazy, jak, na przykład, sfinks. Trzeba tworzyć pitagorasów, hermesów, orfeuszów, którzy żyliby państwem. Państwo powinno wprowadzić pojęciowe obrazy muzyczne, baletowe, plastyczne, matematyczne itd. Aby myślenie u każdego ucznia było astralne. Gdybyśmy mieli wszędzie takie szkoły, to państwo byłoby inne. I gospodarka wtedy będzie rozwinięta. Wzór — Japonia. Intelekt — siła napędowa i przemysłu, i rolnictwa. Mamy ogromne wartości duchowe. Pieśń ludowa — niewyczerpane źródło. Tak samo obraz kozaka Mamaja. Jeśli rozszyfrować ten kod, na tym gruncie stworzyć nową formę — to wielka sztuka. Bo w formie jest i wielka treść. — Czy jest zrozumienie ze studentami? — Bóg zsyła mi dobrych studentów: czystych, dobrych, mądrych. Ja ich niezwykle kocham. Jak zasiejesz, tak zbierzesz. Niełatwo było w akademickiej świeckiej uczelni stworzyć ideę sakralną — pracownię. Akademickie rozumienie — odzwierciedlam to, co widzę. Sakralne — odzwierciedlam to, czego nie widzę. Nie od razu umiałem to połączyć. Pomogły pojęcia: barok, Bizancjum, pierwiastek akademicki, ikonostas. Bizancjum dało przez dwa tysiące lat wymodloną kulturę, widzenie obrazu, technologię i cechę stylową. Barok (szczególnie ukraiński) dał związek między nimi, łączy on to, co widzialne, z tym, co niewidzialne. Polarność między niebem a ziemią tworzy bardzo ciekawą wertykalę. Tutaj jest bezgraniczna przestrzeń dla wyobraźni: jak uziemić to, co w górze, albo uduchowić to, co na ziemi. Trzeci aspekt — ikonostas, to nieoczekiwane odkrycie. Okazało się, że zawiera on i kompozycję. Tam każdy rząd — to już kompozycja, nawet wiele kompozycji. Bierzemy wieczne tematy i tworzymy w systemie ikonostasu. Nie odrzucamy tradycji stylu akademickiego. Malarstwo, rysunek niosą ogólną światową kulturę. Człowiekowi zbędne rzeczy nie są potrzebne — Nad czym teraz Pan pracuje? — Piszę obraz „Przeczucie Golgoty”. Epizod Ostatniej Wieczerzy — syn Boży obmywa nogi prostym rybakom, którzy stali się dwunastoma apostołami. To jest najwyższa moralność. Wyobraźcie sobie, że nasz prezydent obmywa nogi swoim ministrom albo komuś innemu, niższemu rangą. Tutaj jest idea pokory naszych kierowników. Tej pokory u nich w rzeczywistości nie ma. A jeśli brakuje mo- Niedawno nasz tygodnik gratulował artyście ludowemu, malarzowi, grafikowi, członkowi rzeczywistemu Akademii Sztuk Ukrainy, laureatowi Państwowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Mykole STOROŻENCE z okazji 80-lecia. Prace Mykoły Andrijowycza wyróżniają się twórczymi poszukiwaniami, obrazowością, głębokim filozoficznym przemyśleniem życia. Swoimi odkryciami artysta podzielił się z naszymi czytelnikami.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
