Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

W 150. rocznicę utworzenia towarzystwa „Proświta” w Galicji

Слово Просвіти, №41 за 2018 рік

Julian Semenowycz Romanczuk — literaturoznawca, pedagog, dziennikarz, pisarz, współzałożyciel i przewodniczący Towarzystwa „Proświta” (1896—1906), jeden z założycieli i członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, wybitny działacz polityczny i społeczny Galicji. J. S. Romanczuk urodził się 24.02.1842 r. we wsi Kryłos w pobliżu Halicza, obecnie w obwodzie iwanofrankiwskim, w rodzinie nauczycielskiej. Wykształcenie zdobył w gimnazjach w Stanisławowie i Lwowie, to drugie ukończył z wyróżnieniem. W 1860 r. wstąpił na Uniwersytet Lwowski na filologię klasyczną. W latach studenckich współpracował z czasopismem „Słowo”. Intelekt, błyskotliwa pamięć, zamiłowanie do nauki zwróciły na niego uwagę profesorów uniwersytetu, wróżono mu przyszłość wielkiego uczonego. Mając możliwość pozostania do pracy na uniwersytecie, Julian Romanczuk wybrał niełatwy los nauczyciela gimnazjalnego. W latach 1863—1900 J. Romanczuk wykładał w lwowskich gimnazjach (od 1868 r. w gimnazjum akademickim we Lwowie). Wkrótce znalazł się w pierwszych szeregach galicyjskiej inteligencji, która, opierając się na tradycjach „Ruskiej Trójcy”, prowadziła nieprzejednaną walkę z wrogimi wpływami. Należał do tych młodych inteligentów, którzy przeszli od teoretycznego ukrainofilstwa do ciężkiej codziennej pracy — wychowywania młodzieży w duchu narodowym, w miłości do własnego narodu. Julian Romanczuk, będąc wybranym do krajowej komisji szkolnej ds. wydawania podręczników szkolnych w języku ukraińskim, był jednym z jej najaktywniejszych członków. W tym samym 1868 r. J. Romanczuk wraz z profesorami ukraińskiego gimnazjum akademickiego i seminarium nauczycielskiego wszedł do komitetu organizacyjnego ds. utworzenia Towarzystwa „Proświta” i został wybrany do organu kierowniczego Towarzystwa — Wydziału Głównego. W 1896 r., jako niezmienny członek Wydziału Głównego, J. Romanczuk został wybrany przewodniczącym Towarzystwa. Swoją energię skierował na rozszerzenie sieci czytelni „Proświty” na podstawie Statutu z 1891 roku, otwieranie przy nich sklepów i kas oszczędnościowych. W stronę działalności gospodarczo-ekonomicznej zmienia się także tematyka książek i wydarzeń kulturalnych „Proświty”. Wiosną 1898 r. Towarzystwo inicjuje obchody 50-lecia zniesienia pańszczyzny w Galicji na szczeblu ogólnonarodowym. Inicjatywę poparły wszystkie bez wyjątku instytucje kulturalne i partie polityczne. W celu poinformowania ludu o wadze tego wydarzenia „Proświta” postanowiła wydać osobną książeczkę i bezpłatnie rozesłać ją do swoich czytelni. Za najlepszą pracę uznano gruntowną rozprawę I. Franki „Pańszczyzna i jej zniesienie w 1848 r. w Galicji” (1898, 135 s.), napisaną na podstawie materiałów z osobistego archiwum trzeciego przewodniczącego „Proświty” W. Fedorowycza. W 1898 roku we Lwowie ukraińska społeczność świętowała stuletni jubileusz wydania „Eneidy” I. Kotlarewskiego, odbyła się uroczysta akademia, koncert. „Literacko-Naukowy Biuletyn” wydrukował przemówienia trzech wybitnych uczonych — M. Hruszewskiego, O. Kołessy i S. Smal-Stockiego. Na pamiątkę jubileuszu we Lwowie założono „Ukraińsko-Ruską Spółkę Wydawniczą”, która wiele zrobiła dla rozwoju ukraińskiego drukarstwa książkowego. Znacznie skromniej świętowała ten jubileusz ukraińska społeczność Ukrainy podrosyjskiej. Ale w 1903 r. odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika I. Kotlarewskiego w Połtawie. Delegację gości z Galicji reprezentował J. Romanczuk. Na uroczystej akademii przewodniczący zgromadzenia Tregubow nie pozwolił obywatelom Rosji wygłaszać powitań w języku ukraińskim. Kiedy jednak J. Romanczuk w imieniu zagranicznych gości wypowiedział pierwsze słowa powitania po ukraińsku „Cześć tobie, sławne miasto...” — owacje wstrząsnęły salą. Następny mówca z Ukrainy podrosyjskiej również spróbował powitać obecnych po ukraińsku, lecz przewodniczący zabronił tego zrobić. Wszyscy pozostali mówcy w geście protestu przekazali przewodniczącemu tylko puste okładki bez tekstów przemówień (M. Michnowski, M. Kociubynski i in.), obecni w milczeniu opuścili salę. J. Romanczuk redagował miesięczne książeczki, kalendarze „Proświty”, był redaktorem wydanych przez „Proświtę” podręczników szkolnych dla szkół ludowych, do których wraz z O. Barwińskim wprowadził pisownię fonetyczną (1890 r.), a od 1898 r. także do popularnych wydawnictw „Proświty”. Jak i poprzedni prezesi „Proświty”, utrzymywał aktywne kontakty z ukraińskimi pisarzami i działaczami społecznymi w centrum oraz na wschodzie Ukrainy. Naddnieprzańscy mistrzowie słowa znajdowali w Galicji jedyną możliwość opublikowania swoich utworów, i to właśnie w wydawnictwie „Proświty”. Z inicjatywy J. Romanczuka w 1904 roku Towarzystwo zaczęło wydawać serię „Ruska piśmienność” (później „Ukraińskie piśmiennictwo”) w celu zapoznania Ukraińców-Galicjan z perłami ukraińskiej klasyki, gdzie również pracował jako redaktor i kompilator, w co wkładał także osobiste środki. W latach 1904—1920 ukazały się 23 tomy tej serii. Jako uczony-literaturoznawca, J. Romanczuk opublikował szereg rozpraw o twórczości takich ukraińskich pisarzy, jak T. Szewczenko, I. Kotlarewski, H. Kwitka-Osnowjanenko, A. Metłynski, M. Szaszkewycz, M. Wowczok, P. Kulisz, S. Worobkewycz, L. Hlibow, O. Storożenko, S. Rudanski, J. Fedkowycz i in., w licznych przedmowach do wydań. Wiele książek doczekało się dwóch lub trzech wznowień. Są to utwory T. Szewczenki, I. Kotlarewskiego, P. Hulaka-Artemowskiego, M. Kostomarowa, J. Fedkowycza, H. Kwitki-Osnowjanenki, sześciotomowe dzieła P. Kulisza (w nakładzie 5 tys. egz. każdy tom). Wielką popularnością cieszyły się utwory S. Rudanskiego. W 1921 r. podczas obchodów 60. rocznicy śmierci T. Szewczenki z inicjatywy J. Romanczuka przy „Proświcie” utworzono fundusz wydawniczy „Uczcie się, bracia moi...”, który wydawał popularne książki z różnych dziedzin wiedzy, nauki, porad gospodarczych itp. Łącznie pod tym hasłem ukazało się 9 książek o treści popularnonaukowej. Jako publicysta redagował czasopismo „Prawda” (1873—1878), był założycielem i wydawcą gazety „Batkiwszczyna” (1873—1887), współzałożycielem i współpracownikiem „Diła” (1880) oraz miesięcznika w Wiedniu „Ruthenische Revue” (Przegląd Ruski, 1903 r.). Jako działacz polityczny, w 1885 r. J. Romanczuk wystąpił jako jeden z założycieli towarzystwa politycznego „Rada Narodowa”, któremu przewodniczył do 1899 r. W 1899 r. została utworzona Ukraińska Partia Narodowo-Demokratyczna, w szeregach której zjednoczyli się zwolennicy skrzydła narodowo-radykalnego oraz narodowcy — członkowie „Rady Narodowej”. J. Romanczuk, I. Franko, M. Hruszewski, K. Łewycki i inni stali się czołowymi działaczami jednej siły politycznej, która bazowała na platformie narodowej i stała się pierwszą realną siłą, zdolną przeciwstawić się polskiemu naporowi w Galicji. Aktywnie pracował jako działacz parlamentarny: w latach 1883—1885 J. Romanczuk był posłem do Sejmu Krajowego Galicji, w latach 1889—1895 przewodniczył w nim „Kołu Ruskiemu”, w latach 1891—1897 oraz 1901—1918 był posłem do parlamentu austriackiego, gdzie przewodniczył Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej. W sejmie i parlamencie J. Romanczuk rozwinął aktywną działalność, często występował z przemówieniami w obronie praw narodowych, kulturalno-oświatowych i socjalnych ludności ukraińskiej Galicji. Autorytet jego w kręgach politycznych Galicji i Austrii był tak wielki, że w latach 1910—1918 J. Romanczuka wybrano wiceprezydentem parlamentu austriackiego, w budynku którego później ustawiono także jego popiersie wśród innych prezydentów i wiceprezydentów. Tam stoi ono do dziś. W latach I wojny światowej J. Romanczuk przewodniczył Ukraińskiemu Komitetowi Pomocy oraz Ukraińskiej Radzie Kulturalnej w Wiedniu, które opiekowały się ukraińskimi uchodźcami z Galicji oraz ukraińskim szkolnictwem na emigracji. 16 października 1918 r. cesarz Austro-Węgier Karol I wydał manifest, zgodnie z którym Austro-Węgry przekształcały się w państwo federacyjne. „Kraje koronne” otrzymały prawo do utworzenia własnych organów przedstawicielskich — rad narodowych. We Lwowie 18 października Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna zwołała wiec, na którym utworzono Ukraińską Radę Narodową (UNRadę) jako organ przedstawicielstwa politycznego narodu ukraińskiego w monarchii Habsburgów, która 19 października ogłosiła zamiar zjednoczenia wszystkich zachodnioukraińskich ziem (Galicji Wschodniej, Północnej Bukowiny i Zakarpacia) w jedno państwo ukraińskie i zrobienia tego drogą pokojową. Na przewodniczącego Rady wybrano znanego polityka i działacza społecznego, prawnika, doktora prawa cywilnego i kościelnego Jewhena Petruszewycza. W skład UNRady wszedł także J. Romanczuk. 21 października na zebraniu przedstawicieli z całego kraju w Domu Narodowym (gdzie obecny był także metropolita A. Szeptycki) J. Petruszewycz ogłosił opracowany przez siebie statut UNRady oraz przedstawił plan legalnego i pokojowego przekazania władzy w ręce Ukraińców. Z tym wyjechał do Wiednia. Pod koniec października ogłosiły swoją niepodległość Węgry, Czechosłowacja, państwo Serbo-Chorwacko-Słoweńskie. Rozpoczął się całkowity rozpad państwa Austro-Węgierskiego. Ukraińcom-Galicjanom nie udało się przejąć władzy drogą pokojową. Polskie siły wojskowe i polityczne nie chciały pogodzić się z utratą Galicji Wschodniej i, zapewniwszy sobie wsparcie USA i Ententy, przygotowywały przywrócenie polskiej władzy. Specjalnie utworzona w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna drogą wystąpienia zbrojnego 2—3 listopada we Lwowie planowała ustanowić polską władzę, o czym powiadomiono namiestnika Galicji i rząd austriacki. Wieczorem 31 października w Domu Narodowym pilnie zwołani członkowie UNRady i Komitet Wojskowy postanowili uciec się do zbrojnego przejęcia władzy już 1 listopada. „Jeśli tej nocy nie zajmiemy Lwowa, to jutro zajmą go Polacy” — zwrócił się do obecnych przedstawiciel Centralnego Komitetu Wojskowego Dmytro Witowski. O godz. 4 rano we Lwowie pułki USS (Ukraińskich Strzelców Siczowych) rozpoczęły zbrojną walkę o swoje państwo. O 7 rano D. Witowski raportował K. Łewyckiemu o zajęciu Lwowa bez żadnych strat w ludziach. W ciągu dnia 1 listopada namiestnik władzy austriackiej w Galicji Huyn przekazał całą władzę UNRadzie, powołując się na manifest cesarza z 16 października 1918 roku. Przejmując najpierw we Lwowie, a potem w całej Galicji władzę w swoje ręce, UNRada 9 listopada ogłosiła na za- Julian Romanczuk (siedzi) z Lwem Łewyckim (po lewej) oraz Ołeksandrem Kolessą (po prawej) na zachodnioukraińskich ziemiach Zachodnioukraińską Republikę Ludową i utworzyła rząd ZURL — Sekretariat Państwowy. Rząd objął K. Łewycki — adwokat i publicysta, jeden z najwybitniejszych działaczy politycznych Galicji. A 10 listopada J. Romanczuk, jako najstarszy wiekiem poseł Ukraińskiej Rady Narodowej, przyjął przysięgę nowo utworzonego rządu ZURL. Już 13 listopada Ukraińska Rada Narodowa zatwierdziła „Tymczasową ustawę zasadniczą o państwowej samodzielności ukraińskich ziem byłej monarchii austro-węgierskiej”. Ustawa określała terytorium ZURL, zatwierdzono herb państwa — złoty lew na niebieskim tle, flagę — niebiesko-żółtą. 1 grudnia 1918 r. delegacja Ukraińskiej Rady Narodowej i przedstawiciele Dyrektoriatu URL podpisali w Fastowie wstępną umowę o zjednoczeniu ZURL i URL w jedno państwo ukraińskie. 22 stycznia 1919 r. odbyło się uroczyste ogłoszenie Aktu Zjednoczenia ZURL (Galicja) i URL (Ukraina Naddnieprzańska) w jedną soborną Ukraińską Republikę Ludową. Lecz proces budowy państwa ukraińskiego na zachodnioukraińskich ziemiach odbywał się w warunkach wojny polsko-ukraińskiej od pierwszych dni jej ogłoszenia. I choć polityka zagraniczna ZURL była skierowana na międzynarodowe uznanie młodego państwa ukraińskiego, kraje Ententy go nie uznały. Szczególnie wrogo do ZURL odnosiła się Francja, która była zainteresowana wzmocnieniem Polski. 15 maja 1919 r. na front ukraiński w Galicji i na Wołyniu rzucono sformowaną i uzbrojoną we Francji 80-tysięczną armię polską na czele z generałem Hallerem. 25 czerwca 1919 r. Najwyższa Rada Ententy, obawiając się natarcia bolszewików za rzekę Zbrucz, zgodziła się na tymczasową okupację przez wojska polskie Galicji Wschodniej, a 8 grudnia 1919 r. prawnie zatwierdziła polską okupację ukraińskich ziem: Chełmszczyzny, Łemkowszczyzny, Podlasia i Nadsania. Armia URL, walcząc w tym czasie na kilku frontach, nie mogła obronić terytorium ZURL przed wojskami polskimi. W ciągu lat 1920—1923 rząd ZURL i prezydent J. Petruszewycz stale stawiali przed Ligą Narodów i Radą Ambasadorów państw Ententy kwestię likwidacji polskiego reżimu okupacyjnego na terytorium republiki i przywrócenia niepodległości ZURL, lecz liderzy krajów Ententy byli zainteresowani istnieniem silnego państwa polskiego jako przeciwwagi dla sowieckiej Rosji. Na żądanie polskiego rządu 14 marca 1923 roku Rada Ambasadorów państw Ententy podjęła decyzję o przyłączeniu Galicji do Polski z warunkiem nadania ludności ukraińskiej autonomii, co nigdy nie było realizowane przez polski rząd. W geście protestu przeciwko haniebnej decyzji Rady Ambasadorów we Lwowie odbył się wielotysięczny wiec Ukraińców na pl. św. Jura, na którym po raz ostatni publicznie wystąpił 82-letni J. Romanczuk. Przyjął on

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn