Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Sprawa kobieca» Halyna Lypka: „W czym mnie oskarżają – rozumiem, jednak nie byłam członkiem OUN i nie miałam pseudonimu”
Слово Просвіти, №41 за 2021 рік
Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZCZUK, historyk Będą im inkryminować zbrodnię śmiertelną: „odłączenie radzieckiej Ukrainy od składu Związku Radzieckiego”. Rosyjskie i ich następczynie prawne – radzieckie – imperia „szyły” ten artykuł Ukraińcom nie raz. W przedostatnim stuleciu Ołeksandr Rusow, usłyszawszy takie oskarżenie, ironicznie i gorzko zauważył: „Ech, panowie sędziowie, gdybym miał armię, może by się udało”… W 1944 roku „odłączenie” Kordyszewa nie mogło mieć miejsca, bo Wołyń jeszcze nie przyrósł do imperium zła i nie pragnął tego. Przez pięć lat, od września 1939 roku, niczego dobrego ani od nazistowskiej, ani od radzieckiej władzy ludzie nie widzieli – jedni okupanci zmienili drugich. Ci ostatni z szczególnym okrucieństwem zaczęli narzucać własne porządki i własną moralność, dokonując w osobach organów NKWD zbrodni przeciwko ludzkiej godności. Swojej ojczyzny kordyszewskie kobiece podziemie nie zdradzało. Jej granice były tutaj – po obu brzegach rzeki Wilii, na wzgórzach, na łąkach, polach, przy drogach prowadzących do Krzemieńca i Szumska, w uroczyskach, nad Kordyszewskim stawem, na podwórzu świątyni. I za wsią, na wzniesieniu, gdzie spoczywały w ziemi ich rodowe korzenie... Kochały tę ziemię, chociaż nigdy nie wyznawały swoich uczuć, i było to naturalne. Halyna Lypka – jedna z kilkudziesięciu kordyszewskich dziewcząt, urodzonych na początku lat 20. XX wieku, które oczekiwały losów podobnych – kochać, rodzić, gospodarować. I już – uczyć się! Wszystkie one chodziły do szkoły i przed radziecką okupacją zdążyły ukończyć po kilka klas. Piśmienne, odwiedzały chatę-czytelnię, wystawiały przedstawienia, organizowały wieczory szkolne na dni szewczenkowskie. A w 43-im niepostrzeżenie stały się uczestniczkami organizacji, której głównym celem była Samodzielna Ukraina. Niepostrzeżenie, ale stale i dużo pracowały. Aż dopóki nie zaczęły się aresztowania, które zburzyły budowany przez stulecia ich ład. I każda z nich, czyjaś córka, siostra, ukochana, przyjaciółka, osobowość, zamieni się nagle w przestępczynię, bandytkę, zdrajczynię, aresztantkę, którą sadyści-śledczy nie będą uważać za człowieka. Za każdym razem, ujawniając tę czy inną kobiecą historię, piecze ból, że do dziś te dziewczęta są „niewidzialne”. I niewidzialnymi opuściły świat, nie zdążywszy bez strachu opowiedzieć o swoim życiu. Dlatego posługujemy się archiwalnymi sprawami śledczymi. 1 kwietnia 1946 r. pomocnik pełnomocnika Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD Żukow podpisał postanowienie o aresztowaniu Lypki H. D., ur. w 1927 r., mieszkanki wsi Kordyszew, Ukrainki, która „zdradziła Ojczyznę i w 1943 r. wstąpiła w szeregi stanicy OUN”. Z kwietnia 1946 r. zgodnie z nakazem nr 1046, wydanym przez Tarnopolski Zarząd Obwodowy NKGB, Lypka Halyna, oskarżona z artykułów 54-I „a” i 54-II KK USRR, została aresztowana przez Szumski Rejonowy Oddział MGB. „Biorąc pod uwagę, że Lypka Halyna, przebywając na wolności, może uchylić się od śledztwa i sądu”, jako środek zapobiegawczy postanowiono wybrać trzymanie jej pod strażą. 10 kwietnia 1946 r. pomocnik operpełnomocnika Szumskiego Rejonowego Oddziału NKGB Żukow w obecności operpełnomocnika Szarapowa i dowódcy plutonu karabinów maszynowych Szakirowa przeprowadził rewizję w gospodarstwie Lypki H. D. i udokumentował, że „na zaginięcie przedmiotów przy rewizji skarg nie składano”. Matkę Marię Machtiejewną zmuszono do napisania gwarancyjnego pokwitowania, że cały opisany majątek: dom murowany, pokryty dachówką; stodołę do przechowywania ziarna, konia (jednego), krowę (jedną), owcę (jedną), prosię (jedno) zobowiązuje się „przechowywać do specjalnego rozporządzenia organów MGB”. Z ankiety, która „wypełniana jest ze słów aresztowanej, sprawdzana dokumentami i której przekazywanie samemu aresztowanemu zabrania się”, dowiadujemy się, że rodzina Halyny składa się z mamy Marii Machtiejewny, ur. w 1908 r., i brata Mychajła, ur. w 1934 r., ucznia szkoły początkowej. Osobisty podpis aresztowanej. 12 kwietnia 1946 r. operpełnomocnik Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB Swyrydenko w obecności porucznika Żukowa przesłuchał Lypkę Halynę. „Zagitowała mnie mieszkanka naszej wsi Wasyluk Tetiana, około 28 lat, która zajmowała stanowisko stanicznej OUN. Wiosną 1944 r. przyszła do mnie i zaproponowała wstąpienie do OUN, na co wyraziłam swoją zgodę. Dała mi pseudonim „Kwiatka” i podała swój organizacyjny pseudonim – „Lija”. Powiedziała, że będę zbierać produkty i odzież dla UPA. I od tego czasu zaczęłam pracować w stanicy OUN. Garnizon przyszedł do wsi około 15 stycznia, a 27 marca 1946 r. mnie aresztowano i dostarczono do Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB. W organizacji OUN pod pseudonimem „Kwiatka” zbierałam od ludności Kordyszewa dla UPA wełnę, płótno, bieliznę, chleb, słoninę, kury, ser, jajka, mleko. Ile wszystkiego zebrałam, powiedzieć nie mogę, ponieważ od 1944 r. minęło dużo czasu, za jeden rajd zebrałam 10 bochenków chleba, 2 wiadra mleka, 60 szt. jajek, 5 kur, 12 m płótna, 4 kg wełny, 6 par bielizny”. Już w Krzemieńcu pełnomocnik UMGB obwodu winnickiego major Drużynin przesłuchał zatrzymaną Lypkę Halynę, wypytując, czym konkretnie zajmowała się w okresie niemieckiej okupacji. Halyna opowiadała, że pracowała w gospodarstwie ojca i żadnych związków z okupacyjną władzą nie miała. Że ojciec Danyło Iwanowycz, zmobilizowany do RKKA, zginął. Że nikogo z ukraińskich nacjonalistów i uczestników UPA nie zna... Po słowach Drużynina, że „śledztwo dysponuje faktami o udziale Lypki H. D. w kobiecej OUN wsi Kordyszew”, Halyna opowiedziała: „Członkiem OUN nie jestem, ale miało miejsce takie zdarzenie. W październiku 1944 r., wieczorem, do naszej chaty weszli uzbrojeni powstańcy i kazali mi zebrać po wsi produkty. Wyraziłam zgodę, zebrałam 10 bochenków chleba i oddałam powstańcom w chacie, gdzie teraz jest rada wiejska. Produkty dla UPA zbierałam tylko raz i więcej nikt mi żadnych poleceń nie dawał. Uczestniczką kobiecej OUN nie byłam i zadań jej nie wykonywałam”. Na przededniu. Kordyszewska młodzież, lata 1930—31. Wesele Halyny Lypki i Leonida Wasyluka, lata 50. („Wasze zeznania są nieprawdziwe”)… „Z żołnierzy UPA we wsi znam tylko trzech: Poliszczuk Petro, Kondratiuk Wołodymyr, Szweć Petro, – przeszli na nielegalną sytuację, więcej o żołnierzach UPA i członkach OUN nic mi nie wiadomo”. 24 kwietnia 1946 roku w Krzemieńcu sprawę przyjęto do produkcji z podejrzeniem o przynależność Halyny do OUN i śledczy Orobij przystąpił do dochodzenia. Tego samego dnia Lypce Halynie („Kwiatce”) śledczy Orobij wręczył postanowienie o przedstawieniu jej oskarżenia o zbrodnię, przewidzianą artykułami 54-I „a” i 54-II KK USRR. Według wypracowanego schematu przeprowadzono konfrontację Halyny z aresztowanymi i uwięzionymi w krzemienieckim więzieniu uczestniczkami kordyszewskiej stanicy OUN. Potwierdziły one, że od 1943 r. do listopada 1945 r. razem z Halą zbierały produkty dla UPA, a w 1945 r.
przyszedł garnizon wojsk i zgromadzenie zostało przerwane... W archiwalnej sprawie śledczej Łypky H. D. czytamy, że według „zeznań oskarżonej jako aktywni członkowie OUN i uczestnicy bandy UPA występują”… i dalej następuje lista nazwisk sieci we wsi. A śledczy Orobij postanowił: „Biorąc pod uwagę, że miejsce pobytu wymienionych osób nie zostało ustalone, materiały śledcze dotyczące nazwanych osób należy wyłączyć ze sprawy i skierować do Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB w celu operacyjnego wykorzystania”. Wśród nazwanych osób wielu nie było już wśród żywych, wielu odbywało karę więzienia na Syberii. Wydobywszy i sformułowawszy na papierze potrzebne fakty, które prowadziły sprawę do wydania wyroku, śledztwo w sprawie Łypky H. D. zakończono. Porucznik Orobij, rozpatrzywszy sprawę śledczą, uznał zdobyte dane za wystarczające do przeprowadzenia rozprawy sądowej. „Przeprowadzonym w sprawie śledztwem ustalono, że Łypka H. D. latem 1943 r. wstąpiła do OUN, miała pseudonim „Kwiatka”, uczęszczała na zebrania nacjonalistyczne, gdzie omawiano kwestie prowadzenia walki z władzą radziecką i udzielania pomocy UPA. Jako członek OUN Łypka zebrała i przekazała 10 bochenków chleba, 20 litrów mleka, 4 kg masła, 10 kg sera, 4 kg wełny, 6 par bielizny i 12 m płótna. Na podstawie powyższego Łypkę Halynę oskarżono o przestępstwa przewidziane w artykułach 54-1 „a” i 54-11 KK USRR, a sprawę śledczą nr 3343 skierowano do prokuratora wojskowego WMSW w obwodzie tarnopolskim w celu przekazania sądowi trybunału wojskowego. 19 maja 1946 r. na posiedzeniu przygotowawczym trybunału wojskowego wojsk MGB obwodu tarnopolskiego referent Lichtenstein przedstawił sprawę i zaproponował zatwierdzenie aktu oskarżenia oraz przekazanie sądowi Łypky H. D. na podstawie artykułów 54-1 „a” i 54-11 KK USRR. „Ja, niżej podpisana, Łypka H. D.,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
