Strona · s. 6strona oryginału ↗
Czy gwiazda lwowskiego forum gaśnie? Refleksje po wydarzeniu
Слово Просвіти, №41 за 2018 рік
Witalij ABLICOW Bracia Kapranowie agitują teraz za swoimi wydawnictwami w samym centrum pałacowej przestrzeni. Właśnie tak! W minionych latach ich zielony „Zaporożec” stał przy wejściu na świąteczną przestrzeń wokół Pałacu Potockich. A oto Sasza-lirnik (O. Własiuk) nie zmienił dyslokacji — jak wcześniej, usadowił się bliżej głównego wejścia do pałacu — architektonicznego arcydzieła galicyjskiej stolicy. Zrozumiałe, że w wyposażonych do handlu rzędach łatwiej jest porywać odwiedzających swoim towarem, ale niektórzy zadali sobie trud, by i tutaj zaproponować coś, w ich przekonaniu, oryginalnego. Lwowianie i tegoroczni goście zobaczyli i taką formę agitacji publiczności: młody mężczyzna w stroju kucharza podrzucał na dużej patelni pokaźnych rozmiarów książkę i głośno wykrzykiwał reklamowe akapity, afiszując wydawnictwa rozłożone na stoiskach za jego plecami. Ktoś zakpił z chłopaka, radząc samozwańczemu „artyście”, by lepiej żonglował albo smażonym naleśnikiem, albo plastikową butelką z winem czy mlekiem… Zrozumiałe, że decydujące wydarzenia odbywały się nie tutaj, a w odpowiednich audytoriach i salach, improwizowanych namiotach itp. (nawiasem mówiąc, wydarzenia forum opanowały całe centrum Lwowa). Ale te „miejsca spotkań” gromadziły zainteresowanych gospodarzy i gości święta książki dość często w niewielkich grupach uczestników. Jasne, że objąć wszystkich chętnych do usłyszenia bohaterów wydarzenia czy ulubionych autorów nie jest łatwo. Ale wydaje się, że już dawno pora wyznaczyć centrum forum, gdzie umieścić mapę głównych wydarzeń i spotkań, i tutaj przeprowadzać najciekawsze akcje (znalazło się przecież miejsce dla „Zaporożca” Kapranowych!). Niestety, z każdym rokiem rośnie presja na odwiedzających ze strony roty (czy batalionu?), która kontroluje przejście na święto książki. A czy nie lepiej wymyślić coś bardziej humanitarnego i zastosować coś bardziej demokratycznego zamiast srogiej czujności? Można nawet pomyśleć, że wolny dostęp zwiększyłby korzyści finansowe organizatorów forum. Zatem wniosek pierwszy: „dobrze zorganizowany” chaos bez wątpienia nie sprzyja odwiedzającym, by w ciągu pięciu dni zobaczyć choćby główną część akcji forum. Zauważmy, że zadeklarowano około 1000 wydarzeń: prezentacji, warsztatów, dyskusji i spotkań. Tutaj nawet mądra rada filozofa H. Skoworody „Dąż do szczytu, osiągniesz środek” nie jest w stanie pomóc odwiedzającym forum. I wychodzi na to, że najlepiej być neutralnym zainteresowanym poszukiwaczem i bez pośpiechu obchodzić piętra oraz wyposażone rzędy z książkami na świeżym powietrzu i cieszyć się, jeśli natrafi się na potrzebne wydawnictwo. Tym bardziej, że mimo niedociągnięć, lwowskie książkowe morze co roku oferuje najróżnorodniejszą produkcję: „Antonycz od A do Ja”, „Rozmowy (po)myślowe” A. Sodomory, serię wspaniałych wydawnictw poświęconych Francji, i nagle — „Hitler. Notatki do biografii” (?!). Ale natrafia się też na mało treściwe wydawnictwa, jak „Trzy rozmowy o Ukrainie” — solidny rozmiarami tom dziwi niekompatybilnością autorów tych rozmów: jeśli pisarz W. Szklar to swoisty prozaik, ciekawy zarówno dla czytelników, jak i opinii publicznej, to dziennikarz telewizyjny M. Weresień czy urzędnik W. Kyryłenko, jeśli nawet mają zwolenników w pewnych kręgach, to dla znacznej części krajowej elity są postaciami odrażającymi. Mimowolnie nasuwa się porównanie lwowskiego święta z kijowskim — w „Arsenale”. Stołeczne przegrywa właśnie dlatego, że i w nim panuje już wspomniany chaos. I w stolicy bardziej dbają o korzyść finansową wydarzenia (tutaj cena biletów wstępu zwiększa się na oczach odwiedzających — w zaproszeniu wskazano 50 hrywien, a w kasie żądają więcej (?!). Jest jeszcze jedna różnica między dwoma forami — arsenaliści jak wystartowali nieudanie, tak poruszają się niemrawo; lwowianie zaczynali z sukcesem, ale dzisiaj powoli tracą pozycje. Wspólnym dla obu forów książkowych jest póki co nieodnaleziony wariant równowagi między handlem książkami a komunikacją pisarzy z czytelnikami. Zarówno jedni, jak i drudzy egoistycznie nie ustępują sobie nawzajem. W rezultacie — oboje przegrywają.
Lwów odwiedzają także laureaci Nagrody Nobla. Tyle że nie działacze kultury pochodzenia ukraińskiego, uhonorowani prestiżowymi nagrodami. Chemik R. Hoffmann — laureat Nagrody Nobla z 1981 roku (urodzony w 1937 roku w Złoczowie — obecnie obwód lwowski, mieszka w USA) nie tak dawno znów gościł w ojczyźnie, co stało się znaczącym wydarzeniem dla elity regionu. Niestety, w publikacjach lwowskich autorów mowa jest przede wszystkim o wybitnych rodakach z przeszłości. Najwyraźniej dlatego wciąż pomijany jest uwagą galicyjskich intelektualistów laureat Nagrody Nobla z 2007 roku w kategorii „Pokojowa Nagroda Nobla” Jewhen-Zenon Stachiw (wybitny ekolog z USA), urodzony we Lwowie w 1944 roku. Jednocześnie, jeśli któryś ze lwowskich autorów bierze się za zadziwienie czytelników, bywa, że prowadzi to do awanturniczych paradoksów. Solidne „Wydawnictwo Starego Lwa” w tym roku zadziwiło gości forum książką „Nasi na mapie świata. Historie o ludziach, którymi zachwyca się świat”. Wrażenie było negatywne. Autorka książki Ulana Skyćka „odkryła”, jak uważa, dotąd nieznane nazwiska wybitnych osobistości z Ukrainy. Swoją drogą, w danych wydawniczych książki znajduje się ostrzeżenie: „Wszelkie prawa zastrzeżone”, ale dlaczego sama autorka i szefowie „Starego Lwa” ignorują ustawodawstwo dotyczące prawa autorskiego? U. Skyćka udaje naiwną, przyznając, że „jej” projekt byłby niemożliwy bez tych, którzy jako pierwsi odnaleźli i rozpowszechnili zamieszczone w książce nazwiska (kompanem „autorki” występuje kanał telewizyjny „24”, gdzie stale wydają kolejne porcje „odkryć” U. Skyćkiej). Podobne wydania zazwyczaj kończą się spisem autorów wykorzystanej literatury, czego brakuje w tak zwanej nowości. Problem ochrony praw autorskich na Ukrainie przez lata niepodległości stał się jednym z najostrzejszych, ale władzy, ani obecnej, ani poprzednich, to zupełnie nie interesuje. Zrozumiałe, że chodzi o sądy i inne wpływy na zawziętych „pożyczkobiorców”, a o to, jak wyjść z tej kryzysowej sytuacji (a droga jest najwyraźniej najrozsądniejsza: omówić ten temat w mediach i wyciągnąć wnioski rekomendacyjne; jeśli to nie pomoże, wtedy podjąć odpowiednie działania zgodnie z obowiązującym prawem). Ale dlaczego obojętni na podobne, nabrzmiałe, społecznie ważne pytania są organizatorzy i realizatorzy pomysłów Lwowskiego Forum? Przecież na liście celów wydarzeń forumowych wymieniono mnóstwo kierunków, w szczególności dialogi poświęcone współczesnym tendencjom i kierunkom rozwoju światowego procesu literackiego, ale ani razu nie było wymiany opinii, na przykład o wspomnianym prawie autorskim i zagranicznej praktyce jego przestrzegania. Zagadki szczególnej tutaj nie ma — łatwiej rzucić głośne hasło w rodzaju „Dialog cywilizacji”, „Granice Europy” czy „Punkt tworzenia”, a oto jak wypełnić porywającą treścią podobne dyskusje — odpowiedzi na razie nie ma. Co prawda, jedna próba zwrócenia uwagi opinii publicznej na aktualny ukraiński problem — prawa autorskiego, w dniach forum była. Autorzy powieści graficznej „Bohater mimo woli” na motywach powieści pod tym samym tytułem I. Franki, M. Tymoszenko i K. Horisznyj, ogłosili plagiat i przedstawili publiczności przekonujące dowody. Ciekawe, że w te same dni wybuchł podobny skandal w rodzimej sferze wyższych uczelni, którego bohater bezczelnie oświadczył, że jego „dysertacja” to nowoczesny rodzaj pracy naukowej (?!), a rzekomo zazdrośni koledzy to zacofani prowincjusze i nie rozumieją jego „epokowego odkrycia”. Nie zapomniano też historii „lepienia” dysertacji z cudzych badań naukowych przez żony urzędników rządowych (a i samych wysokich rangą szefów). Tak więc, jak widzimy, moralna (ściślej mówiąc, niemoralna) atmosfera w wyższych warstwach rodzimego społeczeństwa to aktualny temat do dyskusji publicznej, czego uparcie się boimy. Ale przecież i tak: nadejdzie czas i kropki zostaną postawione. Te i inne wydarzenia współczesnego ukraińskiego życia (chciałem użyć określenia „intelektualnego”, ale zwątpiłem w celowość w tym przypadku podobnej interpretacji) przypomniały niedawny artykuł laureata Nagrody Nobla z 2010 roku w dziedzinie literatury, Peruwiańczyka M. Vargasa Llosy „Epoka kuglarzy” (13.07.2017, lwowski „Zbruc”). Autor publikacji twierdzi: „…aby mieć prawo do istnienia i rozkwitu, środki masowego przekazu teraz muszą nie podawać wiadomości, a pokazywać show, dawać informacje, które przez swoją tonację, humor, niezwykły, brutalnie realistyczny, wulgarny styl przypominają reality-show, gdzie prawda i kłamstwo są pomylone tak samo, jak i w beletrystyce”. Przykłady tego można łatwo zobaczyć, zainteresowawszy się obecnym dramatycznym stanem rodzimego radia i telewizji, innych mediów, które dawno straciły zaufanie słuchaczy i widzów, ponieważ stały się brudnymi źródłami dezinformacji i jaskrawym przykładem głębokiej nieudolności zarówno kierowników, jak i, niestety, znacznej liczby radiowych i telewizyjnych dziennikarzy. Jeśli chodzi o zjawiska zastoju, które mają miejsce we Lwowie, to przede wszystkim jest to już nudne powtarzanie od kilku ostatnich lat przez kogoś wymyślonej wiodącej trójki rodzimej literatury: Żadan, Andruchowycz, Zabużko (?!). Gdzie są przekonujące dowody przywództwa wymienionych autorów we współczesnej rodzimej literaturze? Coś kiedyś było: błysnęli i zgasli, wygłaskani wymarzoną „sławą”… Zatem wniosek drugi: zadeklarowany cel forum — podsumowanie roku literackiego na Ukrainie już nie pierwszy rok pozostaje obietnicą. I nie tylko dlatego, że przewodnicy lwowskiego forum wzięli się nie za swoje. Przyczyny są o wiele głębsze. Rodzima literatura obecnie przeżywa trudny okres: odchodzą w wieczność urodzeni w epoce poststalinowskiej utalentowani przedstawiciele kulturalno-społecznego ruchu szestdziesiątników, a przekazać sztafetę następnemu pokoleniu literackiemu możliwości u nich nie było — nie ma komu! Sztuczni (bo wymyśleni, nieprawdziwi) „siedemdziesiątnicy”, „osiemdziesiątnicy” itd. nie zdołali wznieść się na nieosiągalny dla nich poziom twórczy poprzedników. Przyczyn tego jest wiele. Przede wszystkim, zrozumiałe, w braku jasno określonej polityki państwowej w dziedzinie kultury. W niepodległej Ukrainie żaden z prezydentów czy szefów rządów nie zdobył się na to, by głęboko zainteresować się stanem literatury (jak i całej kultury). Jeśli zdarzało się rozmawiać z jednymi z pierwszych posiadaczy kijowskiego Olimpu władzy, to zawsze słyszało się jedno i to samo: rzekomo, czy wtedy można było coś zrobić? Najpierw trzeba było rozwiązywać problemy ekonomiczne. Czas mijał, ale ta teza przeważała i przeważa obecnie. Oto dlaczego, choć jak to paradoksalnie brzmi, krytykując bezmienną liderkę Lwowskiego Forum O. Kowal, należy rozumieć, że jej i jej współmyślicielom trzeba kłaniać się w pas, że oni od 25 lat utrzymują na powierzchni swój niezatapialny statek.
Jesienna pogoda w bieżącym roku sprzyjała zachodnioukraińskiemu świętu książki — dopiero ostatniego dnia zrobiło się chłodniej, chociaż słońce świeciło, nie chowając się za chmury, a dziedziniec przy Pałacu Potockich można było postrzegać, patrząc z góry, niemal jak zapełniony stadion. Oczywiście, taki przebieg wydarzeń jest naturalny, wszak obchodzono jubileusz — 25-lecie BookForum. Honorowy gość uroczystości, prezydent P. Poroszenko, w przemówieniu powitalnym podkreślił, że rodzime drukarstwo stało się ważnym elementem branży informacyjnej naszego państwa w warunkach, gdy północny sąsiad pragnie przekształcić świadomość Ukraińców w arenę międzynarodowej konfrontacji. Ale meteorologiczne metamorfozy nasuwały też inne myśli. Na przykład, jeśli przewertować strony ćwierćwiecznej historii forum, to reakcja pogody była w znacznej mierze symboliczna: pierwsza połowa kroniki corocznego święta książki jawi się jako dość udana, a oto druga — zwłaszcza w ostatnich latach, naszym zdaniem, istotnie zbladła. Nieprzypadkowo pisarz A. Kurkow ogłosił swoje przewidywanie, że obecne forum było przełomowe, a następne będzie zupełnie inne. Jakie — prozaik nie doprecyzował. Pierwszą rzeczą, którą, jak to mówią, widać gołym okiem, jest wyraźna transformacja programu i realizacji działań przede wszystkim jako swoistej formy propagandy książki w stronę otwartej komercjalizacji. Innymi słowy, czuć, że książka staje się dla organizatorów forum przede wszystkim dochodowym towarem, a nie przedmiotem intelektualnego zainteresowania. Być może jest to pospieszne przypuszczenie i na razie nie chodzi o regionalny zmierzch „galaktyki Gutenberga” (określenie kanadyjskiego socjologa M. McLuhana, wspominając o którym, włoski teoretyk kultury U. Eco ostrzegł, że kultura książkowa w XXI wieku będzie rozwijać się na równi z kulturą komputerową). W wieloproblemowej Ukrainie do światowych nieszczęść, które przeżywamy, dochodzą jeszcze, jak to mówią, specyficznie domowe.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
