Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Wspomnijmy sławnych bohaterów

Слово Просвіти, №41 за 2013 рік

Stanisław NECZAJ, m. Kijów Z tej okazji publikujemy nazwiska ukraińskich bohaterów, które udało się odnaleźć w archiwach byłego KGB. „Czornota” — pseudonim dowódcy oddziału UPA (12 bojowników), który pod koniec grudnia 1943 r. zakwaterował się w budynku szkoleniowym szkoły rolniczej w Lebedynie i przebywał tam około tygodnia. Anatolij Todosowycz Warenyk, ur. 1925 r., wieś Kłynowe, Ukrainiec, jesienią 1942 r. rozpoczął naukę w szkole rolniczej w Meżyriczce, dzięki studentom O. Czornobajowi i P. Szkwyrze w grudniu 1942 r. wstąpił do OUN, werbował nowych członków, w szczególności W. Łucenkę, uczył się także w szkole rolniczej w Lebedynie; w latach 1943–1944 został członkiem UPA, udzielał schronienia żołnierzom UPA w swoim domu. Aresztowany 30.1.1950. Nina Todosiwna Warenyk, ur. 1924 r., wieś Kłynowe, w latach 1942—1943 uczennica szkoły rolniczej w Meżyriczce, od lutego 1943 r. członkini OUN, pseudonim „Katia”, w latach 1943—1944 uczyła się w szkole rolniczej w Lebedynie, była łączniczką, prowadziła lokal kontaktowy, rozpowszechniała literaturę nacjonalistyczną, po wyparciu Niemców za namową Iwana Zakuszniaka powiadomiła krajowego prowidnyka OUN i zastępcę dowódcy oddziału UPA „Bajdę” o niebezpieczeństwie groźby aresztowania. Aresztowana 21.8.1944. Afanasij Hryhorowycz Duchowyj, przed wojną we wsi Kłynowe był zastępcą dyrektora szkoły. W czasie okupacji kierownik części pedagogicznej w szkołach rolniczych w Meżyriczce i Lebedynie, brał aktywny udział w OUN. Po przyjściu czerwonych krążyły pogłoski, że został aresztowany. Andrij Petrowycz Kowal, pseudonim „Hołub”. W marcu 1943 r. zwerbował do OUN Karpa Iwanowycza Koropa, pseudonim „Bidnyj”. „Hołub” był jednym z kierowników podziemia OUN, pomocnikiem „Bajdy”. W 1944 r. Andrija Kowala zabito. Iwan Iwanowycz Łysenko, orientacyjnie ur. 1917 r. Na początku okupacji mieszkał w Dniepropietrowsku, student V roku instytutu medycznego, aktywny członek OUN. Był kierownikiem Dniepropietrowskiego miejskiego, a od jesieni 1943 roku — obwodowego Prowodu OUN. Miał pseudonimy „Bajda Wasyl” oraz „Tarasewycz”. Jesienią 1943 r., przed wejściem czerwonych do Dniepropietrowska, został skierowany przez OUN-b do rejonu hołowaniwskiego (wówczas obwód odeski). Na historycznej Humańszczyźnie Łysenko był prowidnykiem rejonów hruszkiwskiego, hołowaniwskiego i pidwysyckiego (obecnie rejony uljanowski, hołowaniwski oraz nowoarchanhelski obwodu kirowohradzkiego) oraz rejonu dżułyńskiego obwodu winnickiego. Przebywał w szkole agronomicznej we wsi Lebedynka w listopadzie i grudniu 1943 r. W styczniu 1944 r. krajowy prowidnyk OUN i zastępca dowódcy oddziału UPA „Bajda” ukrywał się u Mychajła Demjanowycza Zakuszniaka i jego brata Iwana. Po odejściu Niemców Łysenko przebywał we wsi Oksanyna, wówczas w rejonie babańskim obwodu kijowskiego, gdzie z pomocą babańskiego rejonowego prowidnyka OUN O. P. Hubara (aresztowany) otrzymał fikcyjne dokumenty i wyjechał do wsi Adamiwka w obwodzie kirowohradzkim, skąd zniknął. Ogłoszony listem gończym w całym ZSRR. W 1945 roku wyjechał do Azerbejdżanu. Pod koniec listopada 1947 r. Iwana Łysenkę aresztowano. Po skazaniu trafił do łagru. Zmarł w 1996 r. Ołeksandr Danyłowycz Mandrijczuk, ur. 1925 r., pochodzący ze wsi Hruszka lub Stanisławowe w rejonie hruszkiwskim, wykształcenie niepełne średnie, uczył się w szkole rolniczej w Lebedynie. W marcu 1943 r. wstąpił do OUN, mianowany dowódcą ogniwa, pseudonim „Mudryj”. Na polecenie przedstawiciela OUN z Ukrainy Zachodniej Hryhorija kierował komórką OUN złożoną z 5 członków. Zaopatrywał ogniwo w literaturę antysowiecką, w tym członka OUN Wissariona Łucenkę o pseudonimie „Wychor”. Mianowany łącznikiem między komórkami. W styczniu 1944 r. Mandrijczuk wstąpił do oddziału UPA, gdzie przebywał dwa tygodnie (według innych danych — aż do przyjścia czerwonych). Po wojnie pracował w Donbasie jako górnik-przodowy w kopalni 4—5 trustu „Perwomajśkwuhilla”, mieszkał we wsi Sokołohoriwka w rejonie popasniańskim obwodu woroszyłowgradzkiego (obecnie ługańskiego), korespondował z członkiem OUN J. Pidlubnym z Irkucka. Mandrijczuka aresztowano 22.9.1947 r. Informacje o jego zwolnieniu w aktach sprawy nie istnieją. Ołeksandr Wetrow (Witer) uważa, że zginął lub zmarł w łagrach. Brak również danych o jego krewnych. Ołeksandr Iwanowycz Masnyj, ur. 1923 r., wieś Trojanka, Ukrainiec. W lipcu 1942 r. jako żołnierz Armii Czerwonej wydostawał się z niemieckiego okrążenia w rejonie miasta Kałacz w obwodzie stalingradzkim, ciężko ranny dostał się do niewoli, wrócił do rodzinnej wsi, pracował jako woźnica w szkole rolniczej we wsi Lebedynka, był członkiem OUN. Kiedy zabierano ludzi do pracy w Niemczech, siedem razy uciekał z niemieckich transportów. W lutym 1944 r. wciąż walczył w oddziale UPA pod dowództwem „Czornoty” przeciwko niemieckim oddziałom żandarmerii i policjantom oraz czerwonym partyzantom w rejonie Humania. Dwukrotnie widział się z F. Chomenką, który przychodził do „Czornoty”. W 1947 roku przeprowadził się z Winnicy, gdzie studiował w instytucie medycznym, do Czerniowiec w sprawie Lebedynki, korespondował z J. Pidlubnym, który ukrywał się w Irkucku. Aresztowany 26. 2. 1948 r. Władysław Stanisławowycz Neczaj (Neczajew), Ukrainiec, ur. 14/15 lutego 1926 r., miasto Pidwysoke w rejonie pidwysyckim okręgu humańskiego guberni kijowskiej (teraz wieś w rejonie nowoarchanhelskim obwodu kirowohradzkiego). Ojciec Stanisław Mychajłowycz — pochodzący z Tarnopola, były żołnierz Ukraińskich Strzelców Siczowych z pułku halickiego, przyszedł z pomocą Petlurze i walczył za Ukraińską Republikę Ludową. Matka Dimna (Domnikija, Dominika) Jelysijiwna — córka pisarza gminnego z Pidwysoke. 5 maja 1938 r. 12-letni Władysław został bez ojca, którego jako byłego petlurowca rozstrzelano w więzieniu w Humaniu. Od sierpnia 1942 r. W. Neczaj — student Humańskiego technikum felczersko-akuszerskiego (jesienią Niemcy je zamknęli, a młodzież zaczęto wywozić do Niemiec). Władysław uciekł z Humania do Pidwysoke, a późną jesienią 1942 r. Niemcy ponownie próbowali go wysłać do Niemiec. Podczas ucieczki chłopca zraniono w rękę. Według danych B. D. Czornomaza „Działalność podziemia narodowo-patriotycznego na Humańszczyźnie w latach 1941—1945” (Humań, 2002) oraz S. W. Pidlubnego „Hołowaniwszczyzna: od Trypilla do współczesności” (Hołowaniwśk-Kirowohrad, 2008), Władysław Neczaj — członek OUN od 1942 roku, pseudonim „Topola”, uczył się w Meżyriczce i Lebedynie, tam przeszedł przygotowanie do wstąpienia do OUN, przygotowywał go dyrektor szkoły Chomenko Fedir Pyłypowycz. Po tym przekazał on W. Neczaja pod zwierzchnictwo „Czornoty”. W 1943 roku Władysław Neczaj otrzymał pełnomocnictwa rejonowego prowidnyka OUN rejonu pidwysyckiego (poinformowała o nim uczestniczka podziemia Marija Tiutiunnyk, a także w archiwum B. D. Czornomaza znajduje się nagranie audio wywiadu z W. S. Neczajem). Anatolij Andrijowycz Hałuszko, ur. 1926 r., były uczeń szkoły rolniczej w Meżyriczce, ówczesny mieszkaniec wsi Trojanka w rejonie hołowaniwskim obwodu kirowohradzkiego w swoim artykule „Szkoła rolnicza w Meżyriczce — wylęgarnia ukraińskiego nacjonalizmu w okresie okupacji niemieckiej” (Personal nr 24, 2008 r.) wspomina: „Neczaj mieszkał w jednym pokoju ze mną, bardzo ładnie rysował, był starszy i wyróżniał się wykształceniem. …Dużo mówił o patriotyzmie, miłości do Ukrainy. Od niego po raz pierwszy usłyszałem myśl o niepodległości Ukrainy, że jest przeciwnikiem zarówno Niemców, jak i komunistów”. Nina Warenyk 21 sierpnia 1944 r. podczas przesłuchania na prośbę o wymienienie wszystkich znanych jej członków OUN i uczestników oddziału UPA „Stalewyj” odpowiedziała: „Neczaj Władysław, wcześniej mieszkał we wsi Pidwysoke w rejonie pidwysyckim; Poliszczuk Polina, wcześniej mieszkała we wsi Pidwysoke w rejonie pidwysyckim. Praktycznej działalności w OUN osobiście każdego z nich nie znam…”. Jakiw Hryhorowycz Pidlubnyj na przesłuchaniu w Irkucku 22 lipca 1948 r. opowiedział: „Znani mi są jeszcze następujący członkowie OUN, o których zeznawałem na poprzednich przesłuchaniach: 1. Chomenko Fedir Pyłypowycz… 2. Neczaj Władysław (imienia ojca nie znam), ur. 1926 r., mieszkał w mieście Pidwysoke w rejonie pidwysyckim obwodu kirowohradzkiego… Według słów W. S. Neczaja, w działalności podziemnej razem z nim najczęściej brali udział Jakiw Pidlubnyj ur. 1925 r. z Trojanki, felczer Saśko Masnyj ur. 1923 r. i Saśko Mandrijczuk z Hruszek. W grudniu 1943 r. przed Nowym Rokiem w lasach pidwysyckich („Zielonej Bramie”) wśród śniegów pod Naływajką Władysław Neczaj z innymi powstańcami ostrzeliwali się od policjantów i dońców (dońskich rosyjskich kozaków), których niemczyki przeciwko nim rzucili. Jakowa ranili, ale nadeszli chłopcy z grupy, którą dowodził zachodniak z Tarnopola Czornota, i wybili ze sterty dońców i policjantów. Walki prowadzili także w Semydubach i Hołowaniwśku. Walczyli głównie przeciwko Niemcom i policjantom. Zgodnie ze „Sprawą Neczaja (Neczajewa) Władysława Stanisławowycza” dodatkowo wiadomo (zachowano język oryginału): „POSTANOWIENIE (O aresztowaniu) 1949 roku stycznia 28 wieś Pidwysoke. Ja, naczelnik Pidwysyckiego RO.MGB obwodu kirowohradzkiego porucznik Bułatow, rozpatrzywszy otrzymane materiały o przestępczej działalności: Neczaj Władysław Stanisławowycz ur. 1926 roku, pochodzący ze wsi Pidwysoke w rejonie pidwysyckim obwodu kirowohradzkiego, bezpartyjny, Ukrainiec, obywatel ZSRR, wykształcenie niepełne średnie, uznałem, że Neczaj W.S. w okresie okupacji niemieckiej przebywał na nauce w Meżyryckiej, a następnie w Lebedyńskiej szkole rolniczej. Przebywając na nauce, Neczaj wstąpił do kontrrewolucyjnej organizacji ukraińskich nacjonalistów (OUN). Jako członek OUN uczestniczył w zebraniach nacjonalistów i czytał literaturę nacjonalistyczną. … postanowiłem: Neczaja Władysława Stanisławowycza, zamieszkałego we wsi Pidwysoke w rejonie pidwysyckim obwodu kirowohradzkiego, poddać aresztowaniu i rewizji”. Petro Patyk, ur. 1926 r., wieś Szypyłowe w radzie wiejskiej Jemyliwka, uczył się w szkole rolniczej, był obecny na zebraniach OUN, przyjaźnił się z Nadiją Tiutiunnyk. Jakiw Hryhorowycz Pidlubnyj, ur. 1925 r., wieś Trojanka, Ukrainiec, bezpartyjny, wykształcenie średnie, od lata 1942 r. uczył się w Meżyryckiej, a od 1943 r. w Lebedyńskiej szkole rolniczej. Pidlubnyj razem z takimi jak Mandrijczuk, Masnyj, Neczaj, Czornobaj, Szkwyra, należał do bojowników organizacji OUN (tak w sprawie śledczej — S. N.) szkoły rolniczej. W lutym 1944 r. Pidlubnyj ukrywał się przed sowietami u swojej ciotki Puhacz we wsi Jemyliwka, kontaktował się z O. Masnym. 16 lipca 1948 r. Pidlubnyj był już w więzieniu w Irkucku. Swiatosław Ołeksijowycz Poryćkyj, ur. 1925 r., wieś Połonyste (teraz w radzie wiejskiej Mołdowe w rejonie hołowaniwskim), Ukrainiec, z rodziny duchownego, wykształcenie niepełne średnie; w OUN od marca 1942 r. do marca 1943 r., uczył się w Meżyryckiej szkole rolniczej, potem był na praktyce w Lewkiwce, szkoła przeniosła się do Lebedynki. Aresztowany 5.7.1944 r. Marija Serhijiwna Tiutiunnyk, ur. 1924 r., ze wsi Tekucza w rejonie humańskim obwodu kijowskiego (teraz czerkaskiego), Ukrainka, wykształcenie niepełne średnie, członkini OUN od 1942 r. (zgodnie ze sprawą śledczą — od listopada 1943 r.), zwerbowała do OUN mieszkańca wsi Wołodymyra Kołesnyka. Od stycznia 1944 r. była łączniczką UPA i informatorką SB OUN, prowadziła lokal kontaktowy, wiedziała o działalności podziemnej W. Nieczaja. Mieszkała w Humaniu, robotnica w szkółce drzew w Sofijówce. Aresztowana 23.08.1944 r. Nadija Serhijiwna Tiutiunnyk, ur. 1922 r., ze wsi Tekucza, Ukrainka, wykształcenie średnie, w OUN od 1941 r. Uczyła się w szkole rolniczej w Lebedynie, przyjaźnił się z nią Petro Patyk. Od jesieni 1943 r. w oddziale UPA „Granit”. Aresztowana w 1944 r. Fedir Pyłypowycz Chomenko, około 35—38 lat, pochodzący z rejonu uljanowskiego (Łozuwate lub Meczysławka). W marcu 1942 r. w Meżyryczce otwarto szkołę rolniczą i przy niej zaczęła działać grupa nacjonalistyczna. Kierownikiem grupy był sam dyrektor (pseudonim „Bereza”). Pojechał on do Lwowa i nawiązał kontakty z centralnym Prowodem OUN, a następnie z okręgowym Prowodem na Humańszczyźnie. Wiosną 1943 r. szkołę rolniczą we wsi Meżyryczka Niemcy zlikwidowali, ale w tym samym 1943 r. Chomence udało się odnowić szkołę rolniczą z ukraińskim podziemiem w sąsiedniej Lebedynce w rejonie pidwysyckim. Chomenko dobierał ochotników do UPA, utrzymywał bezpośredni kontakt z krajowym prowidnykiem „Bajdą”, ukrywał go w szkole rolniczej w listopadzie i grudniu 1943 r. Ponadto Chomenko w grudniu 1943 r. ukrywał w szkole rolniczej oddział UPA „Czornoty”. Pod koniec grudnia 1943 r. na donos czerwonego partyzanta Pyłypenki Niemcy napadli na szkołę rolniczą. Ja. Pidłubnyj ostatni raz widział Chomenkę na początku stycznia 1944 r. we wsi Krasne Pole (Krasnopilla). Później Chomenko potajemnie wyjechał saniami z Rozdołu na Zachodnią Ukrainę. Masnyj, kiedy w lutym 1944 r. walczył w oddziale UPA „Czornoty” przeciwko żandarmerii, policjantom i czerwonym partyzantom w rejonie Humania, dwukrotnie widział się z Chomenką. O dalszych losach Chomenki nie wiadomo nic. Ostap Pawłowycz Czornobaj, ur. 1923 (lub 1925) r., ze wsi Roznoszeńśke, Ukrainiec, wykształcenie średnie. Latem 1942 r., ucząc się w szkole rolniczej we wsi Meżyryczka, wstąpił do OUN, pseudonim „Chmara”, wciągnął do OUN Petra Sawowycza Kowala, w grudniu 1942 r. razem ze Szkwyrą wciągnęli do OUN Anatolija Warenyka. W 1943 roku Czornobaj wciągnął do OUN Bojczuka Iwana Kałenykowycza. Czornobaj został mianowany kierownikiem trójki OUN w Roznoszeńskim, miał łączników Iwana Bojczuka i Frosynę Kuczeruk. W 1943 r. Czornobaj uczył się w szkole rolniczej w Lebedynie, należał do bojowników organizacji nacjonalistycznej szkoły rolniczej. Od września 1943 r. — szeregowy bojownik oddziału „Granit”/„Stalowy”. Jesienią 1943 r. brał udział w rajdach oddziału UPA. Aresztowany 20.06.1944 r. Petro Szkwyra (Szkwyria), w grudniu 1942 r. razem z Ostapem Czornobajem wciągnęli do OUN Anatolija Warenyka. Później Szkwyria uczył się w szkole rolniczej w Lebedynie, zaopatrywał w patriotyczną literaturę członka OUN Wissariona Łucenkę (pseudonim „Wychor”), należał do bojowników organizacji nacjonalistycznej szkoły rolniczej we wsi Lebedynka. Niepodległa Ukraina nie zdołała postawić nawet pomnika tym ukraińskim bohaterom. Jak pisze S. Piddubnyj: „Walczyli oni o lepszy los Ukrainy. …Jednak nie mają ani jednego pomnika w rejonie, ich imiona nie noszą ani szkoły, ani ulice. O ich poświęceniu, ich wielkim czynie, by wystąpić od razu przeciwko obu imperiom — komunistyczno-moskiewskiemu i faszystowsko-niemieckiemu, do dziś prawie nic nie wiadomo, a właśnie oni kładli fundamenty dzisiejszej niepodległej Ukrainy”. UPA walczyła nie tylko na ziemiach zachodnich, ale także na Wielkiej Ukrainie, w tym pod Humaniem. Najpotężniejszy ośrodek OUN i UPA na południowej Humańszczyźnie (Wojskowe Zjednoczenie „Humań” UPA-Południe) w 1943 r. bazował we wsi Lebedynka. Kończy on 70 lat.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn