Strona · s. 4strona oryginału ↗
1. Tylko żeby nie umierała Babyna…
Слово Просвіти, №41 за 2020 рік
Kostiantyn SUSZKO, m. Zaporoże
Za czasów sowieckich administracyjnie wieś figurowała pod nazwą Babino lub Babino, oczywiście na wzór Bilibina czy Borodina itp., a za niepodległości – Babyne. Ja zaś postanowiłem przywrócić do użytku nazwę Babyna (z tureckiego – Baba-Ana – ojciec-matka, czyli ojczyzna-macierz), ponieważ zawiera ona nie tylko pierwotną istotę nazwy, ale i korzenie samego tylko zamiaru założenia wsi właśnie tutaj, na lewym brzegu Dniepru, a do tego w miejscu jego zlania się z rzeką Kińską. Co więcej, nieoficjalnie wszyscy od dawna nazywali wieś Babyną, bo tak jest poprawnie.
Ludzie żyli tutaj na długo przed najazdem tatarsko-mongolskim. Liczne znaleziska tajemniczych skorup i słynnych amfor, wszelkiego rodzaju kamiennych osełek, kowadeł, żaren, brązowych szydel i zawieszek skroniowych, kamieni do proc oraz krzemiennych, brązowych, a także żelaznych grotów strzał, haczyków wędkarskich, nieustannie przypominają nie tylko o Scytach i Kimmerach, ale także, co niezwykle ważne, o znacznie dawniejszych ich poprzednikach z epoki brązu, a być może nawet z czasów eneolitu. Początkowo w tej kwestii istniały tylko przypuszczenia, aż w pierwszej połowie lat 50. ubiegłego wieku zostały one błyskotliwie potwierdzone przez kijowskich archeologów, którzy zbadali starożytną osadę, która śladem Mizyna, Trypilla, Sabatiniwki itd. weszła do światowej nauki pod nazwą „Babyna-III”.
W żaden sposób nie upodabniając się do słynnego kulika, powiem, że moja Babyna to CENTRUM. Wzbijmy się myślami nad Północną Tawrię i spójrzmy w dół tak, aby objąć przestrzeń, powiedzmy, od Melitopola do Nowej Kachowki, od Nowej Kachowki do Krzywego Rogu, od Krzywego Rogu do Zaporoża i od Zaporoża do Melitopola. Łącząc umownymi liniami te miasta, otrzymamy czworokąt, w centrum którego znajduje się Babyna. W CENTRUM! I wyjdzie na to, że w linii prostej – na mapie, a nie drogą samochodową – do niej od Zaporoża (północny wschód) jest 92 kilometry, 90 – od Nowej Kachowki (południowy zachód), od Melitopola (południowy wschód) – 110, i 80 kilometrów od Krzywego Rogu (północny zachód). I to jeszcze nie wszystko. Nie znam innej takiej miejscowości na Ukrainie, z której, w szczególności z progu jednej z chat, można byłoby widzieć wsie, wioski, a nawet miasta w promieniu 30 kilometrów! A do tego jakie „wsie, wioski, a nawet miasta”!..
Sądzę, że tę okoliczność doceni każdy. W związku z tym postąpiłbym zupełnie niegodnie, pomijając, ukrywając, z-ig-no-ro-waw-szy ten fakt, byle tylko wyglądać skromnie. Choćby kulik jak bardzo by się nie powstrzymywał, wyjątkowość jego błota nigdzie nie zniknie, oczywiście jeśli ta wyjątkowość rzeczywiście istnieje.
Zatem, wy, drodzy czytelnicy, jesteście u mnie w gościach, stoimy wszyscy na ganku mojej, odziedziczonej po ojcu chaty, patrzymy na południe – pogoda wspaniała, widać daleko – i widzimy Wielką Lepetychę, do której (tutaj również, jak i dalej, odległości mierzymy w linii prostej) jest 27 kilometrów; potem prowadzimy wzrok w prawo, pokonujemy Dniepr i wysiadamy w prawobrzeżnej Mychajliwce (16 kilometrów). Dalej ruszamy w prawo, wzdłuż brzegu, pod prąd Dniepru, mijamy Zołotą Bałkę, Osokoriwkę (odpowiednio – 6 i 8 kilometrów).
Nie zmęczyliście się? Nie zapomnieliście, że podróżujemy nie wyobrażeniowo, zamykając oczy, i nie prowadzimy palcem po mapie, a oglądamy żywą przestrzeń, stojąc na progu starej chaty w Babynie? Ale i to jeszcze nie wszystko. Wyjdziemy za bramę, zejdziemy pustą uliczką do Dniepru, ruszymy brzegiem w prawo, na sam czubek cypla Babyna, spojrzymy przed siebie i zobaczymy na przeciwległym (prawym) brzegu Wielką Woroncowkę (12 kilometrów). Za nią, ze wsi Marjanśke (15 kilometrów), zaczyna się – obwód dniepropetrowski, a za Marjanśkim czeka nas błogosławiona Hrusziwka (w 1952 roku nazwę wsi przekręcono na Leninske, a w 2017 przywrócono prawdziwą nazwę), gdzie na pasiece w 1680 roku zmarł koszowy ataman Wojska Zaporoskiego Niżowego Iwan Dmytrowycz Sirko. Odległość – 17 kilometrów. Prowadzimy wzrok dalej – wieś Pokrowśke (15 km), gdzie była Nowa (Pidpilnenska) Sicz; przesuwamy się w prawo – i oto Kapuliwka (18 km), gdzie była Czortomłycka Sicz, której koszowym atamanem osiem razy wybierano Iwana Sirkę i gdzie został pochowany. Przy bardzo sprzyjającej pogodzie z Babyny przez lornetkę, ze szczytu scytyjskiego kurhanu o imieniu… UWAGA! – Babyna Mohyła, – można dostrzec mogiłę tego kozackiego wodza. Mijamy Ołeksijiwkę (25 km) i oto ona, stolica pięciu Siczy Zaporoskich – Tomakiwskiej, Bazawłuckiej, Mykytyńskiej, Czortomłyckiej i Nowej – sławne miasto Nikopol (29 km).
Aby objąć wzrokiem większą część panoramy Nikopola, wsiądźmy do łodzi – odpływamy metrów na 100-150 od brzegu i, nacieszywszy się widokiem fabrycznych kominów Miasta Zwycięstwa (tak tłumaczy się Nikopol z greckiego), zostawiamy je po lewej ręce i prowadzimy wzrok przez Dniepr, gdzie jest on stosunkowo wąski – 4 kilometry. A skoro jest wąski, to tam od dawna istnieje słynna przeprawa przez główną rzekę naszej Ojczyzny. W średniowieczu przeprawa nazywała się Mykytynym Przewozem, Kamiennym Brodem (Zatonem), bo w tym miejscu dno Sławuty usiane jest kamieniami, a dokładniej granitowymi głazami – ostatnimi, najbardziej wysuniętymi na południe progami Dnieprowymi. Przeprawa funkcjonuje do dziś i, według podań, właśnie tam pokonywało Dniepr, kiedy od wieków nazywał się on Danaprem, a na grecki wzór Borystenesem, wojsko perskiego króla Dariusza I Wielkiego po nieudanej wyprawie na Scytów w 514 roku przed naszą erą.
Wreszcie sforsowaliśmy Dniepr i my. Przed oczami, na lewym brzegu – olbrzymie wzgórze, którego podnóże liżą fale sztucznego „morza”. To przedmieście Wielkiej Znamianki (15 kilometrów), słynna Mamaj-Hora, na szczycie której zachowała się grupa scytyjskich kurhanów – pozostałości wspaniałego Sanktuarium, jednego z największych sanktuariów Scytii. A nazwa Góry nie pochodzi od tatarskiego chana Mamaja, który rzekomo ukrywał się tutaj po klęsce na Kulikowym Polu, a od sąsiedniej rzeczki Mamaj-Surki, z której zostało tylko suche koryto i ujście w postaci Zatoki Ołeksijiwskiej. Za Górą, na północny wschód, w VI-III wieku przed naszą erą znajdowało się jeszcze słynniejsze grodzisko kamieńskie – stolica Scytii. W przededniu ostatniej wojny i zaraz po niej grodzisko dokładnie zbadali archeolodzy (kierownik ekspedycji B. M. Hrakow, 1899-1970) i zrobili to bardzo w porę, ponieważ większą część scytyjskiej stolicy wkrótce zatopiło Kachowskie „morze”. Co prawda, co nieco ocalało. W szczególności pozostałości wałów obronnych. Ciągną się one częścią Wielkiej Znamianki obok ogrodów, przecinając drogi, na kilka wiorst, miejscami osiągając wysokość trzech i więcej metrów. Ponieważ współcześni tak zwani mężowie stanu nie przejmują się należycie historią państwa, którym kierują, i kraju, w którym żyją, to ludzie nie wiedzą, co to za wały i, na wszelki wypadek, nazywają je tureckimi.
Aby nikt nie pomyślał, że przesadziłem z „centrum”, dodam: Babyna znajduje się w samym centrum… Scytii, ponieważ wokół rozlokowały się kurhany, w których pochowani są scytyjscy królowie. Pójdźmy zgodnie z ruchem wskazówek zegara, zachowując chronologię, i zacznijmy od Prawobrzeża, od kurhanu Czortomłyk (25 km). W 1862 roku kurhan rozkopał Iwan Zabielin, gdzie wśród tysięcy znalezisk trafiło się wspaniałe – obecnie słynne na cały świat – srebrne amfory. Dalej (22 km), niedaleko lewobrzeżnej Wielkiej Znamianki, kurhan Sołocha, który w 1912 roku rozkopywał Mykoła Wiesiełowski, ukazując światu złoty grzebień z przedstawieniem sceny starcia dwóch pieszych i jednego konnego wojownika. (Nawiasem mówiąc, nawet pozostałość kurhanu Sołocha, o wysokości do 18 metrów, do dziś robi wrażenie). Na południowy wschód, w stronę Nyżnich Sirohozów, kurhan Ohuz (77 km) – najwyższy (pod koniec XIX wieku sięgał 23-24 metrów) kurhan nie tylko Scytii, ale i najbardziej monumentalna ziemna piramida świata. W latach 1891-94 kurhan zaczął badać Mykoła Wiesiełowski, później pracowały tu ekspedycje W. Rota (1902) i Ołeksija Leskowa (1972). W latach 1979-81 badania zakończył kijowski archeolog Jurij Bołtryk. Wśród tysięcy złotych znalezisk szczególnie wyróżniają się kolczyk w kształcie sfinksa oraz srebrne ozdoby końskie z przedstawieniem scen batalistycznych. (Po zakończeniu wykopalisk nasyp został niemal całkowicie odtworzony). Znacznie bardziej na północ od Ohuzu kurhan Hajmanowa Mohyła (65 km) koło lewobrzeżnej wsi Bałki. W 1969 roku osiągnięciami kijowskich archeologów (kierownik ekspedycji Wasyl Bidzila) stało się mnóstwo ciekawych znalezisk, wśród których – unikalna srebrna czasza z wyraźnymi, realistycznymi wizerunkami Scytów. Na koniec wracamy na Prawobrzeże, gdzie koło miasta Pokrow (dawniej Ordżonikidze, 25 km), znany (wtedy jeszcze za takiego go nie uważano) ukraiński poeta i archeolog Borys Mozołewski, rozkopawszy w 1971 roku Tołstą Mohyłę, ukazał światu niepowtarzalną złotą Pektorał. Babyna zaczynała się na prawym brzegu niewielkiej stepowej rzeczki, przy jej ujściu, gdzie wpadała do Dniepru. Lepiły się chaty-mazanki na malowniczym, pociętym trzema płytkimi jarami, łagodnym zboczu. To po to, by twarzą do Słońca. Tutaj, na brzegu współczesnej niewielkiej zatoki, która powstała wraz z „morzem”, i dziś daje się prześledzić historyczne centrum wsi. Chyba nieprzypadkowo od dawna nazywają je Matnią. Matnia… Pewnie wiecie, że w dosłownym znaczeniu to część męskich spodni? Nie zapomnieliście, gdzie dokładnie jest umieszczona? Otóż, na prawo i lewo od matni – dwie nogawice. A w Babynie, na północ i na południe od Matni – podłużne pasma chat. W górę (na północ, pod nazwą Kercz, bo tam zachowały się niewielkie katakumby, jak w zakątku Krymu o tej samej nazwie), a w dół (na południe) – Zabałka. Bo po tamtej stronie bałki, dawnego koryta rzeczki Baba-Any. Właśnie istnienie Zabałki dowodzi faktu, że najpierw ludzie osiedlali się przy Matni. A dopiero później zasiedlili miejsce za bałką, tworząc Zabałkę. Kercz to chyba najmłodsza część wsi, co potwierdza mniejsza niż w Matni i na Zabałce liczba starodawnych chat klasycznej ukraińskiej architektury: ściany zrębowe, z dębowych, sosnowych lub wierzbowych bali, słomiany (trzcinowy) czterospadowy dach, którego okap daleko, do metra i więcej, odstaje od ściany. Licową (fasadową) część okapu dachu bardzo często podtrzymywał rząd słupów. Między słupami a ścianą – dość wysoka (można siedzieć) przyźba z kamiennym lub drewnianym gankiem (schodami) pośrodku. Historyczne centrum Babyny to około pół setki chat, połączonych pięcioma ulicami, trzema zaułkami, a do tego czymś w rodzaju placu pośrodku i kilkoma placykami w różnych miejscach. W północno-wschodnim zakątku, w najwyższym punkcie, niemal kwadratowo, usytuowane są grobki. Ulice nie powtarzają jedna drugiej ani długością, ani szerokością, ani prostoliniowością czy krętością. Chaty wzdłuż ulic i zaułków rozmieszczone były w różnej odległości nie tylko od siebie nawzajem, ale i od drogi. Jedne stały szczytem niemal tuż przy kamiennym murze, albo przy bzie, a za murem czy za bzem – od razu ulica. Inne – w głębi podwórza, przez co między murem a szczytem – kwiaty, ogródek warzywny lub dwie-trzy wiśnie. Twarzą do Słońca – drzwi wejściowe z gankiem większości chat patrzyły przeważnie na południe, reszta – na wschód, południowy wschód, południowy zachód, rzadziej – na zachód. I nigdy – na północ, północny zachód czy taki sam wschód. Całkiem niestandardowo stawiano też te chaty, które szczytami zbliżały się do samego muru. Tylko jedna para chat, w sąsiedztwie naszej posiadłości, do dziś stoi szczytem równolegle do ulicy z obu jej stron, a tak to wszystkie pod różnymi kątami, bokiem. Pod kątem do ulicy postawiono kiedyś i naszą chatę. Tak, że między jej wschodnim szczytem a kamiennym murem utworzył się wydłużony na północ trójkąt, wypełniony bzem i trawką. A do tego – morwa. Chata stoi na niewielkim naturalnym wzniesieniu, przez co wygląda uroczyście i majestatycznie, gankiem na południe, do Słońca. Otaczają ją akacje, morele, bez i jabłonie, a dalej, wokół – tyle przestrzeni, jak nigdzie indziej. Nie znam we wsi innej chaty, która stałaby tak, jakby wyzywająco. Chyba stąd mój charakter, moje zachowanie, mój los. Jestem pewien, że symetria w rozmieszczeniu domostw była naruszana świadomie. Kręte ulice z łagodnymi zakrętami, z kilkoma skrzyżowaniami, a także plac i placyki wraz z krępymi stuletnimi akacjami i dzikimi gruszami, z niezmiennymi ławeczkami przy bramach, z luksusowymi krzewami bzu i porzeczek przy szczytach, które od ulicy; dywaniki rdestu, rozesłane i rozrzucone gdzie na równinie, gdzie na ledwo zauważalnych pagórkach, zwróconych na południe i skierowanych łagodnym spadkiem do rzeki, tworzyły wrażenie całościowej, przytulnej i jednocześnie bezkresnej przestrzeni, chociaż wszystko obejmowało ze dwadzieścia, a może trochę więcej hektarów. Babyna – moja rodzinna wieś w północno-zachodnim zakątku Chersońszczyzny. Przez ostatnie dziesięć z okładem lat mieszkamy tam z żoną od maja do września.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
