Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Kolaboracjonizm» po ukraińsku: kto jest winny

Слово Просвіти, №41 за 2013 рік

Wiktor BARANOW, przewodniczący NSPU Dziki, uświęcony przez charkowskie władze akt zniszczenia tablicy pamiątkowej poświęconej Jurijowi Szewelowowi, z powołaniem się na jego rzekomą współpracę z hitlerowskim reżimem okupacyjnym, przywodzi mi na myśl refleksję, która od dawna nie daje mi spokoju. Refleksję na temat tak zwanego kolaboracjonizmu w wydaniu ukraińskim na tle wydarzeń II wojny światowej i kilku przedwojennych dziesięcioleci. Temat ten jest drażliwy, wybuchowy, podłożono pod niego tyle „min”, że stąpając po nim, można w każdej chwili „wylecieć w powietrze”. Zwłaszcza w świetle niedawnych dekretów i postanowień dotyczących przyszłych obchodów na szczeblu państwowym 70. rocznicy wyzwolenia Ukrainy od „brunatnej zarazy” oraz 70. rocznicy zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Jednak nie wszystko w naszej historii odczytuje się jednoznacznie i bezsprzecznie. Bo historia to nie tylko i nie tyle wydarzenia „epokowej skali”, co przede wszystkim ludzkie losy. To właśnie je biorę pod uwagę w pierwszej kolejności, patrząc na wspomniany problem. Przypominam sobie, jakie straszne przekleństwa sypały się w czasach radzieckich na tych, którzy w 1941 roku witali „niemieckich wyzwolicieli” chlebem i solą na ręczniku. Pierwszy punkt zaczepienia: witali po tym, jak Armia Czerwona, haniebnie i panicznie cofając się pod uderzeniami wojsk faszystowskich, pozostawiła na pastwę losu miliony obywateli radzieckich na ogromnych, okupowanych przez hitlerowców terytoriach. Moja rodzina — ojciec i matka z czwórką dzieci — w pełni zaznała „szczęścia” przymusowego przebywania na tyłach wroga. Zatem chleb i sól podane nowym „wyzwolicielom” to kolaboracjonizm w pełnym tego słowa znaczeniu. Ale spójrzmy bezstronnym okiem — co go poprzedziło i co go umożliwiło? Do przewrotu październikowego 1917 roku bolszewicy szli pod hasłami „ziemia — chłopom, fabryki i zakłady — robotnikom”, deklarując wszelkie możliwe wolności (polityczne, socjalne, narodowe i tak dalej), równość i braterstwo. Szerokie masy ludowe naiwnie im uwierzyły, ale hasła zadziałały tylko na okres przejmowania przez leninowców władzy i umacniania się w niej. Dalej wszystko działo się dokładnie na odwrót. Środki produkcji znalazły się w rękach państwa, zamiast obiecanej ziemi chłopi otrzymali niespotykaną formę niewolnictwa — kołchozy, prawo narodów do samostanowienia obróciło się w stworzenie unitarnego komunistyczno-radzieckiego państwa z centrum w Moskwie oraz surowym ograniczeniem praw republik związkowych. Narzucanie marksistowsko-leninowskiej ideologii i „radzieckiego stylu życia” na całym froncie „socjalistycznego budownictwa” bazowało na bezlitosnym tłumieniu jakiegokolwiek innowierstwa. Wolność słowa drukowanego znalazła się w kleszczach żelaznej cenzury. Zaczęła działać piekielna, karno-represyjna maszyna organów bezpieczeństwa państwowego i sądów, podporządkowując sobie wszystkich i każdego z osobna. Dodajmy do tego aresztowania i rozstrzeliwania, permanentne fabrykowanie spraw przeciwko „wrogom ludu” i niszczenie ich w imieniu ludzi pracy, zagonionych w pułapkę totalnego strachu, tworzenie kultu jednostki Stalina, wyniszczanie inteligencji naukowej i twórczej oraz najlepszych warstw chłopstwa pracującego, cyniczne deptanie zasad demokratycznych i praw obywatelskich, absolutną pogardę dla osobowości ludzkiej i całkowite podporządkowanie jej maniakalnym kaprysom kremlowskiego samowładcy, głodowy ludobójczy Wielki Głód lat 1932—33. Szanowny Giennadiju Adolfowiczu! Ten list piszę już w ślad za wydarzeniem, przed którym ostrzegała Pana społeczność Charkowa, Kijowa, Lwowa, Ukrainy i świata: tablicy pamiątkowej J. W. Szewelowowi (Szerechowi) na budynku „Salamandra” już nie ma, ponieważ Pan, człowiek, który niedawno obronił pracę doktorską, nie zechciał w kwestii ustanowienia tej tablicy pójść drogą naukowca (zbadać wszystko, co należy, i dopiero potem wyciągać wnioski i wydawać polecenia), lecz wziął w ręce łom/kilof/czekan i roztrzaskał kruchy marmur z imieniem ucznia akad. O. I. Bileckiego, L. A. Bułachowskiego, W. I. Simowycza, imieniem światowej sławy lingwisty, wieloletniego wykładowcy prestiżowych amerykańskich uniwersytetów, literaturoznawcy, który pozostawił nam błyskotliwe prace o twórczości Hryhorija Skoworody, Iwana Kotlarewskiego, Mykoły Kulisza, Mykoły Chwylowego, Wiktora Petrowa (Domontowycza), o twórczości poetów neoklasyków i młodych pisarzy Jurija Andruchowycza, Oksany Zabużko i innych. co tylko na Ukrainie pochłonął ponad 10 milionów istnień ludzkich — mamy daleko niepełny wykaz zbrodni dokonanych przez komunistycznych „wodzów” przeciwko własnemu narodowi. Kto jeszcze na świecie doświadczył tak straszliwej, tak zakrojonej na szeroką skalę zniewagi? Historia nie zna podobnych przypadków. Dzisiaj, na początku XXI wieku, wielu osobom trudno w to wszystko uwierzyć. Jednak to się wydarzyło, a co najważniejsze — zbyt dotkliwie wypaliło się w losach dziesiątek i setek milionów ludzi. Można było do woli zombować swoich obywateli i cały świat mitem o „kraju najbardziej postępowej demokracji” oraz „wyższości socjalizmu nad kapitalizmem”, do woli przez radio i czasopisma przekonywać, że „życie stało się lepsze, życie stało się weselsze”, do woli zasłaniać się nienaganną (oczywiście na papierze) Konstytucją — ale, jak trafnie zauważył Poeta, „narodu nie kupisz za makuch”. Nie było w ludzkich duszach i sercach miłości ani do partii, ani do jej wodzów, ani do wszystkiego, co nazywano radzieckim sposobem życia. Zresztą skąd ta miłość miała się wziąć? Był totalny, do głębi świadomości strach, była głucha, niewypowiadana na głos nienawiść, była zwierzęca rozpacz już nawet bez najmniejszej nadziei na lepsze czasy. Czyż tak trudno sobie wyobrazić, że kiedy w tych szaleńczych okolicznościach pojawia się ktoś, niechby nawet od samego nieczystego, i ogłasza możliwość innego życia, wyzwolenia spod znienawidzonego bolszewickiego jarzma — chwytają się go jak brzytwy? Czyż nie wynika to z całej praktyki stalinowskiego despotyzmu? Z całego, doprowadzonego do absurdu, wariantu relacji między niekontrolowaną, zbrodniczą władzą a zniewolonym przez nią narodem? Oto jak oddano ogólne nastroje tamtego czasu w powieści-dokumencie Anatolija Kuzniecowa „Babi Jar” ustami prostego kijowskiego dziadka: „Naród choć pod carem, choć pod burżujem zgodziłby się żyć, byle nie pod Stalinem”. To dzisiaj, z punktu widzenia „cywilizowanej” wspólnoty trzeciego tysiąclecia, łatwo wydawać wyroki na „zdrajców”, „odszczepieńców”, „kolaborantów”, piętnować ich znamieniem sprzedajności, antypatriotyzmu, służalczości. A postawcie się na miejscu człowieka doprowadzonego przez bolszewicki reżim do ostatecznej granicy, na której właściwie przestał już uświadamiać sobie, że jest człowiekiem, znalazłszy się oko w oko z bezprawiem, brakiem praw, beznadzieją. Wtedy sądźcie, wtedy piętnujcie. Karb drugi. Niemieckie obietnice zaprowadzenia Ordnung okazały się oszustwem. Ten sam kijowski dziadek przyznaje: „Ale ten rzeźnik (Hitler — W. B.) okazał się jeszcze gorszy od Stalina”. Ale przecież i bolszewickie „przynęty” w rzeczywistości obróciły się w ogólnonarodową tragedię! Dlaczego więc, przeklinając jednych nieludzi, na drugich nie śmiemy nawet palcem kiwnąć? Dlatego, że „swoi”?! Przecież oni są tacy sami w swojej ludobójczej istocie! I to jest prawda niezaprzeczalna, uznana przez cały świat. I tylko my, potomkowie strasznych ofiar stalinizmu, po strusiemu chowamy głowę pod skrzydło i boimy się choćby poruszyć ten temat. Wcale nie usprawiedliwiam tych, którzy witali Niemców z ręcznikami. Próbuję ich zrozumieć. Pojąć wewnętrzne poruszenia, motywację każdego konkretnego czynu, bezapelacyjnie zakwalifikowanego przez radzieckich ideologów jako zdrada, wysługiwanie się, kolaboracja. Nie jest mi łatwo to robić również dlatego, że za mną stoi postawa mojej rodziny w warunkach okupacji. Przed wojną ojciec pracował na kolei i miał odroczenie od poboru do wojska. Jak o wielu takich „chronionych” specjalistach, o nim po prostu zapomniano w zamęcie chaotycznego odwrotu i znalazł się „pod Niemcem”. Nie rozstrzelali go, bo nie był komunistą. Oczywiście, pracy żadnej, więc i kawałka chleba żadnego. Mama chodziła „do bogatych wsi” i wymieniała jakieś rzeczy na mąkę, kasze, makuch. Trzymali jakieś „bydło” w gospodarstwie. Aż nagle przychodzi sąsiad Mytrofan Jacyna i agituje ojca, żeby poszedł służyć jako policjant: dają „umundurowanie” i przydział żywnościowy. Dopóki ojciec rozmyślał, matka nakryła ich mokrym workiem: „Wy co, chłopcy, powariowaliście?! Wrócą nasi — gdzie wy wtedy będziecie?”. Najważniejsze są tu słowa mamy „wrócą nasi”. I to wtedy, kiedy wydawałoby się, że Ordnung się utrwalił, front odsunął się daleko na wschód, w naszej chacie mieszkał na kwaterze niemiecki oficer i uczył najstarsze z dzieci, Anatolija, języka niemieckiego oraz częstował czekoladą. Ale mimo wszystko okupantów jednoznacznie postrzegano jako zjawisko wrogie i tymczasowe. I nie tylko w naszej jednej rodzinie. Oczywiście, chyląc czoła przed jasną pamięcią taty i mamy, ja jako spadkobierca ich światopoglądu i moralności w ogóle nie mam prawa usprawiedliwiać jakichkolwiek faktów kolaboracji. Ale mimo wszystko nie mogę nie myśleć o tym problemie. Samych tylko białych i czarnych barw tutaj wyraźnie za mało. Karb trzeci. Usprawiedliwiając działania charkowskich władz w sprawie zburzenia tablicy pamiątkowej Jurija Szewelowa, komunista Hołub w programie na żywo na kanale telewizyjnym „Inter” rozwodził się o moralnym wyborze człowieka w warunkach wojny. Mówił, że Ołeś Honczar go dokonał i znalazł się w niemieckim obozie koncentracyjnym na charkowskiej Chołodnej Horze. Szewelow zaś wolał współpracę w niemieckiej prasie i dlatego jest wrogiem. W takim razie trzeba ogłosić wrogiem także Borysa Hmyrię, który śpiewał w kijowskiej operze podczas okupacji. I wielu innych, którzy nie z własnej woli znaleźli się pod okupantem. Do tego komunista Hołub woli nie wspominać o wystąpieniu Ołesia Honczara z partii w dniach, gdy na początku lat 90. ukraińscy studenci ogłosili „rewolucję na granicie”. To też był moralny wybór starego, mądrego pisarza, rozczarowanego komunistycznymi ideałami radzieckiego wzorca. I na koniec. Mówią, jakoby historia to nie to, co było, a to, co o przeszłości napisano. Kiedyż napiszemy taką własną historię, która by nas, Ukraińców od Karpat aż po Doniec, jednoczyła, a nie nastawiała przeciwko sobie? Oczywiście, tego nie da się zrobić młotkiem, którym rozbijano tablicę pamiątkową w Charkowie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn