Strona · s. 13strona oryginału ↗
Sürgün na stronach nowej powieści przygodowej dla dzieci Zirki Menzatiuk „Dzikie lato na Krymie” Menzatiuk Z. Dzikie lato na Krymie: powieść przygodowa/Zirka Menzatiuk. — Kijów: A-BA-BA-HA-LA-MA-HA, 2018. — 192 s.
Слово Просвіти, №41 за 2018 рік
Powieść przygodowa „Dzikie lato na Krymie” Zirki Menzatiuk ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”. Zachwyca ona nie tylko questową fabułą poszukiwania skarbów z nieoczekiwanymi zwrotami akcji, ale także znaczną informacyjnością o krymskich Tatarach, którzy od dawna mieszkali na terytorium Półwyspu Krymskiego. „Dzikie lato na Krymie” prezentowane jest jako swoista kontynuacja powieści „Tajemnica kozackiej szabli”. Autorka kontynuuje dalsze przygody Nataloczki Rusnak, jednak porusza już inne problemy. Maryna SHTOLKO Questowość opowieści powieści Fabuła powieści przygodowej „Dzikie lato na Krymie” zbudowana jest według standardowego schematu: zawiązanie akcji, poszukiwania utraconego, typy bohaterów, pomocnicy, środowisko, komplikacje, szczęśliwe rozwiązanie. Fabuła przewiduje poszukiwanie obiektu, w trakcie którego bohaterowie rozwiązują skomplikowane zadania, pokonują różnorodne przeszkody. Taki schemat nazywa się questem. Przez cały okres bohaterowie stykają się z różnymi zagadkami, które są elementami tajemniczości i wymagają rozwiązania. Po drodze trafiają się pułapki i nieoczekiwane wydarzenia, które komplikują, odraczają lub czynią poszukiwania bardziej emocjonalnymi. Sürgün „Czerwoną nicią” przez powieść przechodzi temat wygnania (sürgün) Tatarów z Półwyspu Krymskiego, kiedy 18 maja 1944 roku, podczas gdy tatarscy mężczyźni walczyli na froncie, kobiety z dziećmi przymusowo wywieziono za Ural lub do Uzbekistanu. Tak wysiedlono prababcię Asije wraz z rodziną, którą rozdzielono: Gulnarę (prababcię) z dziećmi wywieziono do Uzbekistanu, a jej ojca — na Ural, gdzie wkrótce zmarł. Po rozpadzie Związku Radzieckiego wrócili z powrotem. Zirka Menzatiuk przeprowadza paralelę między przymusowym wysiedleniem krymskich Tatarów a wywożeniem Ukraińców. To tragiczne historie rodziny Sabrije-chanum. Jej, małą, wraz z mamą i siostrzyczką Nargizą, braciszkiem Ajderem zabrano z Krymu. Ajder, zachorowawszy w drodze, zmarł, bo nie było czym leczyć dziecka. Tata Seweryna przypomniał, że tak samo w drodze zmarł braciszek ich babci, kiedy ich z Zachodniej Ukrainy wywożono na Sybir. Pod czujne spojrzenie pisarki trafia kolonizacja Krymu przez Imperium Rosyjskie. Ponieważ jest to utwór dla dzieci, Zirka Menzatiuk „przebiera” opisywane wydarzenia w bajkową szatę. Nataloczka wymyśla bajkę o wietrze-musabecie. Pierwszy podmuch wiatru rozniósł ludzi, którzy mieszkali w słonecznym kraju nad morzem, rozrzucił po świecie; drugi — zmiótł wsie i domostwa; trzeci zwiał dawne nazwy, siejąc w zamian „sztuczne, monotonne”, takie jak: Hwardijśke, Krasnohwardijśke, Puszkino, Oktiabrśke, Sowietśke, Kołhozne, Tankowe, Partyzanśke itp. Postacie powieści „Dzikie lato na Krymie” jako odzwierciedlenie typowych cech mentalności Cztery grupy postaci, które prezentują system obrazowy powieści, to cztery wersje ludzkich charakterów: prawdziwa Ukrainka Nataloczka, surowy i pryncypialny Seweryn, negatywny Antypko, tatarskie dzieci Asije i Abdjul. One jakby ilustrują główne portrety mentalne: Nataloczka — przedstawicielka centralnej Ukrainy, żywość, gotowość do znajdowania kompromisu, ochrony innych; Seweryn — typowy zachodnioukrainiec, płastun; Antypko — zło, podstępność; Asije i Abdjul — powściągliwość w emocjach. Na przykładzie zachowania Seweryna — wrogości do tatarskiego chłopca Abdjula — czytelnik może przekonać się o takiej ludzkiej cesze, jak krótkowzroczność, powierzchowność poglądów. W przeciwieństwie do tego dorośli z radością przytaczają swoim dzieciom przykłady przyjaźni Tatarów z Kozakami, bratania się Bohdana Chmielnickiego z Tuhaj-bejem, wspólnych zwycięstw Kozaków z Tatarami pod Żółtymi Wodami, pod Korsuniem, pod Zborowem, opowiadają, że koszowy Taras Triasyło w rzeczywistości był Tatarem, wyjaśniają przyczyny zdrady Kozaków przez Tatarów pod Beresteczkiem, tłumacząc, że Kozacy, „mówiąc współczesnym językiem, byli lepiej zmotywowani: bili się za wolność, za wiarę, za ojczyznę”. Relacje między narodami Powieść przygodowa „Dzikie lato na Krymie” stawia przed czytelnikiem szereg pytań o relacje między narodami, odpowiadając na te pytania, uczy się on żyć w świecie ludzi. Na pierwszy plan wysuwają się relacje międzyludzkie, u podstaw fabuły leżą nie tylko przygody, ale i konflikty. Zauważalne jest dążenie autorki do powszechności i uniwersalności, chociaż doskonale odtwarza lokalny koloryt krymskich Tatarów. Z. Menzatiuk celowo stara się nakreślić interakcję ukraińskiej i tatarskiej kultury, obyczajów, wskazując na szerokie spektrum takiego przenikania się, współistnienia. Najdrobniejsze detale: wzmianki o tatarskich słodyczach (pachlawa, gruszkowy bekmes); tańce Tatarów; urządzanie tatarskiego źródła; opowieść działkowca o tym, że Tatarzy-Krymczacy byli znawcami ogrodnictwa, szczepili odmiany ogrodowe na specjalnych dziczkach — gruszach oliwnolistnych, takie drzewa nie zasychały bez podlewania, zimą nie zamarzały, dawały duże owoce — wszystko to wchodzi w fokus widzenia autorki, której poetyka bazuje na maksymalnie szerokim, zrozumiałym wyrażeniu przedmiotowej treści tego życia. Zwracając się do detali obyczajów krymskich Tatarów, Z. Menzatiuk utwierdza poczucie rzeczywistości „tatarskiego tekstu”, nasyca jego wymiar obrazowy. Niektóre symboliczne rzeczy (srebrny pas) mają funkcję fabułotwórczą. Pisarka „odczytuje” przez te rzeczy historię tych, którzy są z nimi związani. Autorka podejmuje się niełatwego tematu konfliktów między narodami, ponieważ czuje pragnienie oddania sprawiedliwości krymskim Tatarom, zaznaczenia różnej mentalności Ukraińców i Rosjan. W tekście ucieleśnia się to w opisie zachowania sąsiadek Oksany i Klawy. Właśnie Oksanie Gulnara powierza przekazanie pasa do przechowania. Oksana z honorem wykonuje powierzone zadanie, nawet przekazuje na drogę żywność. A Klawa bezwstydnie wchodzi do domu Gulnary i wybiera naczynia, obuwie przy gospodyni, nawet nie pytając o pozwolenie. Uderza prostota i jednocześnie pojemność epizodu. Zirka Menzatiuk pewnie i z pasją pisze o przebogatej historii półwyspu. „Na tym Krymie tyle dawnych miast rozkwitało, tyle narodów przeszło! Tawrowie, Scytowie, Sarmaci, Grecy, Alani, Królestwo Bosporańskie, Kaganat Chazarski, genueńskie miasta-twierdze, Chanat Tatarski...” „Rodzynki” języka Żywe emocje i zachwyt nad mistrzostwem autorki wywołuje język książki: soczysty, żywy, pełen ludowej mądrości. „Rodzynką” powieści Z. Menzatiuk występuje pogłębiona, szczegółowa informacja językowa. Tak, w powieści „Dzikie lato na Krymie” są to językowe paralele między językiem ukraińskim a krymskotatarskim: podobne słowa (wysznia — wiszne, majdan — mejdan, sirnyk — sernik, sztany — sztan, polyn (jewszan) — juszan), odmienne (jachszi — dobrze, jaringadże — do jutra, bunun — dzisiaj, baba — tata, ana — mama, meraba — witaj, czokrak — źródło, suw — woda, kawun — karpyz, pszenycia — bohday, żyto — czawdar, brechnia — jalan, tołoka — haszar). Myślę, że jeśli czytelnik zechce poczuć niepowtarzalny posmak, aromat Półwyspu Krymskiego i mieć choć jakiekolwiek pojęcie o nieznanym dla nas narodzie — krymskich Tatarach — musi przeczytać powieść „Dzikie lato na Krymie” Z. Menzatiuk. Jest tu wszystko: i kropelki historii, i kawałki obyczajów, i rodzynki opisów krajobrazów, i szelest roślin, i plusk ryb, i wsparcie przyjaciół, i przesłanie, by być nie wrogim, nastawionym na dobro i wzajemną pomoc...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
