Strona · s. 10strona oryginału ↗
Cztery nowe nazwiska do „Encyklopedii Szewczenkowskiej”
Слово Просвіти, №41 за 2020 рік
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Wołodymyr Melnyczenko uważa, że w przyszłości do „Encyklopedii Szewczenkowskiej” lub specjalnego dodatku do niej należy wprowadzić każdą postać, choćby raz wspomnianą przez Szewczenkę w utworach, jego Dzienniku oraz korespondencji. Tym razem opowiada o czterech postaciach historycznych: W. I. Berettim, J. Ch. Daciaro, W. D. Kozelskiej, A. F. Swietowie. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Zamieszkałem na Chreszczatyku w domu architekta Berettiego” W liście z umocnień nowopietrowskich z 20 maja 1856 r. do malarza M. O. Osypowa zesłaniec Szewczenko napisał: „Jeśli zdarzy się wam być w Kijowie, zwróćcie uwagę, — co ja mówię uwagę? — spójrzcie na Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien. Koszary, a do tego koszary najbardziej niezdarne, a okolica — najbardziej zachwycająca, i tak nieludzko oszpecona, i to przez inżyniera”. Autorem projektu i budowniczym Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien w Kijowie był znany Tarasowi Hryhorowyczowi architekt W. I. Beretti, o którym, niestety, nie ma artykułu w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Beretti Wikientij Iwanowycz (1781–1842) — rosyjski architekt włoskiego pochodzenia, którego ojciec, profesor mechaniki, przeprowadził się do Rosji w latach 80. XVIII wieku. W 1804 r. W. I. Beretti ukończył petersburską Akademię Sztuk Pięknych, pracował jako architekt miejski. Akademik (1809), profesor architektury (1831), od 1830 r. członek prestiżowego komitetu budowy Soboru św. Izaaka. W 1835 r. wygrał konkurs na projekty budowy Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie i został mianowany przez Mikołaja I głównym architektem uniwersytetu. W kwietniu 1835 r. przyjechał do Kijowa na kilka miesięcy, a od 1837 r. mieszkał w mieście na stałe. Nawiasem mówiąc, W. I. Beretti był współautorem planu generalnego ówczesnej zabudowy Kijowa, zaprojektował Wielką Włodzimierską ulicę jako główną arterię między Uniwersytetem św. Włodzimierza a Cerkwią Dziesięcinną i cerkwią św. Andrzeja Apostoła. W. I. Beretti zaplanował także Bulwar Uniwersytecki (obecnie bulwar Tarasa Szewczenki), wziął udział w projektowaniu obserwatorium astronomicznego, Ogrodu Botanicznego uniwersytetu i in. Jeśli chodzi o budynek Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, to wzniesiony nad Chreszczatykiem stał się unikalnym architektonicznym przejściem do nowej zabudowy starego Kijowa, podkreślił jego znaczenie w jednolitej przestrzeni rozbudowującego się miasta. Budowa Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien trwała w latach 1838–1843, ale po śmierci W. I. Berettiego w 1842 r. ukończył ją syn architekta O. W. Beretti (1816–1895) — akademik (1840), autor projektu Pierwszego kijowskiego gimnazjum (korpus humanistyczny uniwersytetu), od 1862 r. kierownik budowy Soboru Włodzimierskiego. Został zwolniony z obowiązków w 1866 r. za popełnione błędy w projekcie i budowie świątyni. Wracamy do Szewczenki, który wiosną 1846 r., przyjechawszy do Kijowa, miał wspaniałą okazję oglądać nowiutki budynek Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien. W powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” pisał o swoim zamieszkaniu w Kijowie w 20-tych dniach kwietnia 1846 r.: „Mieszkanie miałem w Kijowie akurat naprzeciwko instytutu, nie na Chreszczatyku, a na górze”. Czyli na ulicy Instytuckiej, właśnie naprzeciwko Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien. Ale mieszkał tam niedługo, w tej samej powieści czytamy, że „zamieszkał na czas jakiś w gospodzie... na Chreszczatyku, w domu architekta Berettiego”. Znowu Beretti! Ten budynek na rogu Chreszczatyka i placu Besarabskiego zbudował architekt W. I. Beretti, jednak po śmierci ojca jego właścicielem był już wspomniany O. W. Beretti, który wynajmował budynek na hotel, a sam mieszkał w rezydencji przy ulicy Instytuckiej. Z hotelu na Besarabce Taras Hryhorowycz przeprowadził się pod koniec kwietnia — na początku maja 1846 r. do domu I. I. Żytnyckiego na Kozim Błocie.
Odnośnie surowych ocen Szewczenki O. P. Nowycki ponad 90 lat temu pisał: „Tutaj jakieś nieporozumienie. Nie wiadomo, dlaczego tak napadł Szewczenko na Instytut Kijowski i dlaczego pisze, że budował go jakiś „inżynier”. Instytut Kijowski to dzieło znanego profesora architektury Wincentego Iwanowicza Berettiego…”2. Znany szewczenkoznawca P. W. Żur nie potwierdzał „nieporozumienia”, czyli błędnego wyobrażenia czy jakiegoś zamieszania, pomyłki, ale odnotował odnośnie cytowanych przeze mnie na samym początku wersów poety: „…Taką, może nawet zbyt surową ocenę budynkowi dał z czasem Szewczenko”3. Moim zdaniem, z tym „inżynierem” Taras Hryhorowycz najwyraźniej dopuścił się nieścisłości, jednak to sprawa drugorzędna. W architektonicznej ocenie budynku Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien Szewczenko był być może nadmiernie emocjonalny, ale w rzeczywistości nie napisał nic katastrofalnego i łatwo się o tym przekonać, patrząc na fotografię z początku XX wieku, gdzie nad, mówiąc słowami Szewczenki, „miejscowością najbardziej zachwycającą” góruje czteropiętrowy, surowo-chłodny budynek w stylu klasycyzmu czasów mikołajowskich4. Przypomniało mi się, jak 19 marca 1858 r., po raz pierwszy widząc w Moskwie Wielki Pałac Kremlowski, zbudowany przez architekta K. A. Tona w latach 1838–1849, czyli jednocześnie z Instytutem Szlachetnie Urodzonych Panien, Szewczenko zapisał w Dzienniku: „Nie widziałem Kremla od 1845 roku. Koszaropodobny pałac go bardzo oszpecił...”. Poeta jakby sercem czuł, że każdy projekt tego pałacu oglądał i zatwierdzał znienawidzony przez niego Mikołaj I. Tak samo kategorycznie nie przyjął Szewczenko Soboru Chrystusa Zbawiciela, który wznoszony był wtedy w Moskwie przez oficjalnego budowniczego rosyjskich świątyń K. A. Tona: „Sobór Zbawiciela w ogóle, a główna kopuła zwłaszcza, jest potworny. Skrajnie nieudane ogromne dzieło. Jakby gruba kupcowa w złotym czepcu zatrzymała się na pokaz pośród białokamiennej”. Szewczence nie podobała się pokazowa ogromność i oficjalno-rytualna pompatyczność „młodego, nie pięknego Zbawiciela”, który przytłaczał otaczającą starodawną Moskwę, a co najważniejsze – genialny Ukrainiec intuicyjnie wyczuł i zdecydowanie potępił uosobioną w świątyni światową państwowo-imperialną ideę religijną, tym bardziej że jej ostrze przede wszystkim boleśnie raniło Ukrainę. Współczesna moskiewska ocena historycznego przeznaczenia Soboru Chrystusa Zbawiciela w pełni potwierdza dalekowzroczność i przenikliwość Szewczenki. Oto ona: „W formach, rozmiarach, kompozycji prześledzić można dążenie do przekształcenia Soboru Chrystusa Zbawiciela w główną świątynię Moskwy, a nawet Rosji... Przyjmuje on na siebie rolę głównej świątyni świata prawosławnego, symbolizując tym samym historyczne przeznaczenie Rosji, aforystycznie zapisane w formule „Moskwa — Trzeci Rzym”…”5 Zwróciłem się na chwilę ku głębokim przesłankom bezlitosnych ocen Szewczenki dotyczących architektury dwóch znaczących moskiewskich budowli K. A. Tona po to, by zaznaczyć, że projekt W. I. Berettiego, oczywiście, nie miał takiego wszechimperialnego rozmachu i znaczenia, jednak — mimo wszystko, mimo wszystko... Wincenty Iwanowicz uświadamiał sobie w Kijowie rolę osobistego wysłannika Mikołaja I, wiedział, że car zarządził zapewnienie finansów na stworzenie Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien i jeszcze pod koniec 1834 r. zatwierdził jego statut. Zatem utalentowany architekt Taras Szewczenko. Autoportret. 1858 r. W. I. Beretti nie przekroczył prokrustowo-mikołajowskiej miary ważnych budowli architektonicznych, co zauważył Szewczenko. To wcale nie znaczy, że według tej miary nie wznoszono wybitnych budynków — W. I. Beretti był właśnie ich autorem. Ale daje to możliwość głębszego zrozumienia, czego właśnie nie akceptował w nich narodowy Kobziarz, i ze świadomym szacunkiem odnosić się do jego artystycznych, estetycznych gustów i twórczych przejawów. Swoją drogą, dostrzegając koszarowość w zarysie budynku Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien, Szewczenko jakby przejrzał, przerażony, jego gorzki los. Od 1934 r. w tym budynku mieścił się Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych USRR, w piwnicach którego, przekształconych w katownie, męczeńsko zginęły tysiące niewinnych ludzi, a w 1941 r. budynek przejęło hitlerowskie gestapo... W nadmiernie gniewnej tyradzie Szewczenki przenika duszę słowo, które można zastosować do tych dwóch przerażających instytucji — „nieludzko”. Mistycyzm... „Proszę cię, zajdź do sklepu Daciaro...” Wzmianka o sklepie artystycznych litografii, obrazów, rycin i przyborów artystycznych Daciaro w Petersburgu po raz pierwszy spotyka się u Szewczenki w liście z Twierdzy Nowopietrowskiej do S. S. Hułaka-Artemowskiego z 6 października 1853 r.: „A jeszcze, proszę cię, zajdź do sklepu Daciaro (na rogu Newskiego Prospektu i Placu Admiralicji) i popatrz na zeszyt litografowanych rysunków Calame’a, a popatrzywszy, spytaj, ile kosztują, i napisz mi. Amen”. Chodziło o litografie z obrazów szwajcarskiego malarza Alexandra Calame’a (1810–1864), którego twórczością Szewczenko interesował się jeszcze od czasu nauki w Akademii Sztuk Pięknych. Następnym razem spotykamy sklep Daciaro w powieści Szewczenki „Artysta” (1856) w odniesieniu do zainteresowania nim ze strony K. P. Briułłowa, którego młody bohater „słuchał… z czcią”. „Przechodząc obok sklepu Daciaro, wmieszał się w tłum gapiów i zatrzymał się przy oknie, obwieszonym pokolorowanymi francuskimi litografiami. „Boże mój! — pomyślałem, patrząc na niego. — I to ten sam geniusz, który przed chwilą tak wysoko szybował w dziedzinie pięknej sztuki, teraz zachwyca się mdłymi pięknościami Grevedona! Niezrozumiałe! A między innymi, prawda!”
Dla pełnego zrozumienia krótko powiem o Grevedonie (Henri) Pierre-Louis (1776–1860) — francuskim malarzu, miniaturzyście, rytowniku i litografie. Syn oficera straży króla Ludwika XVI uczył się w Paryżu, w latach 1804–1812 mieszkał w Rosji, w 1810 r. został „mianowany akademikiem” w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, tutaj przeszedł na gatunek portretowy, głównie w technice litografii. Od 1812 r. — w Szwecji, gdzie został członkiem Królewskiej Akademii (Sztokholm). Następnie uczył się w Anglii, a w 1816 r. powrócił do Paryża, w 1832 r. odznaczony orderem Legii Honorowej. Pod koniec XIX wieku w encyklopedii Brockhausa i Efrona zaznaczano, że litografie Grevedona „cieszyły się w latach 30. bieżącego stulecia wielkim poważaniem i do dziś są cenione przez kolekcjonerów rycin”. Co więcej, dzieła Grevedona do dziś cieszą się popularnością, a począwszy od 1986 r. nawet sprzedawane są na europejskich aukcjach. Najprawdopodobniej Szewczenko wypowiedział się tak ostro o znanej serii litografii P.-L. Grevedona „Le Vocabulaire des dames”, czyli kolekcji kobiecych portretów litograficznych, która zgodnie z planem artysty uzupełniana była „co miesiąc, zaraz gdy pojawia się nowa moda”. Łącznie wydano w albumach ponad dwadzieścia odbitek wyidealizowanych piękności, które w czymś najwyraźniej były nudno-słodkie. Oprócz tego, być może, Szewczence nie podobało się to, że Grevedon, przebywając w Petersburgu, wykonał kilka portretów członków rodziny cesarskiej, w szczególności Katarzyny II i Aleksandra I. Pracując później w Paryżu, artysta otrzymywał zamówienia od dworu carskiego i rosyjskiej arystokracji, w szczególności stworzył litograficzne portrety córek cara Mikołaja I. Młodzieńczo zbyt kategoryczne i, rzec można, lekkomyślne twierdzenie bohatera powieści o Grevedonie nie przekreśla tego, że wielki Karl Briułłow, któremu według tekstu utworu Szewczenki minęło czterdzieści lat, znał i szanował twórczość francuskiego artysty. Bardzo interesujące jest to, że na początku 1858 r., niedługo przed powrotem Szewczenki do Petersburga z zesłania, jego portret został wystawiony w… witrynie sklepu Daciaro. O tym znajdujemy świadectwo we wspomnieniach znajomego Szewczenki z Niżnego Nowogrodu, K. A. Szrejdersa, zapisanych przez G. P. Demianowa. Szrejders pojechał do Petersburga 21 stycznia, a powrócił 19 lutego 1858 r. i „wkrótce po tym portret poety, malowany farbami olejnymi, pojawił się w witrynie znanego Daciaro”. Prawdopodobnie chodziło o autoportret wykonany przez Szewczenkę (włoskim białym ołówkiem) nie później niż 4 stycznia 1858 r., przekazany przez artystę do Petersburga przez P. A. Owsiannikowa M. M. Łazarewskiemu, a ten zamówił 50 odbitek fotograficznych z niego w celu rozpowszechnienia wśród przyjaciół i znajomych Szewczenki, aby zebrać środki na pomoc materialną dla niego. Cztery takie odbitki fotograficzne K. A. Szrejders przywiózł do Niżnego Nowogrodu. Być może jedna z tych fotografii została wystawiona w sklepie Daciaro. Ten niewielki, ale ważny szczegół przekonująco świadczy o niemałej popularności Szewczenki w Petersburgu jeszcze przed jego powrotem do miasta. Oprócz tego potwierdza on jeszcze raz konieczność osobnej wzmianki o J. Ch. Daciaro w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Po powrocie z zesłania Szewczenko zapisał w Dzienniku, że razem ze swoim przyjacielem, śpiewakiem operowym S. S. Hułakiem-Artemowskim 30 kwietnia 1858 r. „w oknach sklepu Daciaro podziwiali akwatinty...”. W nowoczesnych komentarzach do Dziennika Szewczenki, zresztą tak jak i do wspomnianych jego powieści, mowa jest bardzo krótko tylko o samym „sklepie Daciaro” i nic nie mówi się o jego właścicielu. Swego czasu jedynie wybitny szewczenkoznawca S. O. Jefremow akcentował swój komentarz właśnie na postaci ludzkiej — „Daciaro miał bardzo popularny w świecie artystycznym skle-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
