Strona · s. 6strona oryginału ↗
Światowy kryzys koronawirusowy
Слово Просвіти, №41 за 2020 рік
Serhij KOMISARENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, akademik-sekretarz Oddziału Biochemii, Fizjologii i Biologii Molekularnej NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Biochemii im. O. W. Palladina NAN Ukrainy, przewodniczący Komisji ds. Bezpieczeństwa Biologicznego i Ochrony Biologicznej przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 40 z 2020 roku. Obecnie w Wuhanie pracuje dwuosobowa komisja WHO, której głównym zadaniem jest ustalenie źródła pojawienia się koronawirusa SARS-CoV-2 oraz uzyskanie odpowiedzi na pytania dotyczące pierwszych przypadków rozprzestrzeniania się wirusa, a także warunków prowadzenia badań w wuhańskim Instytucie Wirusologii. I tutaj warto wspomnieć, że naturalne źródło wirusa Ebola (również nietoperze) zostało znalezione dopiero po 45 latach od jego odkrycia. Jednak w każdym razie kwestia pochodzenia SARS-CoV-2 wymaga dalszych badań, co przyczyni się do głębszego zrozumienia procesów ewolucyjnych wirusów i mechanizmów ich przejścia do innych gatunków organizmów, przede wszystkim do ludzi. Tutaj warto zrobić krótką wstawkę pod tytułem „Dlaczego właśnie nietoperze i jaka jest ich ewolucja genowa?”, w której zwięźle przypomnieć o ewolucji relacji nietoperzy z różnymi wirusami, w szczególności z koronawirusami. Dla wielu czytelników zapewne wyda się dziwne, że nietoperze, z którymi nie kontaktujemy się zbyt często w codziennym życiu, odgrywają tak dużą rolę w rozprzestrzenianiu najniebezpieczniejszych chorób wirusowych, w szczególności koronawirusowych — SARS, MERS, SARS-CoV-2, a także wścieklizny, Ebola i innych. Nietoperze są jednymi z najliczniejszych ssaków na Ziemi, liczą ponad 1400 gatunków i stanowią drugą pod względem różnorodności grupę ssaków. Możliwe, że już od ponad 65 mln lat nietoperze są „gospodarzami-nosicielami” wielu wirusów, w tym także owianych teraz złą sławą koronawirusów, przy czym wirusy te są bezpieczne dla ich zdrowia. Zrozumiałe, że tak ogromny i sprzyjający wirusom „rezerwuar” stworzył unikalne możliwości dla ich ewolucji i zwiększenia różnorodności dzięki mutacjom i selekcji. Badania genomów różnych gatunków nietoperzy oraz ich koronawirusów rozpoczęły się w latach 2002-2003 po epidemii SARS w Chinach, a następnie znacznie się zintensyfikowały po wybuchu MERS w 2012 r. Uzyskane wyniki pozwoliły nieco rozeznać się w ewolucji nietoperzy i ich relacjach z wirusami, przede wszystkim w tym, dlaczego są one niewrażliwe na koronawirusy. W szczególności wyjaśniło się, że u nietoperzy „nie pracują” co najmniej 10 genów, które u innych ssaków odpowiadają za mechanizmy zapalenia przeciwko infekcjom, ale mają one dodatkowe kopie genów przeciwwirusowych, co może tłumaczyć ich niewrażliwość na chorobę. Wprawdzie w genomie nietoperzy znaleziono geny-pozostałości — ślady po dawnych chorobach wirusowych, nawet tych, które są właściwe nie ssakom, a na przykład ptakom. Kto wie, być może cztery szczepy koronawirusów (229E, OC43, HKU1 oraz NL63), które wywołują u ludzi jedynie ostre choroby układu oddechowego, kiedyś również były wysoce patogenne, jak obecnie SARS, MERS i SARS-CoV-2, ale potem ewoluowały do obecnego stanu. Badania odporności nietoperzy przeciwko wirusom mogą okazać się niezwykle ważne dla budowy systemu ochrony ludzi przed tymi wirusami. Jednak wróćmy do wirusa SARS-CoV-2. Ma on cienki, o nierównomiernej strukturze nukleokapsyd średniej wielkości (60 nm) i sferycznego kształtu. Jak i u innych koronawirusów, otoczkę SARS-CoV-2 tworzą 4 proteiny: glikoproteina „kolca” S, nukleokapsydowy protein N, membranowy protein M i protein superkapsydu (otoczki) E. Oprócz tego genom wirusa koduje także 16 niestrukturalnych (NSPs) oraz 9 dodatkowych proteinów. Każdy z niestrukturalnych proteinów (nsp1—16) odgrywa specyficzną rolę w replikacji SARS-CoV-2 i w formowaniu kompleksu replikacyjno-transkrypcyjnego (RTC), który zapewnia syntezę subgenomowych RNA (sgRNAs). Niedawno wyjaśniło się, że oprócz znanych 29 proteinów wirus SARS-CoV-2 eksprymuje jeszcze 23 wcześniej nieznane proteiny, w szczególności zarówno zupełnie nowe proteiny, jak i skrócone lub rozszerzone wersje znanych proteinów. Funkcją niektórych odkrytych proteinów jest kontrolowanie syntezy znanych cząsteczek wirusowych, ale rola większości z nich pozostaje nieznana. Wewnątrz nukleokapsydu znajduje się pozytywny łańcuch poliadenylowanego RNA o długości około 30 tys. nukleotydów, zawierający informację genetyczną. Z zewnątrz nukleokapsyd pokryty jest otoczką zawierającą lipidy oraz membraną proteinową. Na powierzchni wirionu znajdują się kolcopodobne wyrostki o długości 20 nm — peplomery, które Rys. 3. Schematyczny rysunek koronawirusów mają kształt buławy, która rozszerza się na dystalnym końcu. Taki kształt na obrazach mikroskopii elektronowej przypomina koronę słoneczną podczas zaćmienia, przez co nazwano je koronawirusami. Protein „kolca”, lub protein S (SARS2-S, szczep Wuhan-Hu-1), jest głównym „graczem” w procesie infekowania wirusem komórek ludzkich. Odpowiada on za interakcję (rozpoznawanie) z receptorem na powierzchni komórki-gospodarza oraz za wchodzenie wirusa do komórki docelowej. Jest on homotrimerem, czyli tworzy się z trzech jednakowych podjednostek (1273 reszty aminokwasowe każda), a każda podjednostka ma dwie domeny — S1 (aminokwasy od 1 do 685) i S2 (aminokwasy od 686 do 1273). Zewnętrzna część podjednostki (od końca N) tworzy zewnętrzną ektodomenę (aminokwasy 1—1208), do której od końca C przylega transmembranowa „kotwica” oraz krótki, wewnętrzny „ogon” na końcu C. Każda domena S1 ma jedną domenę wiążącą receptor (RBD — aminokwasy od 319 do 541), która wiąże się z membranowym proteinem komórki — enzymem konwertującym angiotensynę 2 (ACE2), będącym receptorem dla przenikania wirusa do wnętrza komórki. Dlatego każdy protein S (trimer) ma trzy domeny wiążące receptor. SARS-CoV-2, w odróżnieniu od SARS-CoV, jest zdolny do bardziej ścisłej interakcji z proteinem ACE2, co zapewnia jego skuteczniejsze przenikanie do komórki docelowej. Na wierzchołku trimera proteinu S znajdują się miejsca wiązania glikanów. Ustalono, że każdy protomer trimerycznego proteinu S ma 22 miejsca dla glikozylacji, a gen SARS-CoV-2 koduje 22 sekwencje dla N-glikanów na każdy protomer. Te glikany, pochodzące z aparatu Golgiego komórki gospodarza, biorą udział w fałdowaniu proteinów wirusa oraz w odpowiedzi immunologicznej. Co ciekawe, jak dotąd nie wykryto żadnej mutacji wirusa, która wpłynęłaby na miejsca glikozylacji (glikany) S-glikoproteiny. Składniki węglowodanowe glikoproteiny S odgrywają ważną rolę w ochronie wirusa przed układem odpornościowym gospodarza, w szczególności przed przeciwciałami przeciwko epitopom na proteinie S. Mechanizm przenikania SARS-CoV-2 do komórki, jak i patogeneza COVID-19, są jak dotąd zbadane niedostatecznie, jednak wiadomo, że dla infekcji komórki ważne są interakcje wirusa nie tylko z receptorem ACE2, ale także z innymi strukturami komórkowymi, w szczególności z TMPRSS2 — membranowo-związaną serynową proteazą o mało znanej funkcji biologicznej. Przy infekcji proteaza TMPRSS2 lub furyna aktywuje protein S SARS-CoV-2 poprzez przerwanie kilku wiązań peptydowych między domenami S1 i S2 proteinu S. Ten proces — S priming —
otwiera drogę do udziału domeny S2 w fuzji wirusa z błoną plazmatyczną komórki docelowej. Przy tym formuje się kanał, przez który proteiny N oraz wirusowy RNA trafiają do cytoplazmy komórki docelowej, gdzie RNA ulega translacji i sprzyja tworzeniu kompleksów do replikacji i transkrypcji wirusa, a proteiny N wiążą się z RNA w celu zachowania jego stabilności. Zatem efektywne trafienie wirusa do komórki gospodarza odbywa się w trzech etapach: pierwszy — wirus wiąże się z receptorem/receptorami komórki; drugi — lipidy otoczki i błony wirusa (zapewne z odpowiednimi proteinami) zlewają się z błoną plazmatyczną komórki; trzeci — genom (RNA) wirusa uwalnia się w komórce gospodarza, gdzie zaczyna się replikacja jego materiału genomowego. Proteina S „kolca” odgrywa kluczową rolę na pierwszych dwóch etapach, które trwają około 10 min, a trzeci etap, kończący się stworzeniem nowych wirusów, — około 10 godz. Zsyntetyzowane wirusy opuszczają komórkę gospodarza, która ginie albo z wyczerpania zasobów wewnętrznych, wykorzystanych na syntezę wirusów, albo pod działaniem układu odpornościowego, który niszczy zainfekowane komórki, a nowe wirusy zarażają nowe komórki lub wydzielają się na zewnątrz z powietrzem podczas oddychania (jeśli były to komórki nabłonka płuc). Prawdopodobnie SARS-CoV-2 wykorzystuje do przenikania do komórek kilka różnych receptorów. Istnieją dane o interakcji proteiny S z CD26 — błonowym enzymem dipeptydylopeptydazą-4, która jest ważna w immunoregulacji. Oprócz tego udowodniono możliwość przenikania wirusa SARS-CoV-2 do komórki przez receptor CD147 (lub bazigina) — induktor metaloproteinaz macierzowych, który należy do nadrodziny immunoglobulin i jest receptorem do przenikania czynnika wywołującego malarię do erytrocytów. Niedawno opublikowano nowe dane o tym, że oprócz dobrze znanego na komórkach gospodarza receptora ACE2 wirusów SARS-CoV oraz SARS-CoV-2 (chociaż ich tropizm się różni) istnieje jeszcze inny receptor komórkowy, który znacznie wzmacnia infekcyjność SARS-CoV-2 i, być może, wyjaśnia jego tropizm do „nieogólnie przyjętych” organów oraz nietypowość przebiegu choroby COVID-19. Jest to neuropilina-1 (NRP1), która wiąże substraty rozszczepione przez furynę i wchodzi w interakcję z endotelialnym czynnikiem wzrostu (VEGF). Odgrywa ona ważną rolę w angiogenezie, w waskularyzacji, rozwoju i metastazie nowotworów złośliwych itp. NRP1 w dużym stopniu eksprymuje się w nabłonku oddechowym i węchowym, który pokrywa powierzchnię jamy nosowej, oraz w komórkach endotelialnych. Podczas autopsji chorych na COVID-19 stwierdzono, że pozytywne na NRP1 Rys. 4. Rysunek-schemat wiązania wirusa SARS-CoV-2 z komórką gospodarza komórki nabłonka węchowego i opuszki były zainfekowane SARS-CoV-2 ze szczególnie dużą ilością wirusa w pozytywnych na NRP1 komórkach endotelialnych naczyń włosowatych i średniej wielkości naczyniach krwionośnych opuszki węchowej. Donosowe wprowadzenie myszom cząsteczek pozytywnych na NRP1, współmiernych z wirusem, wykazało ich transport do centralnego układu nerwowego, co może wyjaśniać wzmocniony tropizm i drogi rozprzestrzeniania się wirusa SARS-CoV-2, a także jego bezpośredni wpływ na mózg. Objawy zachorowania na COVID-19 są powiązane z fazami rozmnażania wirusa w komórkach organizmu. Po zainfekowaniu wirusem i jego interakcji z komórkami do replikacji RNA (kilka godzin) objawy nie są rejestrowane. Na początkowych etapach replikacji RNA pojawiają się pierwsze objawy — podwyższenie temperatury i kaszel (to pierwsza faza choroby — kilka dób). Druga faza jest związana ze znacznym rozmnażaniem wirusa (być może w różnych organach) i towarzyszy jej bardzo wysoka temperatura, uogólnione osłabienie oraz objawy charakterystyczne dla zapalenia płuc. Progresja choroby prowadzi do fazy finałowej — ostrego zespołu niewydolności oddechowej (acute respiratory distress syndrome — ARDS) i możliwej śmierci. Dość duża liczba publikacji poświęcona jest mutacjom SARS-CoV-2. Porównanie 106 genomów SARS-CoV-2 oraz 39 genomów SARS dało możliwość stwierdzenia, że szybkość mutacji SARS-CoV-2 jest znacznie mniejsza niż w SARS i że glikoproteina S „kolca” w SARS-CoV-2 oraz jej domena wiążąca receptor (RBD) są bardzo konserwatywne. Jednocześnie w Indiach wyizolowano mutację SARS-CoV-2, który już nie tak efektywnie wchodził w interakcję z receptorem ACE2 na komórkach. Dlatego, z jednej strony, takie mutacje są mniej niebezpieczne dla człowieka, a z drugiej — stawiają pod znakiem zapytania efektywność tworzonych obecnie szczepionek. Jedną z najbardziej interesujących, ważnych i, być może, najniebezpieczniejszych mutacji w SARS-CoV-2 jest mutacja D614G w pozycji 23403 RNA wirusa, która zastępuje kwas asparaginowy w pozycji 614 (SD614) w końcu C domeny S1 kolczastej proteiny S glicyną (SG614). Wirus z taką mutacją (tylko jednego aminokwasu!) znacznie efektywniej zaraża zarówno ludzi, jak i linie komórkowe w eksperymencie. Co więcej, jeśli genotypu G614 w lutym w ogóle nie znajdowano, w marcu było go mało, to w kwietniu odnotowywano go już u 65% zainfekowanych, a w maju — u 70%. Czyli wirus z genotypem G614 ma priorytet w rozprzestrzenianiu się. Jest bardziej kontagijny i zaraża więcej ludzi, chociaż, na szczęście, nie prowadzi do pogorszenia przebiegu choroby COVID-19 i zwiększenia śmiertelności. Możliwe nawet, że mutacja D614G czyni SARS-CoV-2 łatwiejszym celem dla szczepionek. Tak, eksperymentalne szczepionki RNA przeciwko COVID-19, w tym szczepionka opracowana przez firmę farmaceutyczną Pfizer, indukowały u myszy, małp i ludzi syntezę przeciwciał, które okazały się bardziej potężne przy neutralizacji wirusów z genotypem G614 niż wirusów z genotypem D614. Przez masową pandemię wirus SARS-CoV-2 znalazł się w centrum
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
