Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Powrót Hory-sławycza: każdy ma swoją prawdę. Mastjerowa W. Tobi skażu…: Powieść / Walentyna Mastjerowa. K.: Parlamentśke wydawnyctwo, 2020. 280 s.

Слово Просвіти, №41 за 2020 рік

Antonina CARUK, m. Kropywnycki Wielka mistrzyni krótkiej prozy, pisarka o wyostrzonym poczuciu społecznej niesprawiedliwości, złota dusza – tak nazywają Walentynę Mastjerową, która pielęgnuje słowo i ogród, osiadłszy w małej czernihowskiej wsi, gdzie nawet poczty nie ma. Żyje tak, jak pisze: prosto, głęboko przejmując się losem duchowo silnego, utalentowanego, lecz pozbawionego szczęścia ukraińskiego człowieka. Miłość Walentyny Mykołajiwny nie jest tylko współczującą, jest także czynna: opublikowała w sieci poezje lwowskiej siostry po piórze, przykutej do łóżka, podyktowane przez telefon, a co więcej – doprowadziła do tego, by zbiór Switłany Antonyszyn ujrzał światło dzienne. Za tysiąc kilometrów od Brodów – niedaleko granicy z Rosją. Jako symbol stałości ducha, zmobilizowanego słowem. A wkrótce do literackiej wolontariuszki dotarła długo oczekiwana wiadomość: w stolicy ukazała się drukiem powieść Mastjerowej „Tobi skażu…” o Olegu Switosławyczu, synu kijowskiego księcia Switosława, wnuku Jarosława Mądrego, księciu czernihowskim i tmutarakańskim, jeńcu Chazarów i Bizancjum, wygnańcu z ojcowskiej ziemi, nazwanym w „Słowie o wyprawie Igora” Hory-sławyczem. Po raz pierwszy zwróciła się ku metagatunkowi. Bo materiał historyczny sam ją „znalazł”. Chociaż siwa przeszłość kierowała jej ręką – w 2014 r. w czasopiśmie „Kijów” opublikowano cykl opowiadań „Na brzegu Jeziora Chazarskiego”. Po raz pierwszy pisała nie o „zwykłym” człowieku. O kontrowersyjnych postaciach książąt. Po raz pierwszy – propozycja od stołecznego wydawnictwa. Wyszukany design, niezwykle delikatny papier. Wdzięczny czytelnik pamięta jej noweliści jako przebłyski empatii dla „małego” człowieka, który nigdy nie szemra, zwykle tłumi ból wydziedziczenia (zbiór „Po tamtej stronie”, 2017); pamięta niepokój o wczorajszego wojownika-Afgańczyka, jego poszukiwanie Boga, współmierne samoidentyfikacji (powieść „Szmaragd”, 2016); jednakową miarą waży własne i cudze czyny, podobnie jak bohaterka powieści „Suka córka” (2007), nagrodzonej nominacją do Nagrody im. Szewczenki. Nie można powiedzieć, że W. Mastjerowa jest rozpieszczana przez krytykę. Jednak oceny jej dorobku pisarskiego we zwięzłych przedmowach kolegów po piórze, O. Syzonenki i J. Muszkietyka, inaczej jak błogosławieństwem do literackiej służby nie nazwiesz. Przede wszystkim kilka słów o tytule, który staje się przedmiotem uwagi czytelnika. Połączenie głębi zamysłu z lakonizmem jego prezentacji – to nie jest prosta sprawa. Zdarza się, że spojrzysz na okładkę – i jakby już wyczytałeś pretensję autora do konhenialności. A zdarza się, że w zwyczajnym słowie zalśni metafora czasu, stanu duszy, oślepi niespodziewaną wizją ludzkiego czynu i jego następstw – i zdziwisz się, jak prosto może wypowiadać się odkrycie, jakby przyziemnie. „Tobi skażu…” wyróżnia się w potoku współczesnej ukraińskiej prozy szczególną intonacją zaufania, bliską spowiedzi, gdy dusza pragnie się wygadać, wyznać najbliższemu człowiekowi to, co odkładamy na odpowiednią godzinę, bo na co dzień, zazwyczaj, na rozmowę o najważniejszym brakuje czasu. Jaką prawdę wydobyła pisarka, studiując półtora dekady źródła, cudem ocalałe po słynnych pożarach i poprawkach zaangażowanych historyków? Systemowa analiza epoki historycznej, współbrzmiącej z najnowszą historią Ukrainy, dała uzasadnienie motywacyjne dla wyboru motorów fabuły. Autorka nasyca artystyczną paletę kolizjami, w których krwawi nieprzejednane przeciwstawienie szczęścia osobistego i społecznego, gdzie pogańskie poczucie świata przylega do chrześcijańskiej duszy, gdzie połączone są barwy życiodajne i krwawe, zdrada i przebaczenie, miłość i rozpacz, śmierć i wolność. W walkę o władzę nad terytoriami wciągane są kolejne pokolenia. Szlachetna miłość do ojczystej ziemi zostaje potraktowana jako powrót do książęcej dziedziny za każdą cenę. Nie gardząc zawieraniem sojuszu z innowiercami. Choć z góry znana jest zapłata za ich usługi wojenne – żywym towarem (ukraińskimi pięknościami i przyszłymi janczarami), znieważeniem cerkwi, spalonymi miastami, wsiami... Wizualizacja hasła „Cel uświęca środki” jest tak kinematograficznie epicka, że zdumiewa pewną bezbronną prostotą przedstawienia najtrudniejszych spraw w zwykłych dialogach. Krótkich, jak rozkazy. Narracja historyczna Mastjerowej łączy pozornie nie dające się połączyć: jakieś dziecięce zdziwienie: dlaczego ludzie są tak okrutni? (To przesłanie, zakodowane w podtekście, jak dwudziesty piąty kadr w kinie). A z drugiej strony – jakby mowa wołchwa, który musi przygotować i ochronić wrażliwą duszę przed nadchodzącymi wstrząsami, odsłoniętymi jego oczom. Wstrząsy, których nie można odwrócić i przed którymi nie ustrzeże się nawet najdroższych. Kategorie rozłąki, straty, śmierci, odpowiedzialności wzmacniają egzystencjalne motywy powieści, ekstrapolując doświadczenie czytelnika na wewnętrzne bytowanie bohaterów. Pisarka subtelnie operuje psychologicznym instrumentarium kształtowania obrazu (gest, mimika, wyraz oczu, mowa), co daje podstawy do artystycznego przemyślenia niezgody potomków Jarosława Mądrego na przełomie XI w. nie tylko jako próby powrotu ideologicznie bezstronnej prawdy o stosunkach książąt perejasławskiego, kijowskiego i czernihowskiego z chańami połowieckimi i Konstantynopolem, ale też jako psychoanalityczne, humanistyczne oświecenie, czarno-biały odbitek nas samych, pięknych i nikczemnych, bo w rzeczywistości zmieniają się technologie, a natura człowieka zadziwia swoją bezwładnością. Potwierdzają to historyczne nauki przodków, tak podobnych do nas – wewnętrznie sprzecznych i zapalczywych, marzycielskich i krótkowzrocznych, przyzwyczajonych kierować się sercem, a nie rozumem. Choć kulminacja powieści pokazuje właśnie precyzyjny psychologiczny rachunek księcia Dawida, jak pozbyć się zakochanego w Annie połowieckiego chana Ildegiza. Lecz kobiecego serca nie powstrzymają ani zakazy, ani bramy... A może jesteśmy skazani na odkupienie krwią i utratą harmonii z przyrodą naszego odstępstwa od wiary praojców, bo tak łatwo daliśmy się skusić obietnicy przebaczenia grzechów, opłaconych za nas przez Syna Bożego?.. Cóż z tego, że nazwano księcia Mądrym, jeśli jego ziemskie czyny są tak samo dalekie od spisanej „prawdy”, jak grzeszne od sprawiedliwego? Cóż z tego, że Anna jest księżniczką-pięknością, skoro skazana jest żyć jak Mawr w chacie za stajnią i hartować się w ćwiczeniach wojskowych, by uratować się przed nachalnymi, bo jej los od urodzenia jest jak drobna moneta względów Bizancjum i Carogrodu wobec ojca, którego łaski dziewczyna jest pozbawiona. Cóż z tego, że jesteś silny, wytrzymały jak Radko, lecz musisz działać tylko na rozkaz księcia? Jesteś tylko zabawką w rękach władzy... I za każdym razem na granitowej tarczy skrzyżowania Wielkiego Stepu nowe pokolenie musi dorosnąć do uświadomienia sobie swojej największej biedy – jednoczyć się dopiero po wyczerpującym wykrwawieniu i ofiarności młodych. Takie refleksje wywołuje powieść. Jej wysoką czytelność i emocjonalną przenikliwość można by wyjaśnić umiejętnym połączeniem przygód i wątku miłosnego w typie walterskottowskim z egzystencjalnymi modelami wewnętrznych konfliktów moralnego wyboru osobowości. Wskazać kompozycyjne cechy chronotopu powieści, mistrzostwo organicznego wplecenia w żywą tkankę utworu retrospekcji – wspomnień Olega Switosławycza o ojcu. Zauważyć, że zabieg splatania czasów pełni podwójne funkcjonalne zadanie – generować energię artystyczną w ponadzmysłowych przecięciach płaszczyzn czasowych w sytuacjach granicznych i w pewnym stopniu przejmuje rolę oświeceniową (przyznajmy, czy moglibyśmy po kolei przedstawić zmianę książąt i hetmanów na ziemi, gdzie wciąż nie ma ich Panteonu...). Wyróżnić narracyjne prospekcje od spowitych niedomówieniami proroctw wołchwa Sudomysła, ponieważ mają sprzyjać kształtowaniu spójności sądów aksjologicznych o ofiarności i oddaniu – określających cechy charakteru synów Olega, Igora i Wsiewołoda, w rozburzonym świecie intryg i rozdwojonych dusz. Lecz przede wszystkim trzeba podkreślić przywrócenie naszej historycznej pamięci ducha kijowskiego księcia Switosława jednym wezwaniem: „Uderzmy, bracia! Odstępować nam nie ma dokąd!” Wyprowadził on trzytysięczne wojsko naprzeciw dwunastotysięcznemu połowieckiemu nad Sułą – i pierwszy rzucił się do boju. I tylko Sław, najbliższy księciu, usłyszał rozpaczliwe, że już nie ma powrotu. Nawet to hasło przywłaszczył sobie podstępny sąsiad, by wystawić nas, niezdarnych, na pośmiewisko świata: „Moja chata z kraju...” Można mówić o tytanicznej pracy zbierania całej epoki z wyblakłych relikwii, ze zniekształconych portretów, z wytartych (na wskazówki zazdrośników i ludzi nieudolnych duchem) imion rodu książęcego – cóż dopiero mówić o zwykłych śmiertelnikach... I jestem przekonana, że protagoniści zawsze robili i będą robić więcej, niż całe instytucje państwowe. Nawet jeśli Anna, o której nie znajdziecie wzmianki w Wikipedii, jest owocem artystycznej wyobraźni, jej obraz tak tchnie życiem, że może stać się wyzwaniem dla historiografów. Ponieważ powieść „Tobi skażu…” zmienia ocenową narrację prac historycznych, przekonująco proponując alternatywne spojrzenie na przeszłość. I właśnie o tym warto mówić. Duch kontrowersyjnej epoki we współczesnej postkolonialnej interpretacji daje poczucie autentyczności bardziej niż tendencyjne naukowe zarzuty. Lecz naszym celem jest choćby nakreślenie dominant artystycznego myślenia W. Mastjerowej, poetyki jej stylu. Niezauważenie dla czytelnika życie wewnętrzne bohaterów zaczyna przeważać nad zewnętrznym. Najpierw pragnienie zemsty jeńca i oddanego w niewolę Olega. Potem – serdeczna tęsknota za ojczyzną. Świat wrażeń i uczuć, nadziei i niepokojów młodej Anny jakby mimochodem zasłania świat jej ojca, podporządkowanego jednemu pragnieniu – odzyskania ziem czernihowskich i zyskania poparcia Carogrodu, wydając córkę za bizantyjską księżniczkę. Oszczędna w słowie, Walentyna Mastjerowa jest jak jubiler, którego powołaniem jest odcinanie wszystkiego zbędnego, uwalnianie energii, rozpalanie blaskiem szlachetnych szlifów. Jednak jej słowa to nie kamyczki w diademie, lecz skarbnica samoidentyfikacji, ciężka walka bohaterów sami z sobą. To poezja psychologii duszy. Poezja wiary w człowieka i jego harmonię z otoczeniem i z samym sobą. Poezja ruchu samopoznania językiem symboli. To psychologiczny paralelizm stanów, gdy słowom jest przestronnie, a uczuciom ciasno: „Anna żyła wśród pogan i czuła, jak jej dusza także napełnia się wiarą w to, że świat wokół jest żywy i widzący, od najmniejszej łodyżki rdestu aż po tę sosnę, która wspaniałą koroną rozmawia z chmurami. I jak bardzo chciało się wierzyć, że i jej matka gdzieś tu, obok niej, zwłaszcza w te nieznośne noce, gdy wydawało się, że nie wytrzyma i umrze od strasznego bólu”. Detal artystyczny wyrasta w symbol, a ten – w metaforę moralnego wyboru priorytetów. Dlatego o diademie, podarowanej Annie przez księcia Jarosława Switosławycza, mówi się krótko: „Dość już bawić się cacuszkami. Przydadzą nam się na coś innego. Tego złota starczy, by wynająć cały oddział strzelców”. Mówiąc wielkim rachunkiem, metaforę życia każdego bohatera autorka zakodowała w mowie: „Swoi okrutniejsi od obcych”, „Jutro czeka na nią inna klatka i jeszcze cięższy łańcuch. Ale to będzie jutro”, „Konia i miecz na koniec. I trochę wolności, tato…” – to Anna. „Ale wiem jedno i powiem ci – ludzkiego serca mieczem nie zdobędziesz. <…> Największa siła jest w miłości do wszystkiego, co żyje na ziemi”, „A kto wie, co lepsze – żyć ślepym, nic nie wiedząc, czy na drodze nie błądzić” (Sudomysł). Znamienny dialog Radka z Rusinami, mieszkającymi w ostatniej chacie: „Jak wy żyjecie tutaj, przy drodze?” „Tak właśnie żyjemy. Nasi ojcowie żyli i my żyjemy”, – odpowiada Owsij. Na pierwszy rzut oka w odpowiedzi i w samym pytaniu nie ma niczego istotnie ważnego. Gdyby nie trzykrotnie powtórzone słowo „żyć” i dramatyzm sytuacji, gdy chodzi nie tylko o bezpieczeństwo księżniczki, której nocleg zapewnia Radko, lecz o sens przetrwania na skrzyżowaniu cywilizacji i kultur. Prawda, jakby podniesiona spod nóg... Do językowej autocharakterystyki warto dołączyć obserwacje dotyczące starszego brata Olega, księcia Dawida, który przebywał w Smoleńsku. Udzieliwszy schronienia czernihowskiemu księciu, a później także jego córce, mimowolnie wyrzucił z siebie, że teraz także od jego słowa coś zależy. Najmniejsze poruszenia duszy nie przechodzą obok obnażonego nerwu pisarki. Ona lepiej niż psychoanalityk odczytuje sytuacje wewnętrznego wyboru osobowości, przedstawia je w takim artystycznym ujęciu, że czytelnik łapie się na myśli, ile boskiego i piekielnego zmieszano w człowieku! A by ujawnić jego istotę, prozaik sięga po niezawodny zabieg: jak niewypowiedziany zamysł bohatera ujawnia się w języku gestów pod przenikliwym spojrzeniem najbliższej osoby. Mimo dramatyzmu przedstawionych wydarzeń W. Mastjerowa świadomie sugeruje optymizm, witalistyczną energię. Jest ona w lukach trybu warunkowego, choć historia nie uznaje żadnego „gdyby…”, w subtelnym przekroju walki zamiarów z ich urzeczywistnieniem. Nadzwyczaj trudny wybór – między ojcem a braćmi (teraz jakby zamienili się rolami: od jej decyzji zależy los rodziny, los księcia bez księstwa, wygnańca bez Tmutaraki i Czernihowa) a Wielkim Stepem Ildegiza, gotowego ze względu na Annę wystąpić przeciw wszystkim, przeciw Bizancjum, zrzec się pogańskich bogów i chańskich ziem, wszystkich przyjaciół i wrogów… Walor człowieka w historycznej powieści W. Mastjerowej „Tobi skażu…” jest unikatowym zjawiskiem w naszej literaturze. Unikatowym w gronie wybitnych mistrzów tego gatunku, takich jak P. Zahrebelnyj, J. Muszkietyk, R. Iwaniczuk, W. Szkla. Godnie odpowiadając na hybrydowe wyzwania epoki, psychologicznie trafnie artykułując moralno-etyczne aspekty wyboru, pisarka uzasadnia postępki bohaterów „swoją” prawdą każdego. Prawdą, nad którą zawisła wspólna bieda.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn