Strona · s. 10strona oryginału ↗
Fundamentalne wydanie, godne pamięci o Tarasie Szewczence
Слово Просвіти, №41 за 2018 рік
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Po dokładnym zapoznaniu się z unikalnym zbiorem dokumentów, który przygotowały Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy oraz Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, przypomniałem sobie pełne zachwytu i wdzięczności słowa Kobziarza o 1. tomie zbioru dokumentów historycznych i utworów folklorystycznych „Zapiski o Jużnoj Rusi” Pantelejmona Kulisza, przeczytanym przez zesłańca wiosną–latem 1857 r. w umocnieniu Nowopietrowskim: „Ja tę książkę niedługo na pamięć będę czytał… Przepiękna, szlachetna praca. Diament we współczesnej literaturze historycznej”. Na tak wysoki patos nie odważę się, jednak jako historyk-archiwista szczerze dziękuję moim kolegom za doprawdy piękne, szlachetne i zakrojone na szeroką skalę, godne pamięci o Szewczence wydanie dokumentalne, które wywołuje nie tylko czysto zawodową satysfakcję, ale i emocjonalny zachwyt. Publikujący słusznie ostrzegają, że wszystkie poprzednie wydania archiwalnej szewczenkiany zawierały daleko niepełny kompleks dokumentów, tak jak odkładały się one w kancelarii instytucji czy urzędu, a miały charakter wybiórczy i naświetlały poszczególne, najbardziej informacyjne i znaczące epizody z życia poety. Dlatego właśnie korpusowość, czyli wszechogarniająca natura istniejących tekstów, jest determinującą cechą gatunkową najnowszego wydania dokumentalnego. Cechą rodzajową spraw opublikowanych w książce jest związek ze śledztwem, policyjnym i wojskowo-policyjnym nadzorem nad Szewczenką. I jeszcze: „Jednym z zadań postawionych przez opracowujących jest ustalenie, według jakich właśnie spisów (oryginałów czy kopii, ówczesnych czy późniejszych) publikowano dokumenty w tym czy innym wydaniu…” Czyli mowa o odtworzeniu archeograficznej szewczenkiany, która formowała się przez ponad półtora wieku. W rezultacie cenny korpus opublikowanych dokumentów składa się z 11 spraw kancelaryjnych z archiwów instytucji, które prowadziły działania śledczo-nadzorcze. Obejmują one trzynaście lat życia Szewczenki — od 1847 r. do 1859 r. Najpierw jest to sprawa śledcza Trzeciego Oddziału Własnej Jego Cesarskiej Mości Kancelarii — wyższego organu tajnej policji politycznej „O Towarzystwie Ukraińsko-Słowiańskim” (Bractwo Cyrylo-Metodiańskie), a mianowicie jej 6. część: „O artyście Szewczence”. Dalej idzie 6 spraw śledczych związanych z zesłaniem poety. Osobno — „Sprawa Ministerstwa Dworu Cesarskiego o zezwolenie zwolnionemu z służby wojskowej artyście Tarasowi Szewczence na zamieszkanie w Petersburgu w celu uczęszczania na zajęcia Akademii na wniosek prezesa Akademii Sztuk Pięknych” (1857—1859). Wreszcie 3 sprawy śledcze, założone w związku z podróżą Szewczenki na Ukrainę w maju–sierpniu 1859 r. Ostatnia: „Sprawa Kancelarii kijowskiego wojskowego, podolskiego i wołyńskiego generał-gubernatora o ustanowienie tajnego nadzoru nad akademikiem Tarasem Szewczenką, który przybył do guberni kijowskiej” (lipiec–sierpień 1859 r.). W rezultacie w wydaniu zamieszczono 396 dokumentów, które stanowią ponad połowę faktycznej objętości dokumentalnej szewczenkiany. Po raz pierwszy opublikowano 147 jednostek tekstów archiwalnych. Zwrócę uwagę na „Sprawę Kancelarii moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora o szeregowym Batalionu Orenburskiego Szewczence”, pierwszy dokument w której datowany jest na 16 września 1857 r., kiedy poeta, wracając z zesłania, płynął parowcem z Astrachania do Niżnego Nowogrodu. Tego dnia dowódca Oddzielnego Korpusu Orenburskiego oraz generał-gubernator orenburski i samarski Aleksandr Katenin zwrócił się do moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora Arsenija Zakrewskiego z prośbą o ogłoszenie Szewczence, w razie jego pojawienia się w Moskwie, o pozbawieniu prawa zamieszkiwania w stolicach imperium. Ze sprawy widać, że powrót szeregowego Szewczenki do Petersburga, który mimo wszystko stał się możliwy dzięki wstawiennictwu prezes Akademii Sztuk Pięknych wielkiej księżnej Marii Nikołajewny, towarzyszyły usilne zawiadomienia i postawa sankt-petersburskiego, moskiewskiego, niżnonowogrodzkiego wojskowych generał-gubernatorów z obowiązkowym powtórzeniem najwyższego rozkazu o ustanowieniu nad Szewczenką ścisłego nadzoru policji. Ważne jest, aby zaznaczyć, że tej informacji nie spotkasz, powiedzmy, w słynnym kronikarstwie Petra Żura „Prace i dni Kobziarza” czy w gruntownym badaniu Leonida Bolszakowa „Jechał poeta z zesłania…” Rzecz w tym, że wszystkie 12 dokumentów wspomnianej sprawy opublikowano w jednym korpusie po raz pierwszy! „Sprawa Kancelarii moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora o szeregowym Batalionu Orenburskiego Szewczence” trafiała w pole widzenia badaczy jeszcze w czasach radzieckich, jednak Moskwa nikomu nie pozwoliła ujawnić jej treści, a tym bardziej opublikować. Jestem bardzo rad, że udało mi się na początku tego wieku wydobyć i skopiować tę całościową sprawę w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy (obecnie jest oddziałem Centralnego Państwowego Archiwum miasta Moskwy) i przekazać publikującym wydanie. Ciekawe, że w zamieszczonych w niej dokumentach wojskowych generał-gubernatorów o Szewczence niezmiennie powtarza się żądanie, aby „nie kierował na zło swojego talentu”. Jaka podstępna tkliwość wobec już dawno uznanego przez władzę talentu „przestępcy politycznego” Szewczenki… Wszakże w tych słowach, jak w bursztynowej żywicy, na zawsze zastygł ich strach przed ukraińskim geniuszem, który stanął do walki z caratem i zwyciężył. Dokumenty spraw śledczo-nadzorczych nie pozostawiają żadnej możliwości niedoceniania zrozumienia przez Trzeci Oddział i Mikołaja I skali postaci Tarasa Szewczenki oraz realnego niebezpieczeństwa, jakie stanowił dla reżimu, tym bardziej, że w osobie poety to niebezpieczeństwo wyłaniało się z historycznie niepokornej Małorosji. Dziw bierze, jak lapidarnie i dokładnie utrwalono bezgraniczną miłość Szewczenki do Ukrainy i scharakteryzowano przez żandarmski pryzmat jego twórczość w raporcie dla Mikołaja I głównego naczelnika Trzeciego Oddziału Aleksieja Orłowa 28 maja 1847 r.: „Szewczenko, kochając płomiennie swoją ojczyznę, Małorosję, w wydrukowanych przez siebie książkach, z zachwytem opisywał ducha dawnego kozactwa… napomykał, że ten duch nie wygasł także do dziś w Małorosjanach; opisywał zarządzenia imperatora Piotra I i następców jego w formie ucisku i tłumienia praw ludowych…” Okładka książki „Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847–1859)”. Charakterystyczne, że w dniu, w którym Szewczence ogłoszono carską konfirmację, czyli 30 maja 1847 r., ten sam Orłow wysłał kijowskiemu, podolskiemu i wołyńskiemu generał-gubernatorowi Dmitrijowi Bibikowowi rozporządzenie nie tylko o zakazie i konfiskacie utworów Tarasa Szewczenki, ale i o nadzorze nad tym, „czy nie żywią się urodzeni w Małorosji… myślami o dawnej wolności, hetmańszczyźnie i prawie do odrębnego istnienia…” Cztery lata później w „Informacji o szeregowym Szewczence” Trzeci Oddział ponownie podkreślał: „Wiersze Szewczenki były tym bardziej szkodliwe, że wśród przyjaciół swoich zyskał sławę znanego pisarza, i w Małorosji, gdzie wielu zachwycało się jego utworami, mogła rozprzestrzenić się myśl o urojonym błogostanie dawnych czasów i o możliwości istnienia Ukrainy w formie odrębnego państwa”.
Wczytajmy się jeszcze raz w te niepokojąco przenikliwe wersy policyjnych konstatacji. Wołały one o tym, że kochając płomiennie swoją Ojczyznę, Szewczenko prorokował istnienie oddzielnego państwa — Ukrainy. W ten sposób pracownikom Trzeciego Oddziału nie można odmówić zdolności analitycznych i prognostycznych, a także szczególnie wyostrzonego żandarmskiego węchu na główne niebezpieczeństwo dla Imperium Rosyjskiego, które nieuchronnie wynikało z poezji Szewczenki — niepodległość Ukrainy. Co więcej, w poemacie „Sen” (Komedia) wyczuli, wywętrzyli, zobaczyli i na swój sposób utrwalili nie tylko zuchwałe i oburzające konkretne wersy przeciwko carowi i carycy, ale także to, że ten poemat, mówiąc słowami naszego wybitnego współczesnego Iwana Dziuby, „stał się wyzwaniem poety rzuconym potężnemu, ale niezdolnemu do wytrzymania przed sądem rozumu imperium”. Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię! Jakże nieubłaganie bezlitosnym było przekleństwo Szewczenki dla podłych ciemiężycieli narodu ukraińskiego! Dlatego bali się kary za swoje zło ze strony talentu poety… Pod koniec zesłania w czerwcu 1857 r. Szewczenko przyznał się w Dzienniku sam przed sobą i przed nami wszystkimi: „Wydaje mi się, że jestem dokładnie tym samym, kim byłem dziesięć lat temu. Żadna kreska w moim wewnętrznym obrazie nie zmieniła się. Czy to dobrze? Dobrze”. Nie zmienili się, czyli nie stracili czujności, także nadzorcy Szewczenki, o czym świadczą sprawy śledcze z 1859 r., założone na Ukrainie i w Petersburgu. W każdym razie przykładem inteligentnego nadzoru nad twórczością Szewczenki stała się opinia cenzora Ołeksandra Trojnyćkiego (styczeń 1859 r.) o możliwości zezwolenia na drugie wydanie „Kobziarza” i „Hajdamaków” z wyjątkiem wiersza „Dumy moje, dumy moje” (1840). Motywacja członka Głównego Zarządu Cenzury z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a w przyszłości, od 1867 r. — senatora i członka Rady Państwa Trojnyćkiego, była tolerancyjno-wyczerpująca: „Tę pieśń wolałbym wyłączyć w ogóle… ogólna jej myśl jest wroga złączeniu Małorosji z Wielkorosją. Wyłączenie tej pieśni… odsunie ciężką myśl, że zalicza on także Rosję do liczby dawnych wrogów Ukrainy”. Ach, gdybyśmy w już niepodległej Ukrainie naprawdę wsłuchali się w kwestii wrogów Ukrainy nie tylko w narodowego Proroka, ale także w jego niegłupich nadzorców i cenzorów! Wtedy w ukraińskich stosunkach z Rosją w okresie poradzieckim byłoby jakościowo więcej duchowej siły i historycznej przenikliwości Szewczenki, zdrowego rozsądku i bezkompromisowej wiary, państwowej mądrości i politycznej determinacji. Ciekawe, że w opublikowanych po raz pierwszy w nowym wydaniu dokumentach znajdujemy także przykłady nieodpowiedzialnego stosunku do nadzoru nad Szewczenką. Na szczęście dla poety stało się to w Moskwie, gdzie Szewczenko przebywał u swojego wielkiego przyjaciela Mychajła Szczepkina od 11 do 26 marca 1858 r. Chociaż pełniący obowiązki moskiewskiego oberpolicmajstra, książę Ołeksij Kropotkin, zameldował moskiewskiemu wojskowemu generał-gubernatorowi Arsenijowi Zakrewskiemu, że „nad Szewczenką do wyjazdu jego stąd do S.-Petersburga, surowy policyjny nadzór ustanowiono”, zrobiono to… już po wyjeździe poety z Moskwy. Co więcej, książę skłamał otwarcie generał-gubernatorowi jeszcze raz, oficjalnie meldując 9 kwietnia 1858 r., że „szeregowy Taras Szewczenko 4 bieżącego kwietnia wyjechał z Moskwy do S.-Petersburga”. W rzeczywistości 4 kwietnia 1858 r. Szewczenko już dziewiąty dzień przebywał w Petersburgu. Przypomnę, że na rok przed swoją śmiercią w „Liście T. Gr. Szewczenki do redaktora „Narodnego cztienija” (18 lutego 1860 r.) Taras Hryhorowycz, jak sam wyznał, „odważył się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia”. Jednak w tej „krótkiej historii mojego życia” (Szewczenko) nie mogło być i nie było ani słowa o najsmutniejszych faktach zesłania, śledztwa oraz policyjnego nadzoru. Poeta tylko ciężko westchnął: „Ile lat stracono! ile kwiatów zwiędło!”. Wydanie, o którym mowa, spłaca dług wobec Szewczenki na najwyższym systemowo-dokumentalnym poziomie. Będzie ono bez wątpienia potrzebne przy przygotowaniu nowej Biografii Tarasa Szewczenki, której stworzenie w wielotomowym akademickim formacie przez zespół najwybitniejszych autorów już dojrzało. Ma to być Biografia, w której wreszcie zrealizuje się odczucie, widzenie, odtworzenie życia Szewczenki: „Historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny”. Na zakończenie powiem, że książka „Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847—1859)” zaopatrzona jest w poważny aparat pomocniczy. Chodzi o ponad 200 naukowych komentarzy do tekstów; indeks osobowy, który liczy ponad 800 osób; indeks nazw geograficznych — około 300. Ponadto zamieszczono wykaz spraw archiwalnych, rękopisów i publikacji dokumentów, a także wykaz wykorzystanych funduszy archiwalnych i muzealnych oraz literatury. Podano również zbiorczy rejestr chronologiczny dokumentów według lat. Sama przyjemność pracować z tak doskonałym wydaniem! Szczerze radzę zapoznać się z nim wszystkim, którzy interesują się życiem i pracami narodowego Geniusza. A czyż ktoś na Ukrainie się tym nie interesuje?! ————————— 1 Sprawy śledczo-nadzorcze Tarasa Szewczenki. Korpus dokumentów (1847—1859). Teksty metagrafowane. — Kijów: Arij, 2018. — 880 s. (Kolegium redakcyjne: Ołeksandr Boroń, Hennadij Boriak, Hałyna Burłaka, Serhij Halczenko, Iwan Hłyź, Mykoła Żułynśkyj, Olha Muzyczuk, Ołeksandr Rejent, Wałerij Smołij (redaktor odpowiedzialny), Dmytro Stus, Wałentyna Szandra).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
