Strona · s. 10strona oryginału ↗
Jak zostałem nacjonalistą
Слово Просвіти, №41 за 2013 рік
Mychajło MYCHALKO. W 1985 roku podczas jednego z przesłuchań w więzieniu Łukjanowskim kapitan KGB zadał mi pytanie, na które nie potrafiłem odpowiedzieć: “Jak mogło dojść do tego, że Pan — syn rodziców pochodzących ze wschodnich obwodów Ukrainy, zaczął przygotowywać ulotki o treści nacjonalistycznej?”. A mnie samego to ciekawi. Dlatego spróbuję się w tym rozeznać. Ja, Mychajło Juchymowycz Mychałko, urodziłem się 11 listopada 1940 r. w Kijowie na Demijiwce. Obecnie w budynku, w którym dorastałem, działa Kijowska miejska organizacja Towarzystwa “Memoriał” imienia Wasyla Stusa. Mieszkaliśmy w piwnicy tego samego wejścia, gdzie znajduje się “Memoriał”, w mieszkaniu 39. Był to ostatni budynek Kijowa. Dalej rozciągały się pola aż do wsi Krasnyj Trakyr (obecnie w jego miejscu znajduje się Narodowe Centrum Wystawowe). Wśród znanych ludzi, którzy otaczali mnie od dzieciństwa, był lekarz Rurski, mieszkający w prywatnej posiadłości obok. Miał bujne zaporoskie wąsy i rozmawiał wyłącznie w języku ukraińskim (powiadano, że lekarz był nieślubnym synem kompozytora Mykoły Witalijowycza Łysenki). Z Wałerijem Łobanowskim ganialiśmy za piłką. Mieszkał 300 m dalej przy zaułku Nowo-Diwyczym i przychodził grać w naszych jarach. Później dowiedziałem się, że ten “rudy” był bratankiem Pierwszego sekretarza KC Komsomołu Ukrainy. Wtedy uczył się w ukraińskiej szkole nr 38, ale do końca życia pozostał rosyjskojęzyczny. Wiadomo, że Pierwszy sekretarz KC Komsomołu Ukrainy Bojczenko napisał książkę “Młodość”, w której opiewał pogrom ukraińskich komunistów w 1919 roku. Moja matka, Lidija Hnatiwna Łuhowśka, urodziła się w Jałcie. W wieku dwóch miesięcy została sierotą i wychowała się w ukraińskich zwyczajach we wsi Atiusza na Czernihowszczyźnie. Dopiero po jej śmierci w 2001 r. w archiwum Krymu udało nam się ustalić na podstawie zapisów kościelnych Jałty prawdziwy rok jej urodzenia — 1910 r. W wieku 8 lat mamę oddano na służbę i sama zarabiała na swoje utrzymanie. Mając dobrą pamięć i ostry umysł, chłonęła nie tylko przebogaty folklor ludowy, zwyczaje, tradycje, ale także tradycje cerkiewne i nabożeństwa klasztorów prawosławnych, gdzie przez pewien czas mieszkała z mniszkami. Nigdy nie słyszałem od niej rosyjskich słów. Oprócz ukraińskiego, trochę rozumiała język żydowski, którego nauczyła się, służąc w żydowskich rodzinach Konotopu i Borzny. Zawsze uczyła mnie, by nie pozwalać, aby do mojego nazwiska Mychałko dodawano literę “w”. Mama nigdy nie okazywała pogardy człowiekowi z powodu jego narodowości, ale nie tolerowała pewnych wad. W rosyjskiej wsi Szałyhine na Sumszczyźnie uderzyła ją różnica między życiem codziennym Ukraińców i Rosjan, kiedy stała się świadkiem dialogu dziecka ze starym dziadkiem — same przekleństwa z obu stron. Komunistów nie lubiła za drwiny z Cerkwi i wiernych, za głodówki i Hołodomory, opowiadała mi wiele przypadków z życia. Nauczyła mnie być dumnym z tego, co ukraińskie. Mój ojciec, Juchym Andrijowycz Mychałko, urodził się w 1907 r. we wsi Ałtyniwka na Sumszczyźnie, z zawodu stolarz, kochał historię Ukrainy, pasjonował się czytaniem dokumentalnych książek historycznych o zaporożcach. Pochodził z rodziny rolników. Mieli mało własnej ziemi, więc żyli z uprawy dzierżawionej. Małorolni średniacy, zostali represjonowani jako kułacy. Taka niesprawiedliwość wywoływała opór. Nic dziwnego, że u ojca w 1931 r. znaleziono broń, za co odbywał karę przy budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego, w szczególności przy układaniu traktu Parandowskiego. W obozie ojciec przyjaźnił się z Ołeksandrem Iwanowyczem Kułykowem — sekretarzem A. I. Mikojana. Niestety, nie uświadamiałem sobie, że mam możliwość dowiedzieć się od ojca jako bezpośredniego uczestnika wydarzeń historycznych prawdziwych informacji, aby móc przekazać je w przyszłości specjalistom-historykom. Zapamiętałem tylko, że w obozie ojca zginęło 15 tysięcy więźniów i za to kierowników obozu rozstrzelano. W 1945 r. zginął pod kołami samochodu na ul. Wasylkiwskiej mój starszy brat Serhij. Pochowano go na cmentarzu Bajkowym, niedaleko cerkwi. Często odwiedzając grób brata, ojciec za każdym razem prowadził mnie na grób historyka Mychajła Hruszewskiego, mówił o jego dziełach, dlaczego są zakazane. Przyjaźniliśmy się z Mychajłem Hresiem, ziomkiem ojca ze wsi Ałtyniwka, przyjacielem mojego dziadka. Od czasów przedrewolucyjnych mieszkał w Kijowie, pracował jako listonosz na ulicy, gdzie mieszkał Mychajło Hruszewski, nosił mu pocztę, zaprzyjaźnili się. Zatem moi rodzice zaszczepili we mnie wszystko, co niezbędne, aby być dumnym z Ukrainy i jej przeszłości, widzieć jej bóle, jej problemy. Pracownicy KGB mylili się, myśląc, że przybysze z Sumszczyzny nie są zdolni bronić interesów Ukrainy. W podręcznikach literatury ukraińskiej, napisanych w latach 50., z których się uczyłem, studiowaliśmy dzieła ukraińskich pisarzy, którzy walczyli przeciwko rusyfikacji Ukrainy przez reżim carski. Wszyscy przyzwyczaili się do myśli, że władza radziecka wspiera walkę przeciwko rusyfikacji Ukrainy i nie zauważyli, jak Chruszczow przerobił podręczniki na tyle, że o rusyfikacji nie było wzmianki. Uczyłem się w 110 i 108 szkołach rosyjskich. Ukończyłem Ukraińską Akademię Rolniczą, wydział mechanizacji rolnictwa w 1965 r. Studiowałem razem z Ołeksandrem Morozem. Wykłady były w języku rosyjskim i nikt nie zwracał na to uwagi. Ale kiedy zaczęto czytać dyscyplinę techniczną kurs maszyn rolniczych, zapytałem wykładowcę o perspektywy języka ukraińskiego. Odpowiedź pisarza uderzyła: “Język ukraiński jest skazany na wymarcie”. Wyjaśnił, że język bez rozwoju żyć nie może. Mniej więcej rozwinięty jest potoczny podrozdział języka ukraińskiego. Wszystkie inne podrozdziały są nierozwinięte. Poruszają się do przodu nauka, technika. Z ukraińskiego korzysta się bardzo ograniczenie, dlatego nowe słowa tworzy nie naród, a Instytut Językoznawstwa poprzez wymyślanie tłumaczenia nowych słów na ukraińską modłę. Język ubożeje w porównaniu z innymi, staje się niekonkurencyjny. To wyjaśnienie pisarza Ołeksy Sawczuka uważam za kluczowe w moim dalszym stosunku do problemów języka i sposobów powstrzymania rusyfikacji. Przecież stopniowe wypieranie języka ukraińskiego z masowego użycia doprowadzi do rozpuszczenia Ukraińców wśród ludności rosyjskiej. O tym już dawno marzy rosyjski imperializm. Ciekawe, że niektórzy oficerowie KGB, którzy przesłuchiwali mnie w więzieniu, szczerze nie rozumieli przyczyn mojej podziemnej walki. Jeden z nich przyznał: “Wczoraj, po pańskim przesłuchaniu, poszedłem do księgarni, żeby sprawdzić pańskie twierdzenie o rzekomej rusyfikacji Ukrainy. Informuję pana, że półki uginają się od literatury ukraińskojęzycznej. Uważam pańskie pretensje za bezpodstawne”. Wtedy poprosiłem o przyniesienie mi na przesłuchanie jakiegokolwiek podręcznika technicznego po ukraińsku. Nie wykonał tego. Wtedy nazwałem mu tajne Postanowienie Rady Ministrów ZSRR o “Wstrzymaniu wydawania literatury technicznej w językach narodowych”.
Bublyk rozpoczął wykład w języku ukraińskim. Wszyscy byli zdumieni, ponieważ po raz pierwszy usłyszeli ukraiński język techniczny i byli zaskoczeni, że niektórych słów nie rozumiemy. Na trzecim wykładzie wykładowca zaczął mówić po rosyjsku. Sala niezadowolona zaszumiała. Wtedy Bublyk powiedział, czerwieniejąc z wściekłości: “Powiązali, gady!”. Ale pragnienie opanowania technicznego języka ukraińskiego we mnie pozostało. Już w pracy odczułem w tym trudności — brak ukraińskojęzycznego środowiska, literatury technicznej w języku ukraińskim. Zrozumiałem, że rusyfikacja trwa, ale teraz już przebiegle, bezczelnie, systematycznie i systemowo, na wysokim szczeblu państwowym. Jej skala była porażająca. Byłem zdziwiony, gdy pracownicy jednego ze lwowskich przedsiębiorstw zwrócili się do mnie z prośbą o przejście na język rosyjski: “Przepraszamy, ale nie rozumiemy ukraińskiego języka technicznego, którym pan mówi. Kochamy ukraiński, ale cała dokumentacja techniczna prowadzona jest wyłącznie po rosyjsku”. Córka wspomnianego już Mychajła Hresia, Marija Mychajliwna Hres, asystentka profesora Kołomijczenki od chorób uszu, gardła i nosa, wraz ze swoim mężem, pisarzem Ołeksijem Iwanowyczem Sawczukiem, często nas odwiedzali. Podzieliłem się z nimi moimi problemami z technicznym ukraińskim. Mychajło Mychałko na jednej z akcji społecznych. Po śmierci ojca w 1975 r. zaostrzyło się poczucie niemożności odzyskania tego, co stracone, oraz konieczność pośpiechu w realizacji zamierzeń. Opowieści ojca nie zapisałem, tego błędu nie dało się już naprawić. Dolatywały z różnych źródeł fragmenty dzieła Iwana Dziuby “Internacjonalizm czy rusyfikacja”. Naiwnie wierzyłem w możliwość przywrócenia sprawiedliwości wobec języka ukraińskiego, wszak Lenin w 1919 r. obiecywał, że rusyfikacji nie będzie. W 1978 r. napisałem propozycje do Projektu nowej Konstytucji, w komitecie wykonawczym rejonu Moskiewskiego nie przyjęli, bo “już rozliczyli się przedterminowo”. Zaniosłem do komitetu wykonawczego Rady Kijowskiej. Pół dnia ganiali mnie z gabinetu do gabinetu, aż jeden pracownik podpowiedział, że oni już przedterminowo złożyli sprawozdanie i trzeba nieść do Rady Najwyższej USRR. Z trudnościami i przygodami udało się moje propozycje złożyć. Kiedy nie zobaczyłem w nowo uchwalonej Konstytucji 1978 r. żadnej z nich, zrozumiałem, że trzeba walczyć innymi sposobami. Zacząłem drukować krótkie ulotki i rozklejać je po Kijowie. Wtedy kijowianie lubili rozklejać ogłoszenia o zamianie mieszkań, sprzedaży różnych rzeczy. Aby nie zwracać uwagi władz na moje ulotki, zaczynały się one jak komercyjne, a główna treść była wewnątrz. Na przykład: “Sprzedaje się już od 325 lat los narodu ukraińskiego, jego język, kultura, interesy narodowe. Ukraińcy! Walczcie przeciwko rusyfikacji, nie pozwalajcie moskiewskim kolonizatorom niszczyć języka ukraińskiego”. “Sprzedaje się maszyna do pisania do wytwarzania ulotek przeciwko rusyfikacji Ukrainy”. “ZAMIENIĘ pierwszego sekretarza centralnego komitetu kompartii Ukrainy towarzysza Szczerbyckiego W. W. na Petra Juchymowycza Szełesta. Możliwe warianty, ale kandydat nie powinien być kremlowskim wazeliniarzem”. Część ulotek rozsyłałem pocztą, zazwyczaj do studentów mieszkających w akademikach. Oprócz ulotek drukowałem odezwy do znanych działaczy kultury ukraińskiej, których władza kolonizatorów przekupywała stanowiskami, nagrodami laureatów, wyjazdami za granicę, honorariami, mieszkaniami, daczami, wydaniami utworów i innymi pokusami, aby brali, ale nie zapominali o swoim obowiązku wobec Ukrainy. Jedna z takich odezw jest wspominana w wyroku sądu z 05.03.85. Jest ona adresowana do poety I. F. Dracza. Kopię odezwy znaleziono u mnie podczas rewizji 14.09.84. Pracowałem w tym czasie w Irpieniu w Specjalnym Rejonowym Zarządzie Budowlanym “Minprombudmaterialy” jako inżynier ds. urządzeń wentylacyjnych. Często jeździłem w delegacje po Ukrainie. W Kijowie drukowałem ulotki na specjalnym urządzeniu, które po pracy rozbierałem i częściami chowałem (mieszkałem wtedy w prywatnym domu). Podczas rewizji urządzenia nie znaleziono. Ulotki w delegacje wiozłem w plecaku wśród przyrządów potrzebnych do pracy. Ulotki rozkładałem w pustych pociągach podmiejskich na końcowych stacjach, na ławkach w salach uniwersyteckich, wkładałem za obrazy tak, aby wystawał róg arkusza, rozrzucałem do skrzynek pocztowych itp.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
