Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Josyp Struciuk: „Bądźcie Ukraińcami”

Слово Просвіти, №41 за 2017 рік

Ponad sześć dekad na niwie ukraińskiego słowa artystycznego sumiennie i z talentem pracuje Josyp Struciuk. Jego dorobek twórczy jest doprawdy godny podziwu. Zarówno jakościowo, jak i ilościowo (ponad sześćdziesiąt książek poezji, prozy, dramaturgii, eseistyki, rozpraw literaturoznawczych, wspomnień!). Jak słusznie zauważał świętej pamięci Roman Fedoriw, „proza Josypa Struciuka jest tak samo ciekawa, jak poezja. Oprócz tego jest ona uczciwa, prawdziwa, bezkompromisowa”. Jednocześnie z twórczością mistrza słowa harmonijnie współbrzmi jego pryncypialna postawa obywatelska. Pisarz jest jednym z organizatorów towarzystwa „Chełmszczyzna”, na początku lat 90. ubiegłego stulecia – szefem Wołyńskiej organizacji krajowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. A do tego jest mentorem twórczej młodzieży, pierwszym kierownikiem studia literackiego „Lesyn kadub”, inicjatorem wołyńskiego obwodowego konkursu literackiego „Niepowtarzalność”. Zazwyczaj Josyp Struciuk uprzejmie i stanowczo odmawia wywiadów. Tym razem (zważywszy na tragidramatyczną surowość realiów?) on, laureat międzynarodowych i ogólnoukraińskich nagród literackich, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, Honorowy obywatel Łucka, zrobił wyjątek. Tym bardziej, że chodziło o publikację na łamach „Słowa Proświty”. Kto wymurował mur między Polakami a Ukraińcami? – Josypie Heorhijowyczu, właśnie ujrzała światło dzienne Pana powieść (według innej wersji przynależności gatunkowej – opowieść krwawych lat) „Operacja »Burza«, albo My ich wspólnie wytępimy”. W tym płótnie prozatorskim wyłania się ukraiński dramat narodowy w kontekście ukraińsko-polskiej konfrontacji w XX wieku. Co stało się dla Pana, chełmszczanina, tym motywacyjnym impulsem, kiedy zdecydował się Pan napisać to epickie, w znacznej mierze udokumentowane płótno? – Zapewne konieczność, obowiązek powiedzenia prawdy. A także obowiązek wobec pamięci o rodakach… W naszej wsi (Strzelce, – W. W.) mieszkały tylko trzy rodziny Polaków. Do nich dołączało jeszcze 7 rodzin murawiaków, przesiedlonych tutaj w połowie XIX w. Przybysze z Murawii (zwłaszcza starsi) między sobą tak właśnie rozmawiali w swoim dialekcie, przez co i cały lewy od wjazdu do wsi zakątek do dziś nazywają Murawiakami. Według podań moja wieś, jak i sąsiednia, była placówką króla Daniela. Przynajmniej toponimy (Strzelce i Ratiborowice) temu nie przeczą i swoim pochodzeniem sięgają ukraińskiego praźródła. W źródłach archiwalnych o wsi Strzelce jest niemało ciekawych wzmianek, ale ja je pominę, aby zbliżyć się bezpośrednio do poruszonego tematu, i przeniosę się aż w lata 30.–40. ubiegłego wieku. O tych latach wiele się nasłuchałem, a co nieco sam przeżyłem. Pamiętam, jak „krakusi” (członkowie polskiej paramilitarnej organizacji szowinistycznej, – W. W.), wybiwszy okno, wdarli się do chaty i, zobaczywszy prawosławne ikony, zaczęli tłuc naczynia. Matka padła na kolana, załamała ręce do góry i przez łzy błagalnie wygłaszała „Ojcze nasz” po polsku, bo przez jedną zimę (i nie więcej) uczęszczała właśnie do polskiej szkoły (innej w ukraińskiej wsi nie było). Może polski „Ojcze nasz” i pomógł, bo sąsiadom jeszcze pierze z pierzyn puścili z wiatrem i do mąki wlali „naftę” (naftę). W niszczeniu prawosławnych świątyń polscy szowiniści jakby rywalizowali z moskiewskimi komunistami. Jak pisał Jewhen Pasternak: „Największe nasilenie ta akcja przybrała w 1938 roku, kiedy w ciągu trzech (!) miesięcy, maj-czerwiec-lipiec, zburzono według nieoficjalnych obliczeń 167 świątyń”. W tym także naszą, która miała starodawne rzadkie ikony, które bezbożnicy deptali w ziemi brudnymi butami. – Czyli proces wyobcowania, niezgody, inspirowany przez stronę polską, faktycznie nabrał na Chełmszczyźnie (a ona jest częścią historycznego Wołynia) swojego przerażającego rozmachu już w 1938 roku? O dobrosąsiedztwie, najwyraźniej, nie mogło być już mowy. – Po tym, jak Polacy zburzyli cerkiew, w naszej wsi jakby ktoś mur wymurował między nimi a Ukraińcami. Nawet my, dzieci, nie bawiliśmy się ze swoimi polskimi rówieśnikami. Teraz dziwię się, jak wtedy, jeszcze w 1938 roku, nie doszło do rzezi chełmskiej. Z czasem polscy historycy zaczną kiwać za Bug, na Wołyń, mówiąc, co tam się działo. Chciałbym wiedzieć, czy policzyli oni, ile ich świątyń wtedy tam zniszczyli Ukraińcy? Myślę, że nie odważą się odpowiedzieć. Bo kościoły, jak i cerkwie tutaj na Wołyniu, zaczęli niszczyć po wojnie już głównie komuniści. A 29 stycznia 1943 roku do naszego lasu zabrali już Adama Mykytiuka i Jewhena Simiaszka. Adam zginął, a Jewhen cudem się uratował. Pokorny i bogobojny Antin Bryl po pracy mył buty, podeszło do niego dwóch i popchnęło w rów, w chacie wybili okna. Sąsiedzi namówili Antona, żeby podał przestępców do sądu. Mężczyzna posłuchał i sąd przyszedł, ale do poszkodowanego. 30 stycznia tego samego 1943 roku Bryla zabrali do lasu. Ktoś z mieszkańców wsi słyszał i widział, jak kresowiacy mordowali niewinnego. Rozebrali go, przywiązali do dębu, darli skórę, posypując rany solą. Taką samą śmiercią tego wieczoru zginął i Josyp Kowalczuk. Z czasem z lasu nie wrócił Todorko Miszczanczuk. Zgłosił się go szukać brat Hryć – poszedł i też zniknął. Ludzie zaczęli domyślać się, że w lesie, zapewne, mieści się gniazdo bandytów. – Śmiertelny mechanizm zaczynał nabierać obrotów… – To był przeddzień przerażających zmagań dwóch słowiańskich etnosów. Co więcej, jeden powinien był bronić swoich praw na ojczystej ziemi po obu stronach Bugu. Właśnie dlatego po pierwszych ofiarach w mojej wsi Jurij Łukaszczuk zorganizował samoobronę. Weszli do niej Jewhen Dolynski, Josyp Nazarewycz, Serhij Steć i moi rodzeni wujowie – Wołodymyr Struciuk i Jewhen Wowczuk. Potem działali na terenach Chełmszczyzny i Nadsania – kto w dywizji „Galicja”, kto w oddziałach UPA. Za swoją obronną inicjatywę Jurij Łukaszczuk ciężko zapłacił: 6 lutego 1943 roku AK-owcy (tak siebie nazywali bandyci) zabili ojca Wasyla i siostrę Nadię, a niedługo za wsią Ratiborowice mściwa kula przerwała życie także brata Ołeksy. Utworzenie samoobrony przyczyniło się też do tego, że 26 maja 1943 roku na Strzelce napadła banda AK – 500 bojowników pod dowództwem Krakiewicza. Te dane stały się mi znane z polskich źródeł. Strzelce były pierwszą z tych 52 wsi, które w ciągu roku spłonęły tylko w powiecie hrubieszowskim. — I działo się to, podkreślę jeszcze raz, na historycznym Wołyniu. — Tak. Ale dziwne, dlaczego polscy badacze nie łączą wydarzeń na Wołyniu z sąsiednią Chełmszczyzną? Jak widzimy, tutaj, w tym samym czasie, rozwiązywano te same problemy. Bezlitośnie prowadzono polonizację ludności ukraińskiej, zabraniano jej rozmawiać w ojczystym języku w urzędach państwowych, zamykano ukraińskie szkoły i placówki kulturalne. Wojewoda Józewski zaznaczał, że na Wołyniu z 1732 szkół podstawowych tylko 11 było ukraińskich. Programy szkolne i podręczniki, zwłaszcza z historii, języka i literatury, były przesiąknięte duchem polskiego szowinizmu, nie mówiąc już o tym, że spośród wszystkich nauczycieli pracujących w szkołach województwa 83% stanowili Polacy. Minister oświaty Grabski tłumaczył zamykanie szkół obcojęzycznych bardzo prosto i szczerze: „Ukraińcy i Białorusini po osiągnięciu pewnego stopnia świadomości społecznej będą domagać się narodowego zjednoczenia Ukraińców i Białorusinów ze swoimi rodakami w radzieckiej Ukrainie i Białorusi”. Czyż nie mogło to wywoływać niezadowolenia? — Pytanie retoryczne. Podłoże dla wołyńskiej tragedii z wachanalią morderstw było przygotowane. — Na Wołyniu polskie bandy jeszcze przed pamiętnym 11 lipca 1943 roku (dniem tak zwanej „wołyńskiej tragedii czy rzezi”) dopuściły się wielu zbrodni. W szczególności na początku i w połowie kwietnia 1943 roku tylko w powiecie horochowskim polscy kresowiacy spalili takie ukraińskie wsie, jak Kniaże (obecnie rejon sokalski obwodu lwowskiego), Kwasów, Ochłopów, Krasny Sad i inne. Trzeba podkreślić, że w tamtym czasie Polacy już całkowicie zastąpili Ukraińców w policji (którzy wstąpili do UPA) i razem z Niemcami dokonywali napadów na ukraińskie wsie, wyniszczając świadomych aktywistów. Ukraińcy stawiali opór i okrutnie mścili się zarówno na niemieckich okupantach, jak i na ich poplecznikach, polskich bandach. Istnieje ciekawy komunikat niemieckich służb specjalnych: „W ostatnim czasie ruch Bandery coraz bardziej przechodzi do aktywnego prowadzenia walki. Już w maju udało się ustalić, że ruch banderowski poważnie zajmuje się organizacją bandyckich grup w zachodniej części Ukrainy…”. A gebietskomisarz okręgu „Łuck” oświadczył: „Prawie wszystkie gospodarstwa państwowe znajdują się w rękach band (czytaj UPA). Koleje są wysadzane, po drogach można jeździć tylko z konwojem. Nasze siły nie mogą wziąć góry nad bandami. Dlatego i ludność już z nami nie współpracuje”. Doszło do tego, że 5 maja 1943 roku do Równego przybył reichsminister okupowanych terytoriów Wschodu Alfred Rosenberg. Od razu zameldowano mu: ukraińscy nacjonaliści sprawiają więcej trudności niż bolszewickie bandy. O heroicznej walce polskich oddziałów partyzanckich na „kresach wschodnich” nikt nawet nie wspominał. To również świadczy o tym, kto, jaki wkład wniósł w wyzwolenie Wołynia od hitlerowskich okupantów. „Data »wołyńskiej rzezi« — całkowita fikcja” — Polscy historycy, krajoznawcy, a przede wszystkim politycy, oskarżają o wołyńską tragedię tylko Ukraińców. — Słowo „Ukrainiec” u polskich krajoznawców często brzmi jak synonim słowa bandyta. W przeważającej większości ich „badań” nie pisze się już „nacjonalista”, „upowiec”, „bulbowiec”, „bandyta”, „rzeźnik”, „siekiernik”, „morderca” itd., a po prostu — „Ukrainiec”. Data „wołyńskiej rzezi” (11—12 lipca 1943 roku), kiedy rzekomo zniszczono 100 polskich wsi, — to całkowita fikcja. Ciekawe rozważania na ten temat doktora nauk historycznych I. Patryljaka: „Jeśli przyjąć, że do ataku na wieś trzeba byłoby wydzielić przynajmniej jedną czotę (30—40 uzbrojonych osób) i setkę zmobilizowanych i uzbrojonych w siekiery i widły wieśniaków, to otrzymamy liczbę 1,8—4 tysięcy powstańców, którzy mieliby brać udział w akcji 11—12 lipca. To zbyt duża liczba jak na kilka rejonów. Biorąc pod uwagę, jakimi siłami UPA dysponowała na południu obwodu wołyńskiego w lipcu tamtego roku, najwyraźniej mogło chodzić o napad na 20—25 miejscowości, ale nie więcej. Nawet w takich warunkach była to dość skomplikowana pod względem technicznym operacja”. Co więcej, w polskich dokumentach figuruje tylko kilkanaście zaatakowanych 11—12 lipca polskich miejscowości. Gdzie więc prawda? — W badaniach rzeczywiście odpowiedzialnych, uczciwych, kompetentnych historyków i krajoznawców. — Swoją drogą, wołyńscy krajoznawcy I. Puszczuk, J. Caruk, I. Olchowśkyj, badając wołyńskie wydarzenia, wykryli duże niedokładności i otwarty fałsz, zwłaszcza w podawaniu liczby ofiar, które często różnią się kilkukrotnie, a nawet kilkunastokrotnie! — W końcu ta surowa prawda — jest w Pańskiej książce „Operacja »Burza«, albo My ich wspólnie wyniszczymy”. — Ja i teraz powiedziałbym tak, jak w posłowiu do powieści: „Gdybym nie czytał, za pozwoleniem powiedzieć, owych pamiętnych wspomnień Władysława i Ewy Siemaszków »Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia w 1939-1945«, nie widział (choć nie do końca) polskiego filmu »Wołyń«, gdyby polski Sejm nie uznał wydarzeń na Wołyniu w 1943—1945 latach za »ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów na mieszkańcach II Rzeczypospolitej«, nigdy nie wziąłbym się za pisanie tego, co tobie, drogi czytelniku, przyszło czytać. Bo jako naród, Polaków i ich dążenie do niepodległości szanuję. Szanuję, ale właśnie dzisiaj, kiedy nasze młode państwo jest w tak krytycznym stanie, kiedy północny odwieczny nieżyczliwy sąsiad ogłosił nam kolejną wojnę na wyniszczenie, zagrabił nasz Krym i w Donbasie prawie codziennie giną najlepsi synowie i córki Ukrainy, broniąc swojej ziemi, my, jak nigdy, jesteśmy zmuszeni szukać sobie przyjaciół w światowej wspólnocie. I znajdujemy. Bo z nami nie tylko Wiara, Nadzieja i Miłość, ale i pragnienie, by wreszcie wyrwać się z tej niewoli, w którą nas wtłoczyli »nasi wrogowie« na kilka długich wieków. I właśnie dzisiaj ktoś z zatłuszczonej talii wyciąga dawno bitą kartę, aby podrzucić ją w nasze dość kruche zbliżenie. I podrzucono, trzeba przyznać, pro-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn