Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Strzelec Siczowy Ołena Stepanów

Слово Просвіти, №41 за 2013 рік

Wasyl STACHIW, Wyszniwczyk–Lwów “…Zielona łąka nad Złotą Lipą” Ołena-Marija Stepanów urodziła się 7 grudnia 1892 roku we wsi Wyszniwczyk na Lwowszczyźnie w rodzinie księdza Iwana Stepaniwa. Matka — Marija-Minodora, z rodziny Kuncewiczów, — poświęciła się wychowaniu dwojga dzieci: Ołenki i Ananija. Syn wykształcił się na prawnika i zginął śmiercią walecznych w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej, a Ołenka w panieńskich latach stała się żywą legendą w walce o wyzwolenie narodowe. Dzieciństwo dziewczyny mijało wśród malowniczej przyrody wsi, która rozłożyła się po obu brzegach Złotej Lipy. Życie wiejskie — od wesel i chrzcin aż po pogrzeby, ze szkolną nauką, codzienną pracą oraz wyczekiwanymi świętami religijnymi mijało przed oczami dociekliwej dziewczyny. W Wyszniwczyku działały bractwo cerkiewne, założone przez ojca Iwana Stepaniwa, filia towarzystwa ubezpieczeniowego “Dnister”, sklep cerkiewny, czytelnia “Proświty”. Wspólnota wiejska na czele z wiejskim nauczycielem i księdzem stała duchowo o wiele wyżej niż późniejsze kołchozy i sowchozy z ich nowymi tradycjami i rytuałami. Już później, ucząc się we Lwowie, Ołena Stepanów z tęsknotą w sercu wspomina dziecięce lata: “Praca leci z rąk, a w myśli — dom, wieś, wolność, zielona łąka nad Złotą Lipą…” Tę łąkę — i zieloną, i zaśnieżoną, tak drogą sercu Ołenki, — autor tych wierszy miał możliwość widzieć codziennie przez osiem lat, ucząc się w Wyszniwczyckiej ośmioletniej szkole, którą rejonowy wydział oświaty urządził w obejściu rodziców Ołeny Stepanów. To uczucie więzi z rodzinnymi stronami jeszcze silniej dojrzało u niej w rosyjskiej niewoli w latach I wojny światowej w dalekim Taszkencie, kiedy na jej oczach w szpitalu umierał strzelec siczowy, młody hucuł Lesiak, który bardzo tęsknił za ojcowskim domem i rodzinnymi górami. Przez wszystkie kolejne lata, odkąd Ołenka wbrew woli rodziców poszła walczyć za Ukrainę, nie udało jej się już poczuć ciepła rodzinnego domu. Podczas marszów wojskowych dziewczyna, już w stopniu chorążego UAH, była o kilka kilometrów od Wyszniwczyka — w sąsiednich Hołohorach, ale wojna popędzała: “Naprzód! Naprzód! Wróg nie drzemie”. Nie należała już ani do rodziców, ani do siebie, ani do ukochanego — stawała się cząstką ukraińskiej historii. Bohaterka narodu ukraińskiego przez wiele lat w państwie radzieckim była obiektem prześladowań. KGB próbowało poprzez zakaz używania imienia rozerwać pamięć historyczną pokoleń. Nawet my, współmieszkańcy wsi, wiedzieliśmy o niej tylko tyle, że jest córką księdza i ukraińską partyzantką. To ostatnie określenie było niedokładne. Jednak owym zbiorowym, ogólnym “partyzantka” współmieszkańcy okazywali swoją niechęć do istniejącej władzy. I tylko kilka osób wiedziało więcej, w tym mój wujek Wasyl Nahirny, który był aktywistą “Proświty”, a potem przeszedł “dziewięciolatkę” GUŁAG-u w Workucie. Wydarzenia w jej życiu rozgrywały się kalejdoskopowo, często towarzyszyła im mistyka, która miała pod sobą realne podłoże. Pewnego razu przed bitwą przyśniła się jednemu ze strzelców. Dziewczyna budziła żołnierza, potrząsała nim za ramiona: „Towarzyszu, wstawajcie, bo zaraz tutaj spadnie granat. Towarzyszu! Słyszycie! Rozkaz! Wstawajcie!” Ten, senny, zerwał się na nogi i pobiegł, a po kilku sekundach w miejscu, gdzie spał, wybuchł pocisk wielkiego kalibru, nie wyrządzając nikomu szkody. Podobne przypadki i frontowe ciekawostki przekazywano z ust do ust, a jeśli w którymś z nich była obecna Stepanivna, to stawało się to małym świętem dla młodzieńczego serca. A prawdziwa Stepanivna zdążyła być wszędzie i wszędzie była potrzebna oraz pożyteczna. To widziano ją z torbą sanitarną pośrodku bitwy, gdy opatrywała rannych, to kogoś nieprzytomnego wyciągała spod kul, ryzykując własnym życiem, to znów była na ważnej naradzie starszyzny jako doświadczony wojownik. Do tego lwowska i wiedeńska prasa pisała o dziewczynie-żołnierzu, która porzuciła przytulny dom rodzinny, poświęciła młode lata i poszła bronić ojczystej ziemi. Za zasługi bojowe zostaje odznaczona srebrnym medalem „Za odwagę”. Jeszcze większą popularność dziewczyna zyskała po bitwie na górze Makówce. Układano o niej pieśni, dla wielu żołnierzy stała się duchowym drogowskazem, który uosabiał i dom rodzinny, i ukochaną, i Ojczyznę. Wszystko to, co święte i najdroższe, dla czego składali bujne głowy na polu bitwy. A potem była rosyjska niewola w dalekim Taszkencie, do którego Ołenę Stepaniv wieziono tym ciężkim i długim etapem, który w swoim czasie pokonywał nasz Kobziarz. Poznała na sobie drogę krzyżową poety, zobaczyła zimne mury Twierdzy Orskiej i wzruszyła się do łez. „Byłam pewna, że nie wrócę do Galicji, tym bardziej, że niektórzy rosyjscy oficerowie mówili, iż trzeba mnie powiesić”. Przyczyną takiej reakcji było to, że dziewczyna poszła na front dobrowolnie, a nie z mobilizacji, jak wszyscy mężczyźni, czego nigdy i przed nikim nie taiła, co również stało się przyczyną jej kłopotów. Przewodnicząca Światowej Federacji Ukraińskich Organizacji Kobiecych w Kanadzie, p. O. Zalizniak, pisała o niej: „Jeden wyższy austriacki oficer, Niemiec, który wrócił z Taszkentu do Wiednia, bardzo chwalił naszą rodaczkę za jej rozum oraz umiejętność obchodzenia się z ludźmi. Dzięki tym cechom szanują i poważają Stepanivnę nie tylko austriaccy jeńcy-oficerowie, ale i moskiewskie władze. Ów oficer opowiadał, że Moskale bardzo strzegą Stepanivny, bardziej niż oficerów-mężczyzn, bo mówią, że mężczyźni szli na wojnę z obowiązku, z przymusu, a dziewczyna, która poszła dobrowolnie przeciwko Rosji, musi być prawdziwym jej wrogiem”. Informacja o niewoli zyskała szeroki rozgłos nie tylko w ukraińskiej, ale także w europejskiej i rosyjskiej prasie. Staraniami niemieckiej siostry miłosierdzia hrabiny Horn i pułkownika Pischelego Ołenę Stepaniv udało się wyrwać z niewoli. Powrót Ołeny Stepaniv był triumfalny. Przez Petersburg, Finlandię, Szwecję, Niemcy, Austrię, Galicję wracała do rodzinnej Ukrainy. Na każdej stacji w Finlandii pociąg witały kobiety, fotografowały się z nią. Z takim samym ciepłem przyjmowały ją też szwedzkie kobiety. „...Nie ma bowiem wątpliwości, że na barki najbliższego pokolenia Los nałożył straszny ciężar bycia bojowym awangardem tych, którzy w imię Chrystusa prowadzić będą walkę przeciwko ciemnym siłom, pod różnymi znakami. W imię naszej Prawdy, którą ma być prawda ukrzyżowanego, w imię wiecznego Kijowa. Wszystko zaczyna się od mistyki, a wszystko kończy się polityką” — tak pisał Dmytro Doncow o swoich współmyślicielach, bojownikach o wolną ukraińską ideę, wśród których była Ołena Stepaniv. Oto najważniejsze etapy życia Ołeny Stepaniv: Seminarium Nauczycielskie, Uniwersytet Lwowski, Legion USS, rosyjska niewola, powrót z niewoli, Pierwszy listopada, ZUNR, UGA, zachorowanie na tyfus, delegacja do hetmana Pawła Skoropadskiego, Zjednoczenie UNR i ZUNR, Uniwersytet Kamieniecko-Podolski, Uniwersytet Wiedeński, rozprawa doktorska, małżeństwo z towarzyszem broni Romanem Daszkewyczem, UWU — Ukraiński Wolny Uniwersytet, działalność społeczna i oświatowa, praca naukowa, pod niemiecką okupacją, dobrowolna deportacja, GUŁAG, powrót do Lwowa. Opatrzność prowadziła ją stromymi ścieżkami życia, czasami nad przepaścią, a niekiedy po ostrzu brzytwy. Żaden włos nie spadł z jej głowy, tylko wcześnie wkradła się siwizna w gęste włosy. A póki co jest młoda, a sława wyprzedza ją. Jednak „nie ma proroka we własnej ojczyźnie”. Po powrocie z niewoli po ośmiu miesiącach Ołenę Stepaniv zwalniają z szeregów USS. 1 listopada 1918 r. odbył się Listopadowy Zryw. Zdecydowanie nastawione ukraińskie siły postępowe przejęły władzę i ogłosiły utworzenie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Na ruinach Austro-Węgier powstało nowe państwo. Odpowiednio budowali swoje państwa Czesi i Słowacy, Polacy, Węgrzy. Pretensje do Galicji zgłosili Polacy, nie uznali nowego ukraińskiego państwa i rozpoczęli przeciwko niemu wojnę. Dla obrony ZUNR organizuje się armię, której jądrem stał się już wyszkolony w bojach legion USS. Tak powstała UGA — Ukraińska Armia Halicka, do której natychmiast wstąpiła Ołena Stepaniv. Jako oficerowi bojowemu nadano jej stopień czetara (porucznika). Dziewczyna w składzie 4. Brygady Złoczowskiej bierze udział w walkach. Nawet przy niedostatecznej ilości broni ukraińskiego zapału wystarczyło, by wygonić z Galicji polską armię. Ale Polakom z pomocą przychodzą Francuzi. Jeśli jedna część Europy oklaskiwała O. Stepaniv za ideę niepodległościową, to druga część przeciwko tej niepodległości rzuciła uzbrojoną po zęby niemal 100-tysięczną armię Hallera. UGA zmuszona była ustąpić. W czasie odwrotu O. Stepaniv zachorowała na tyfus. Zdemobilizowano ją. Wielu towarzyszy broni po klęsce i internowaniu w Polsce UGA pozostało na Zachodzie, a małżeństwo Daszkewyczów jedzie do Lwowa. W rodzinnym mieście Ołena Stepaniv-Daszkewycz zanurza się w działalność naukowo-organizacyjną i oświatową, uczy w gimnazjum sióstr bazylianek, bo spolonizowany Uniwersytet Lwowski im. Jana Kazimierza nie znalazł miejsca dla naukowca, doktora filozofii, którą uznał Uniwersytet Wiedeński, a bracia-Słowianie nie uznawali. Spod władzy konstytucyjnych Austro-Węgier Galicja trafiła pod jarzmo Polski. Ze wszystkich imperiów austro-węgierskie było najbardziej demokratyczne. Nie mogło pochwalić się ani ukazem emskim, ani cyrkularzem wałujewskim. Już po zakończeniu II wojny światowej organy MGB sfabrykowały na Ołenę Stepaniv „Sprawę” z artykułu 54-1 „a” — „zdrada Ojczyzny”. Nasuwa się pytanie — której? Ani tej z „zieloną łąką nad Złotą Lipą”, ani Ukrainy nigdy nie zdradziła. Jednak wieszając na niej wszystkie tradycyjne radzieckie psy, „Osoboje Sowieszczanije pri MGB SSSR” (niesławna „trójka”) wydało postanowienie: „Stepaniv Ołenę Iwaniwnę za udział w kontrrewolucyjnej bandzie ukraińskich nacjonalistów i propagandę nacjonalistycznych idei przez prasę zamknąć w obozie poprawczo-pracy na okres dziesięciu lat, licząc termin od 29 grudnia 1949 r. Majątek skonfiskować”. „Wszystko zaczyna się od mistyki, a kończy na polityce”. Nigdy dobrowolnie nie opuściła swojej Ojczyzny. Zmuszały ją do tego globalne okoliczności. Na propozycję towarzyszy, by w 1944 roku udać się na emigrację, odpowiedziała: „Pozostaję ze swoim narodem”. Brzmi patetycznie. I — wyzywająco. Nieustannie wisiał nad nią miecz Damoklesa zagrożenia państwowego. Rosyjskiego, polskiego, radzieckiego. Wszyscy oni próbowali pozbawić ją Ojczyzny. Częściowo im się to udawało. Ale nie udawało się pozbawić jej pragnienia widzenia tej Ojczyzny wolną. I bliską, jak matka. Trzykrotnie powracała na Ukrainę. Pierwszym był powrót z rosyjskiej niewoli. Drugim — powrót z GUŁAG-u. Trzecim jej powrotem było zniesienie blokady informacyjnej. Cała Ukraina dowiedziała się, że ma jeszcze jedną sławną córkę, z której można być dumnym przed każdym narodem świata. Nigdy nie krzywiła duszą, nawet wrogom mówiła prawdę — na szkodę sobie. I szanowano ją jako prawdziwego, godnego wroga. Nigdy nie pisała oświadczeń o skrusze ani próśb o ułaskawienie, bo nie czuła się winna. Po stuleciach powróciła do rodzinnego domu. W ojcowskiej chacie otwarto muzeum Ołeny Stepaniv. Przez długi czas budynek służył wsi jako szkoła, gdzie zawsze było gwarno, ale dzięki urbanizacji i globalizacji cała szkoła w Wyszniewczyku wcisnęła się wszystkimi klasami do kilku pokoi przy radzie wiejskiej. Tam przewieziono również eksponaty muzeum Ołeny Stepaniv. Władza przed każdymi wyborami obiecuje „zwrócić się do wsi twarzą”. Gdyby tylko miała tę „twarz”. Dlatego, nacieszywszy się dziesięć lat w brązie, napatrzywszy się na „zieloną łąkę nad Złotą Lipą”, poszła Ołena Stepaniv do partyzantki. Bo ktoś z miejscowych maruderów (są i tacy ludzie!) wyrwał brązowy płaskorzeźbę ze ściany chaty-muzeum, nie dociągnął go jednak do miejsca poćwiartowania i porzucił na drodze. Rano znaleźli go współmieszkańcy wsi i przewieźli do rady wiejskiej, skąd potajemnie zniknął. Dlatego mówią, że Stepanivna „poszła do partyzantki”, bo tam wciąż jest dla niej wiele pracy. Według słów Liny Kostenko — „linię obrony trzymają umarli”, bo żywi nie radzą sobie z obecną zarazą, która wyszła od tego „nowego człowieka”, obiecywanego przez ideowych wodzów komunizmu. „Homo sovieticus” na marszu, okopywał wszystkie struktury władzy. I „wycisnąć” go stamtąd można tylko siłą. W imię Ukraińskiej prawdy. W imię złotogłowego Kijowa. „Żeby Ukraińcy nie stali się „nosiwodami” czy „drwalami” obcych narodów”. P. S. W Iwano-Frankiwsku zamierzają otworzyć pomnik Ołeny Stepaniv. We Lwowie, przy ulicy Kozackiej 11a, sprawa z muzeum ruszyła z miejsca. W Wyszniewczyku ojcowska chata Ołeny Stepaniv stoi pusta. O niej trzeba pisać grube powieści i kręcić pełnometrażowe filmy. W kontekście przeszłości i teraźniejszości. Może dlatego nikt (oprócz naukowców) nie brał się za tę wielką sprawę, bo zbyt już realny jest to wizerunek: Ołena Stepaniv. Jednak pozostały wspomnienia jej współczesnych i współpracowników, w szczególności znanej pisarki Iryny Wilde i najbliższej osoby — syna Ołeny Stepaniv, obecnie już nieżyjącego Jarosława Daszkewycza — wybitnego naukowca w dziedzinie nauk humanistycznych, a mianowicie historii Ukrainy, filologii i orientalistyki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn