Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Zaprzeczenie w imię potwierdzenia

Слово Просвіти, №41 за 2018 рік

— Kim był Andrij Topaczewski, pisząc swoje artykuły, szkice, recenzje, udzielając wywiadów — pisarzem, dziennikarzem czy filmowcem, jak podaje nota do zbioru? — Te określenia są umowne, pomimo istnienia odpowiednich związków twórczych. Wybierałem gatunki i style komunikacji w zależności od potrzeby. Kiedyś kino dokumentalne miało szerokie grono widzów i to wyzwanie pomagało pracować właśnie w tym gatunku. Pisarze często ekranizują swoje utwory, ja zaś nierzadko przekształcałem scenariusz w szkic ekologiczny („Zguba”, „Gwiezdny czas Łybedzi”), materiały te wchodziły także do książek naukowo-popularnych. Nie zawód dyktuje wybór gatunku, po prostu autor wybiera sposób realizacji zamysłu i język komunikacji z widzami lub czytelnikami. — To pasja czy powołanie? — Konieczność tamtych czasów. Niektórzy pisarze odkładali swoje powieści historyczne i nadrabiali czas utworami polemicznymi. Ja również odłożyłem swoje scenariusze i rękopisy naukowo-popularne, wróciłem do czasopism i gazet. Każdy pragnął aktualnie wypowiedzieć się zgodnie z przyspieszeniem czasu w kraju, kiedy wymarzona Niepodległość była tak blisko. Nie chodziło o sumienie urzędników, ale o przebudzenie świadomości narodu. Tym bardziej, że do epoki Internetu było daleko, a drukowane media ukazywały się, jak na dzisiejsze czasy, w ogromnych nakładach. Po prostu je wyrywano. I czytano! — Rzeczywiście, czasopisma i gazety czytali wszyscy. Jakaż była reakcja na „niekomplementarne” publikacje? — Partyjno-państwowego systemu „reagowania” na krytyczne wystąpienia w prasie już nie było. Celnymi, ciekawymi odpowiedziami czytelnicy wspierali autorów. Lecz pochwalić się kształtowaniem opinii publicznej pisarz, sądzę, nie mógł. To nadzwyczaj trudne zadanie, zwłaszcza w epoce telewizji. Ale przynajmniej wstrzymano obróbkę czytelnika i widza jako świadomego kretyna. Bo oficjalny przekaz brzmiał: „My budujemy i gdyby nie wrogowie, to świetlana przyszłość nastałaby jeszcze w przeszłości”... Obecnie nazywa się to „resentymentem”, przerzucaniem winy. W dobie głasnosti okazało się, że winne nie są siły zewnętrzne, a państwo i społeczeństwo, a zatem — wszyscy razem i każdy z osobna. Czy pomogło? Obojętnym — nie. U przytomnych przynajmniej ukształtował się osobisty system definicji i ocen zjawisk przyrodniczo-społecznych, bez oczekiwania oficjalnej reakcji. Bo przemilczanie zbrodni to niewybaczalny grzech. Mimo wszystko rozbrzmiały głosy sumienia! — W zbiorze znajduje się esej z 2003 roku o „Wspaniałej siódemce” roślin biblijnych. Czy już wtedy autor doszedł do myśli o pokrewieństwie nauki z religią? — Człowiek od momentu swojego stworzenia czy (dla ateistów) w wyniku ewolucji ma wolną wolę i dlatego często staje przed wyborem. Przypomnijmy z „Kobziarza”: „Ten muruje, ten rujnuje...” Ewangelista Mateusz (7: 13) mówił: „Wchodźcie przez ciasną bramę, bo szeroka jest brama i przestronna droga, która prowadzi do zguby...” Nieprzypadkowo Szewczenko zaczyna ten wiersz słowami o „drodze szerokiej”. Bo to droga zła. Tylko wąska droga prowadzi do prawdy, dobra, i człowiekowi na tej ścieżce przychodzi przezwyciężać własne lenistwo, pokonywać wiele przeszkód, omijać niemało pokus, zaprzeczać złu i potwierdzać dobro. Właściwie twórczość jest potwierdzeniem, często — poprzez zaprzeczenie. I musi przejść skomplikowaną, czy też wąską drogę argumentacji. W odróżnieniu od totalitarnego, prostolinijnego, sekwencyjnego myślenia (najpierw zagrodzimy rzekę, zatopimy ziemię, potem wyprodukujemy prąd i nastanie świetlana przyszłość), dzisiaj publicystom, jeśli nie są grafomanami, właściwe jest złożone, synkretyczne, obrazowo-asocjacyjne myślenie. Wyobrażają sobie niezgrabną przyszłość pod warunkiem „zwycięstwa” nad Naturą. A to, w ostatecznym rozrachunku, — nad Człowiekiem, który, tracąc więź z otoczeniem, przestanie być sobą. — Czy nie dlatego szkice ekosocjalne mają charakter protestacyjny? Czy to była niezgoda na resztki prostolinijnego radzieckiego myślenia? — Przychodziło poddawać w wątpliwość chęć i zdolność władzy obecnej (i poprzedniej, i poradzieckiej) do rozwiązywania kwestii ekologicznych i związanych z nimi społecznych. Przecież ten, kto stworzył problem, nie jest zainteresowany, aby go rozwiązać. To naturalnie określiło opozycyjny kierunek ruchów ekologicznych. „Zielony Świat”, partia „Zieloni”. Dzisiaj mało kto o nich wspomina. Zaniechano także prób wprowadzenia ciągłej, bliskiej chrześcijańskim ideałom edukacji ekologicznej, od przedszkoli po uczelnie wyższe. A szkoda: w krajach rozwiniętych głosy „zielonych” wciąż wyraźnie brzmią; obywatele szanują Naturę, a zatem — samych siebie... Po co czytelnikowi wiedzieć, jakie pytania niepokoiły nas 10, 20 i więcej lat temu? Bez przeszłości nie ma przyszłości. Społeczeństwo się zmienia, ale naglące pytania naszych relacji z naturalnym (a zatem i kulturowym) środowiskiem pozostają. Większość ówczesnych zagrożeń jest aktualna dzisiaj. Niszczenie środowiska, „czarne dziury” w edukacji, „niezastąpioność” pseudoelity, samowola urzędnicza, obojętność społeczna. Musimy o tym przypominać! — Publicystyka z ostatnich 30 lat. A co było wcześniej, przed „pieriestrojką i głasnością”? — Wtedy głęboko poruszyły mnie utwory Wałentyna Moroza, Jewhena Swerstiuka, Iwana Dziuby, które przekazywano z rąk do rąk. Widziałem, jak w posiadłości-muzeum Iwana Honczara ludzie ręcznie(!) przepisywali książkę Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, ponieważ jeszcze w latach 60.—70. maszyny do pisania były pod ścisłą kontrolą. Brałem udział w rozpowszechnianiu „samizdatu”. Ale nie mogłem naśladować bajkopisarza Ezopa ani pisać „do szuflady”. Uważałem, że z powodu braku bezcenzuralnych wydań publicystyka nie nabierze siły... Artykuły z lat 60.—70. nie weszły do zbioru, jako w znacznej mierze autocenzuralne, to znaczy, że jest tam tylko część prawdy; poruszone w nich kwestie się zestarzały. U zarania Niepodległości, dzięki wolności słowa, bardzo wielu ludziom stało się jasne, że Człowiek i Przyroda to nie podmiot i przedmiot; że stosunek do Przyrody jest wyznacznikiem naszej moralności; właściwie, że Człowiek to właśnie Przyroda, bo stworzeni jesteśmy „z prochu ziemi” (Księga Rodzaju, 2:7). Zatem zdrowie środowiska to niezbędny warunek właściwego, stabilnego rozwoju kultury, sztuki, nauki. Uświadomienie sobie związku przyczynowo-skutkowego między stanem środowiska a postępem nakłada na nas szczególne i (osobiste!) obowiązki, co znajduje potwierdzenie we współczesnym kontekście rozwoju światowej myśli ekosocjalnej. Powiedziawszy „A”, trzeba iść dalej według alfabetu, zgodnie z zasadą logicznej konsekwencji. Bo środowisko naturalne to tylko kamień węgielny w budowli ziemskiego życia, którego najwyższym przejawem są osiągnięcia cywilizacyjne i humanistyczne. Napisały się artykuły ekosocjalne i eseje, szkice o artystach, uczonych, historykach, pisarzach, którzy nie skłonili głowy przed władzą panującą, jak Iryna Kałyneć, Mykoła Szczerbak, Łeonid Czerewatenko, Serhij Biłokiń, Andrij Bokotej oraz inni uczestnicy Oporu. Moim zdaniem publicystyka lat 1980—2010 wielu autorów (J. Swerstiuk, M. Rudenko, S. Płaczynda, P. Mowczan, Ju. Szczerbak i inni) zasługuje na szczególną uwagę jako spójna i konsekwentna, a co najważniejsze — bezcenzuralna. Jest ona aktualna i, mam nadzieję, taką pozostanie. Kor. „Słowa Proświty” Niedawno w Narodowym Wydawnictwie „Weselka” ujrzała światło dzienne książka Andrija Topaczewskiego „Jednym życiem. Publicystyka doby Niepodległości”. To ponad 60 publikacji w różnych wydawnictwach, od 1988 do 2018 roku. Do zbioru weszło niemało artykułów i szkiców, opublikowanych przez nasz tygodnik... Autor odpowiedział na pytania „Słowa Proświty”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn