Strona · s. 4strona oryginału ↗
Twórczość powstańców
Слово Просвіти, №41 за 2013 рік
Wasyl SELEZINKA, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek zarządu czerniowieckiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, członek Związku Dziennikarzy Ukrainy. Kiedyś dawno temu byłem na weselu w Kołomyi u swojego dalekiego krewnego, tam usłyszałem, jak młodzi chłopcy śpiewają powstańcze pieśni lat 40. Zdziwiłem się wtedy: po pierwsze, tych pieśni nie powinni znać, a po drugie, to pieśni zakazane. Inicjatorem okazał się mój krajan ze Spasu w rejonie kołomyjskim obwodu iwanofrankiwskiego, a na pytanie: „Skąd znacie te pieśni?”, odpowiedział, że ma zbiorek, wydrukowany na maszynie w 1947 roku. Później dał mi tę zbiórkę. Niewielka — 15x10 cm, ładnie oprawiona. Książkę przygotował powstaniec Dmytro Iwanowycz Hołowaty o pseudonimie „Wychor”, stanicznyj wsi Spas, który miał kryjówkę w gospodarstwie frontowca Wasyla Czukura. „Wychor” zginął 04.03.1949 roku, a Czukur schował zbiórkę i niebiesko-żółtą flagę w ulu z pszczołami, gdzie trzymał je prawie pół wieku. Potem oddał zbiórkę synowi Bohdanowi, a ten rozpowszechnił ją między chłopcami, żeby uczyli się śpiewać. Na 44 stronach było ponad 50 tekstów pieśni. Pokazałem zbiórkę honorowemu przewodniczącemu wyżnickiej „Proświty”, honorowemu obywatelowi miasta Wyżnicy Mychajłowi Wasylowyczowi Iwaniukowi. Mychajło w rejonowym miasteczku Kicmań odszukał zapalonego folklorystę i kompozytora Kuźmę Smala, ten przyjechał do niego do Wyżnicy i pewnego razu pochwalili mi się, że zapisali już nie 50, a 74 pieśni. „To niedobrze. Dobrze, żeby było 100 powstańczych pieśni”. — „Zrobimy sto”. Mychajło Iwaniuk za własne środki oraz za emeryturę siostry Marii wydrukował 3000 egzemplarzy tej nowej zbiórki. Przejrzałem ją, zobaczyłem, że Mychajło na końcu pisze, jaką pieśń kiedy, od kogo zapisał, przejrzałem niewielki artykuł wstępny K. Smala, gdzie zaznaczył, że to pierwsza taka zbiórka i że Mychajło zapisywał pieśni w rodzinnej wsi. Niedawno znowu postanowiłem ją uważnie przeczytać. Trzykrotnie pytałem listownie Mychajła, czy nie ma nic przeciwko temu, aby zbiórkę wydać ponownie w twardej oprawie i tematycznie opracować? Odpowiedział, że nie ma nic przeciwko, ale bez żadnych zmian. Zdziwiłem się. Jakie zmiany? Dopiero teraz zrozumiałem: żeby nie wspominać zbiórki „Wychora” i ula Czukura. Dlaczego? Bał się utracić pierwszeństwo? Ale właśnie zbiórka „Wychora” stała się impulsem, żeby on zaśpiewał te sto pieśni. To po co przemilczać? Powstańcy nie tylko strzelali, ale dbali o kulturę, zwyczaje. Przed Bożym Narodzeniem układali i rozpowszechniali nowe kolędy, a przed Wielkanocą rysowali ładne bofony, czyli powstańcze pieniądze, które rozprowadzali dziesiętnicy pracujący przy radzie wiejskiej. Pojawiały się jaskrawe ulotki. Byłem już w piątej klasie. Przychodzę do szkoły, a przy wejściu ulotka. Na niej gruba świnia, ryj — to gęba-portret Stalina, który wysadza kulę ziemską, a obok dwuwiersz: „Tak jest” i „Tak będzie”. Nad wejściem duża, nowiutka niebiesko-żółta flaga. Wchodzę do klasy — cisza. Nauczycielka przygotowuje się do lekcji języka rosyjskiego. Podczas lekcji do klasy zagląda oficer. Nauczycielka, wróciwszy z korytarza, mówi: „To żołnierze, zdejmują już i flagę, i ulotkę”. Tej samej jesieni do wsi przyszło trzech powstańców do dawnej kryjówki, która była w gospodarstwie frontowca Jury Sorocza. Chcieli zabrać radioodbiornik oraz niektóre rzeczy, bo wyruszali daleko w góry na zimę. Strażnikiem był brat Sorocza. Gospodarz poczęstował ich wieprzowiną. Zasiedzieli się, a wyjrzawszy przez okno, zobaczyli, że ziemię pokrył biały śnieżek. „Teraz nie da rady iść, bo będą nowe ślady. Przenocujemy w kryjówce, a jutro pójdziemy, kiedy ludzie już wydeptają ścieżki”. O świcie kryjówkę otoczyło 50 enkawudzistów z karabinami maszynowymi, granatami, psami. Pół dnia przekonywali powstańców do poddania się. Posyłali do kryjówki jedenastoletniego chłopca, potem gospodarza, ale ci odmówili. Enkawudzistów przyprowadził dawny kolega z gimnazjum jednego z powstańców, który ukrywał się w tej kryjówce prawie dwa lata. Teraz pokazał, gdzie trzeba kopać, żeby trafić do kryjówki. Enkawudziści łapali na drodze ludzi, bo sami nie chcieli kopać, bali się trafić pod ogień powstańczych automatów. Kiedy dokopali się do desek, zaczęli rzucać granaty. Powstańcy zastrzelili się. Minęły lata. Na miejscu kryjówki postanowiono postawić pamiątkowy krzyż, właśnie tam opowiedziałem o tej ulotce, bo wiedziałem, że narysował ją jeden z poległych o pseudonimie „Syzyj”. To był chłopak z Kosowszczyzny o nazwisku Radysz. Po kilku miesiącach na Boże Narodzenie mój przyjaciel Josyp Żyhaluk mówi: „Ty mówiłeś o ulotce, a ona teraz jest u mnie”. — „Skąd?!”. — „Ją zachował chłopak z sąsiedniej wsi Kropywysze, który chodził do naszej wsi do szkoły. O nazwisku Ferenc”. — „To mój kolega z klasy”. Wypytując wszystkich o „Syzego”, dowiedziałem się, że jego sympatią była moja sąsiadka Hanna Syrotiuk o pseudonimie „Weselka”, która teraz uczyła na Tarnopolszczyźnie. Napisawszy do niej list, w odpowiedzi otrzymałem fotografię, rysunek i pożegnalny wiersz „Syzego”. Ilu ich było — utalentowanych artystów, poetów, innych genialnych Ukraińców, którzy odeszli w niepamięć przez tę srogą, szaloną walkę o wolność. Teraz w Radzie Najwyższej rozkoszują się kolesniczenki i jefremowy, a etnicznych Ukraińców jest tylko 22. Kto obroni Ukrainę? Ale ja wierzę w nasz dobry, pracowity naród, który jest zdolny do wszystkiego, nawet do rzeczy niewiarygodnych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
