Strona · s. 10strona oryginału ↗
Tyczyna i my
Слово Просвіти, №41 за 2017 рік
Wiktor KOSTIUCZENKO. Dokończenie. Początek w nr 38 z 2017 r. Życie Tyczyny wypełnia się nową treścią. To jedzie z kapelą K. Stecenki na grób T. H. Szewczenki do Kaniowa, a po powrocie kieruje chórem kolejarzy; to zapisuje pieśni ludowe; to pracuje jako sekretarz techniczny w czasopiśmie „Switło”. Jego druga książka, „Płuh” (1920), a zwłaszcza trzecia, „Witer z Ukrajiny” (1924), to ostre niepokoje autora o rewolucyjną rzeczywistość. Jawi się ona jako ruina. Władza radziecka zaś w „rewolucyjnej rzeczywistości” dostrzega tworzenie. Rewolucja – ruina i rewolucja – tworzenie – to dwie różne rewolucje: Październikowa i Ukraińska. Uważnie przeczytajmy wiersze „Na majdani”, „Jak upaw że win…”, „Rondeli”, „Za wsich skażu”. To obrazy z życia ówczesnej ukraińskiej wsi: niepokoje społeczne, wybieralność w gromadach, walka ukraińskich oddziałów wojskowych przeciwko wrogom o „wolną drogę”. Wywalcza ją „nasza nacja”. Autor niepokoi się: a kogoż „na Wkrainu żdat?”, Karmeluka, Skoworodę, którzy zastąpią hetmana Skoropadskiego? Ojciec Dniepr czeka na zmiany. We wspomnianych wierszach, podkreślam, dosłownie ożywa ukraińska wieś z jej obyczajami, zwyczajami i charakterystyczną leksyką: „żdite woli”, „sława”, „jasen misiać uhori”, „hołotu j woli powinczat” i in. Poeta negatywnie odnosił się do hetmana Skoropadskiego, który zaczął rządzić Ukrainą po Centralnej Radzie. Temu poświęcił cykl wierszy satyrycznych pod pseudonimem „Ja. Tut”. Wyraźnie widać to w wierszach „Na mohyli Szewczenka”, „Skorbna maty”. Z przekazów wiadomo, że władza Skoropadskiego (poeta nazywa go świniopasem) w 1918 roku przygotowywała aresztowanie Tyczyny. Denikinowcy, którzy zajęli Kijów w 1919 r., też zapisali Tyczynę na listy do stracenia… W 1921 roku rozpoczęła się ekspansja rosyjskiej rewolucji październikowej, która rozpętała wojnę domową na Ukrainie. Władza niszczyła „byłych” – ziemian, kapitalistów, szlachtę, księży, kupców, oficerów armii carskiej, żołnierzy białych armii, urzędników Centralnej Rady, uczestników licznych oddziałów powstańczych. Przywódca i inspirator bolszewików Lenin wydawał wskazówki: „Im większą liczbę przedstawicieli reakcyjnej burżuazji i reakcyjnego duchowieństwa uda nam się… rozstrzelać, tym lepiej”. Przyszła bieda i do rodziny P. Tyczyny – jego braci Jewhena i Iwana aresztowano za udział w ruchu na rzecz utworzenia Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi. P. Tyczyna bierze w miarę możliwości udział w uwolnieniu braci. W twórczości poety, zdaje się, owa linia na poszukiwania harmonii momentami zaczynała odchylać się, że tak powiem, od kursu. W wierszu „Psałom załizu”, pełnym powstańczych nadziei na odnowę, nagle czytamy takie antyhumanitarne: To co płonie: archiwum, muzeum? — a podłóżcie-no chrustu! Załóżmy, że te słowa należą nie do bohatera, a do antybohatera. I co z tego? Archiwa płonęły? Płonęły. Przypomnijmy lata 60. ubiegłego wieku. W Państwowej Bibliotece Publicznej AN USRR przez trzy dni płonęły cenne dokumenty, archiwa Centralnej Rady, książki historyczne. A po jakimś czasie wybuchły starodruki w Monasterze Wydubickim. Ktoś przecież podłożył chrustu? W 1920 roku Tyczyna pisze wiersz prozą „Żywem komunoju”. Opublikowano go z jakiegoś powodu dopiero w trzecim zbiorze „Witer z Ukrajiny”. Od strony ideowej utwór niby „wpisuje się” w linię „poszukiwania harmonii”, bo kładzie się w nim nacisk na połączenie osobistych wysiłków z obywatelskimi. Tę myśl podchwycili. I to „nowy dali poriadok ludy”? W czym nowość? W tym, że „komuną” pracują na odebranej monasterowi ziemi? Że komunarzy mają „hordist i horinnia”, że budują abstrakcyjny „ludskosti pałac”? Że nad Dnieprem – ruina, głód? Moim zdaniem, „Żywem komunoju” – to raczej felieton na komunę, na „sukupnu praciu”… W 1923 roku P. Tyczyna jest w Charkowie. Trudne było to przeniesienie: ratowano go przed aresztowaniem. Czeka (Crezwyczajnaja komissija) przygotowywała rozprawę. P. Tyczynie stawiano zarzuty o związki z Centralną Radą, w szczególności z W. Wynnyczenką, S. Petlurą. W obronie poety wystąpił Błakytny – redaktor gazety „Wisti”, który dowodził władzy absurdalność takiej rozprawy. Błakytny zaproponował poecie miejsce kierownika działu poezji w czasopiśmie „Czerwonyj szlach”, które wychodziło w Charkowie. Przyjmują go do organizacji literackiej „Hart”. W ogóle ówczesne życie literackie w mieście wrzało: prowadzono burzliwe dyskusje, publikowano manifesty, oświadczenia. Lecz poeta nie rzucił się w wir namiętności. Omijał zebrania, posiedzenia. Przeżycia nie opuszczały go: „Oj, tiażko, tisno tut meni!”. Tymczasem krytyka twórczości Tyczyny nasilała się. Przede wszystkim za odejście od rzeczywistości. Z „Hartu” przechodzi do nowo utworzonej przez M. Chwylowego organizacji WAPLITE (Wolna Akademia Proletariackiej Literatury). I to, być może, był błąd, bo M. Chwylowego właśnie wtedy bezlitośnie oskarżano o odstępstwo od proletariackiego internacjonalizmu i obranie przez niego kursu na „psychologiczną Europę”. Nacisk na M. Chwylowego coraz bardziej rośnie. Sam Stalin demaskuje „chwylowizm”. Nacisk partii na organizację literacką WAPLITE był tak silny i tak groźny, że organizację zmuszono do samorozwiązania. A 13 maja 1933 roku M. Chwylowyj popełnił samobójstwo. 21 listopada 1933 roku wiersz P. Tyczyny „Partija wede” wydrukowano w moskiewskiej gazecie „Prawda”. Wiersz stał się niemal szczytem myśli ideowo-estetycznej, „programowym dla całej radzieckiej poezji…” (Kratkaja litieraturnaja encykłopiedija. — t. 7, 1972. — S. 706). Władza szukała wrogów ideowych. W. Sosiurę krzyżują za poemat „Machno”, szczują go na J. Małaniuka, J. Czerkasenkę, na neoklasyków. Funkcjonariusze partyjni zawzięcie formują nową „literaturę partyjną”. Tutaj nie wpisuje się M. Chwylowyj,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
