Strona · s. 14strona oryginału ↗
Świty nad przepaścią
Слово Просвіти, №41 за 2013 рік
Na prośbę mojego zmarłego syna moja mama napisała w zeszytach szkolnych ponad 70 stron wspomnień o swoich i ojca latach młodzieńczych. Ta praca trwała wiele miesięcy i zakończyła się w marcu 1988 r. Fragmenty rękopisu (jego ćwiartka), które oddajemy do rąk szanownych czytelników, dotyczą różnych wymiarów ludzkiego życia. Nie bez powodu zaczynają się jednak od pracy nauczycielskiej, bo to właśnie dla niej mama przyszła na świat. Jej nauczycielstwo poznałem na własnej skórze od piątego roku życia: mama prowadziła wtedy pierwszą klasę na drugiej zmianie, a ja — po przedszkolu — przychodziłem i siedziałem w ławce na ostatnich lekcjach; tak nauczyłem się czytać. Oczywiście nie mogę oceniać jej kwalifikacji pedagogicznych; pamiętam, że klasa cicho szumiała jak ul, a czasem wszyscy zaczynali się śmiać, kiedy Halina albo Saszko zamiast „Koźlątko je trawę” czytali „Kociątko je trawę”. Później, kiedy uczyłem się już w szóstej czy siódmej klasie, zauważyłem, że mama, idąc na lekcje, zabiera ze sobą poczęstunek dla któregoś z najbiedniejszych dzieciaków. Jeszcze później dowiedziałem się, że kiedy chodzi o ucznia, który się nie leni, ale nie nadąża za innymi, bo taki się urodził, mama nie wzywa jego rodziców, lecz sama chodzi do nich i radzi się, co robić. Już będąc w starszych klasach, nie raz widziałem, jak pod koniec lata matki przyszłych pierwszaków przychodzą do nas na podwórko: „Pani nauczycielko, proszę wziąć mojego chłopca (moją dziewczynkę) do siebie”. Mama wyjaśnia, że nie może wziąć wszystkich, lecz zawsze ma w klasie nie mniej niż 45 pierwszaków. Nawiasem mówiąc, prowadząc najmniejszą klasę, nosiła na lekcje lniany ręcznik, chodziła między ławkami i wycierała nosy, a każdego wieczoru go prała i suszyła.
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
1. W 1932 roku kończyłam siódmą klasę Wilskiej siedmioletniej szkoły pracy. W marcu dyrektor Ol-dr Sawowycz (aresztowany w 1937 r.) wzywa mnie do pokoju nauczycielskiego i mówi, że z przydziału komsomolskiego mam pojechać na sześciomiesięczne kursy nauczycielskie przy Korostyszowskim technikum pedagogicznym. Wówczas wiek uczniów siódmej klasy odpowiadał wiekowi dzisiejszych uczniów klasy dziesiątej. Z różnych przyczyn społecznych do szkoły poszłam w wieku 11 lat. W pobliskich do Wila wsiach i przysiółkach były szkoły początkowe, klasy I—IV. Ze wszystkich tych szkół i z samego Wila w siódmej klasie było 14 uczniów, 13 chłopców i jedna dziewczyna, to byłam ja. Na kursy pedagogiczne wysłano mnie i dwóch chłopców. Tata kupił mi żółty fanerowy „czamajdan” i nowy żakiet. Dziadek z babcią dali mąki. Wujek Jasio nalał dzbanek miodu. Ciocia Parasina upiekła korzystki, a mąż mojej chrzestnej w trybie pilnym uszył buty. 15 marca 1932 roku tata (jednoosobowy gospodarz) swoimi końmi odwiózł mnie do Korostyszowa. Zakwaterowano mnie w żeńskim internacie. Tu dowiedziałam się, że kursy działają już od stycznia. Zdążyli już nauczyć się pisać programy i plany dla wszystkich młodszych klas. Nauczyli się układać plan lekcji, a teraz uczą pedagogiki, metodyki i w szkołach bazowych prowadzą lekcje (praktyka). A ja tego nic nie umiałam, podobnie jak wszyscy ci kursanci, którzy z powodu niedoboru przyjechali później. Trzeba było i nadrabiać zaległości, i uczyć się tego, co czytano w tym czasie. Nauka trwała do sierpnia, od 15-go dnia wszyscy kursanci mieli być na miejscu przeznaczenia. Mnie skierowano do Czerniachowskiego rejonowego wydziału oświaty z Atestatem, w którym zapisano: „Michajlenko Ludmiła Jakiwna celująco ukończyła komsomolskie kursy pedagogiczne. Przyznano jej tytuł nauczycielki klas I—IV. Może samodzielnie prowadzić wszystkie przedmioty w klasach młodszych. Doskonale włada metodyką. Podczas praktyki pedagogicznej wykazała się jako zdolna nauczycielka. Dobrze panuje nad klasą i kocha dzieci”. Wręczono nam te dyplomy razem z fotografiami absolwentów, uroczyście, przy muzyce. Tak zakończyła się moja pierwsza nauka, po której podnosiłam kwalifikacje i nauczałam przez 37 lat. We wsi Wyszpil, dokąd dostałam przydział, rada wiejska wynajęła mi pokój przez dwa domy od szkoły. Cena 10 rubli miesięcznie. Moi gospodarze Stepan i Marynka
— Ludzie uprzejmi. Czysto, przytulnie. Mieszkam, pracuję. We wsi krążą plotki o kołchozie, a komuna istnieje już od dawna. W komunie, jak słyszałam, jest taki Wojtenko. Długo go nie znałam i nie przypuszczałam, synu, że będzie to mój mąż, a twój ojciec. W pierwszej zmianie miałam klasę I, w drugiej — klasę III, a od 7 do 9 wieczorem — kursy likwidacji analfabetyzmu wśród dorosłej ludności (likneп). Kiedy otrzymałam pierwszą pensję, postanowiłam sprawić prezenty każdemu z mojej rodziny (i sobie). Tacie, dziadkowi i bratu koszule, mamie i babci materiał na bluzki, małej siostrzyczce różową sukienkę. A sobie? Marinka poradziła, że wie, gdzie w Żytomierzu sprzedają piękne spódniczki z plisami i białe bluzki z haftem. W niedzielę poszłyśmy. Przymierzam, Marinka mówi — bierz. W tym czasie podchodzi wojskowy, dowódca z jedną „szpalą” (kapitan po ówczesnemu), coś mówi, a Marinka odpowiada. Wyszłyśmy ze sklepu — kapitan za nami, zaczyna się przedstawiać. Marinka opowiedziała, gdzie mieszkamy, że jestem nauczycielką i że u niej mieszka lokatorka. Rozeszliśmy się. Pewnego dnia wieczorem poprawiam zeszyty. Widzę przez okno — na koniu, w ostrogach i z szablą wjeżdża na podwórko kapitan. Poprosiłam Stepana, wyszedł i powiedział, że jestem w Żytomierzu przez tydzień. Kapitan odjechał, i tyle. Następnego dnia prowadzę lekcję, stuk do drzwi. Otwieram — Żeńka, brat: „Mama mnie przysłała, żebym zapytał, czy tu przypadkiem nie oszalałaś. Co to za wojak, którego wczoraj przysłałaś? Cały wieczór na ciebie czekał”. — „Powiedz mamie, że posyłałam go tak, jak mama na niego czekała”. Po lekcjach — o, Boże! Na podwórku koń kapitana, a on, widocznie, jest w domu. Odwróciłam się i wieczór przesiedziałam w szkole. Wyszłam — konia nie ma. Marinka się śmieje: „Zaprowadźcie tego z szablą do jakiejkolwiek dziewczyny, czy choć jedna mu odmówi? Będzie trzymać, żeby nie uciekł, a wy?” Bardzo chciała mnie wydać za mąż. Czysty czwartek przed Wielkanocą. Wróciłam z pracy, a Marinka poszła na bazar. Mówi: „Ludziu, weźcie obrazy i ręczniki, a ja szybko coś ugotuję, będziemy wieczerzać”. Obrazy są w tym pokoju, w którym mieszkam, a okna wychodzą na ulicę. Zapaliłam lampę i widzę, że wszystko będzie widać, bo firanki są wyprane. Wyszłam i zamknęłam okiennice, bo jeśli ktoś zobaczy, że zdejmuję obrazy, to będzie mi, komsomolce, kłopot. Zjedliśmy wieczerzę. Ludzie z latarniami wracają z cerkwi. Pięknie, ale zaczął padać mokry śnieg. A teraz kocham ten śnieg, chociaż wtedy zrobiło się smutno.
2. Stepan opowiedział, że Wojtenko wrócił z Kijowa, ze szkoły partyjnej, i teraz postawili go jeszcze na przewodniczącego rady wiejskiej. Mnie wszystko jedno, niech sobie będzie. Gdzieś przed świętami październikowymi idę z dziećmi do szkoły. Zawsze czekały przy mojej bramie. Naprzeciw nas ulicą idzie młody mężczyzna, dobrze ubrany i sam przystojny. Odbyłam lekcje i wróciłam do domu. Marynka mówi, że był Wojtenko i pytał, czy was nie krzywdzę, a ja odpowiedziałam, że taką nauczycielkę i taką piękną dziewczynę krzywdzić to grzech. Pytał jeszcze, skąd jesteście, czy macie rodziców. Wtedy zrozumiałam, że ten, którego rano spotkałam, był Wojtenko. I na tym wszystko, tylko we wsi, kiedy tylko zaczną o czymś mówić — Wojtenko i Wojtenko. Potem przyznał, że przez całą zimę mnie obserwował i doszedł do wniosku, że to ta, na którą czekał. Wiosną mój gospodarz Stepan, przy uspołecznieniu majątku, oddał do kołchozu konie, krowę, świnie, pługi, bronę, sanie i wialnię. Wóz natomiast rozebrał i schował w sianie, żeby sprzedać go i kupić sobie 2 zęby z przodu. Pewnego wieczoru Stepan usłyszał pukanie do drzwi, wyszedł do sieni i zapytał, kto tam. „Otwieraj, Kucharczuk, to Wojtenko”. Stepan wrócił do izby i do Marynki: „Przewodniczący rady wiejskiej, ktoś doniósł o wozie”. Marynka: „Jeśli chodzi o wóz, to czemu go nie wpuścisz?” A ja domyśliłam się, że pewnie nie chodzi o wóz, i schowałam się na piecu w kącie. „Dobry wieczór w waszym domu!” — „Dobre zdrowie”. A Stepan ze strachu nie może zapalić lampy. Wojtenko: Lokatorka śpi? Marynka: Poszła do Wilska, do domu. Wojtenko: Gdybyście chcieli mnie oszukać, to trzeba by było schować jej ubranie. Świeci zapałką i oświetla piec — „Schodź!” Marynka podała sukienkę, zeszłam i stanęłam, a oni się śmieją. Marynka: Czemu nie dziewczyna? Wojtenko (do mnie): Wiesz, po co przyszedłem? Chcę się z tobą ożenić. Poradź się rodziców i powiesz. Grom z jasnego nieba. Stepan i Marynka umilkli, a ja pytam: „Na długo?” Wtedy akurat weszły w modę rozwody. A Wojtenko jakby czekał na takie pytanie i od razu odparł: „Na całe życie”. Pożegnał się i poszedł. Marynka: Zobaczycie, on was zabierze. Poprosiłam, żeby powiedzieli mojemu narzeczonemu, jeśli jeszcze przyjdzie, że już jestem zaręczona. Kilka dni później wracam z pracy — w izbie Wojtenko. — Byłaś w domu? — Nie. — Kiedy pójdziesz? — Jutro. — Czekam! Zanim wróciłam z pracy, Stepan powiedział Wojtenkowi, że już jestem zaręczona, a tamten powiedział, że będzie „walczyć”. Ja zaś łapię się na myśli, że narzeczony zaczyna mi się podobać. W sobotę idę do domu. Mama: „Czy już się zestarzałaś, czy już tak go mocno pokochałaś? Niech przyjdzie tutaj, pooglądamy go razem”. Myślałam: przewodniczący rady wiejskiej i w komunie partyjny sekretarz, to do jakichś jednoosobowych gospodarzy nie przyjdzie, a on, usłyszawszy, nawet okiem nie mrugnął. Poszliśmy, w Wilsku wszyscy moi, siedmioro, przyjrzeli się i wszystkim, absolutnie wszystkim — oprócz mamy — bardzo się spodobał. Wojtenko tego dnia wrócił do Wyszpila, a ja przenocowałam w domu. Przychodzę wcześnie rano do Kuchарczуków, a Wojtenko już przeprowadził się do nas. Wchodzę do swojego pokoju — stoi walizka, a na wieszaku jego zimowe ubranie. Zaczynam płakać. Stepan: A dochrapałaś się? Marynka: Ludziu, trzeba się cieszyć, a wy płaczecie. Za nim dziewczyny biegają jak suki. Będzie wam z nim dobrze. Gdyby mnie swatał, zaraz bym poszła. Kiedy z Stepanem się zaślubiliśmy, zabrał mnie do siebie i nigdy nie zapytał, czy piłam lub jadłam, a ja biegałam do swojej matki, żeby cokolwiek włożyć do ust. Poszłam do pracy, opowiedziałam wszystko dyrektorowi, a on mi — przeprowadził się do ciebie i dobrze zrobił. Po pracy pytam swoich gospodarzy — był? Mówią — przyniósł jakąś książkę. Patrzę: księga ślubów z pieczęciami. Wszystko już zapisane, i Wojtenko już się podpisał, i nazwisko jego ja rzekomo zgodziłam się przyjąć. Przychodzi, przynosi gorzałkę i wszystko do niej, i prosi Marynkę, żeby gotowała—
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
