Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Historyczna ekspedycja Ołeksandra Koszycia: 1000 ukraińskich pieśni Kubania

Слово Просвіти, №41 за 2021 рік

W Kijowie na Andrijiwskim Uzwozie patriotyczna społeczność stolicy planuje ustanowić tablicę pamiątkową poświęconą Ołeksandrowi Koszyciowi – wybitnemu dyrygentowi, folkloryście, kompozytorowi, etnografowi, twórcy i kierownikowi legendarnej Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli URL. Pomysł ustanowienia tablicy krąży w powietrzu od kilkudziesięciu lat, jednak dopiero teraz społeczności udało się skonsolidować wysiłki. Ihor SZEJKIN Tablica pamiątkowa Ołeksandra Koszycia to kontynuacja wielkiego projektu społecznego „Ukraińska historia w kamieniu”, zainicjowanego przez związki społeczne „Narodowe Muzeum Ukrainy”, „Muzyczny Batalion” i inne. W ubiegłym roku w ramach inicjatywy ustanowiono pomnik dowódcy Petrowi Bołboczanowi, w tym roku – pomnik polityka i dyplomaty Wasyla Wyszywanego (Wilhelma von Habsburga) (wspólnie z organizacją społeczną „Światowy Dzień Wyszywanki”), a także pomnik metropolity Tymofija Szczerbaćkiego oraz tablicę pamiątkową Ołeksandra Konyskiego. Dla szerokiej społeczności Ołeksandr Koszyć znany jest przede wszystkim jako kierownik Ukraińskiej Republikańskiej Kapeli URL, która po raz pierwszy triumfalnie zaprezentowała za granicą podczas światowego tournée „Szczedryka” w opracowaniu Mykoły Łeontowycza. Właśnie dzięki tym występom „Szczedryk” tak bardzo zapadł w pamięć obcokrajowcom, że stał się ulubioną świąteczną pieśnią milionów na całym świecie. Jednak dorobek twórczy Ołeksandra Koszycia jest znacznie szerszy. Na szczególną uwagę zasługują kubańskie ekspedycje etnografa. Zimą 1903 roku etnograf otrzymał przełomowy list od Mykoły Łysenki o tym, że rząd Kubańskiego Wojska Kozackiego zwrócił się do niego w sprawie zapisywania pieśni kozaków. Koszyć z wielkim entuzjazmem przystał na tę wspaniałą sprawę, umawiając się na wykładanie w Tyflisie przez rok szkolny, a lato poświęcając badaniom pieśni kozackich na Kubaniu. Nie czekając na biurokratyczne decyzje związane z finansowaniem, rozpoczął ekspedycję na własny koszt. „Trzeba powiedzieć, że ze strony okoliczności, w jakich miała być prowadzona praca muzyczna, nikt nie mógł dać mi jakichkolwiek wskazówek. Przyszło jechać na oślep i zdecydowałem się zaczynać po prostu od pierwszej, bliższej Jekaterynodaru stanicy, a dalej iść za wskazówkami samych kozaków” – wspominał Koszyć. Dotarłszy do stanicy, Ołeksandr Koszyć w pierwszej kolejności dowiadywał się o jej muzykalność u nauczyciela lub proboszcza: o ulubione tam pieśni oraz o tych, którzy najlepiej śpiewają. Dalej spotykał się ze stanicznym atamanem i dzięki „wysokiemu listowi o wsparcie” organizował gościnną rozmowę ze starszyzną. Kiedy rozmowa schodziła na cel ekspedycji, Koszyć wyjaśniał gościom znaczenie pieśni w ogóle, a starokozackiej, ukraińskiej w szczególności, oraz wygłaszał niewielki (i niezauważalny) wykład historyczny o Ukrainie, Zaporożu i kozactwie. Czasami można było usłyszeć takie kwestie: „My też jesteśmy zaporożcami i dziadowie nasi byli zaporożcami”. W swojej wyobraźni całkowicie odróżniali Kubań od Rosji. Dla nich był on absolutnie obcym światem. „Zapisywanie prowadziłem tak: po pierwszych dwóch-trzech wierszach w mojej głowie całkowicie tworzyła się na papierze melodia z jej zwrotami. Na dalszych wierszach chwytałem podgłosy (czysta improwizacja, której śpiewak sam nie zdoła powtórzyć). Czasami bywało tak ładnie idzie pieśń, że powtarzamy ją ze dwa razy z jednakową ochotą. Tekst zapisywałem potem, nucąc sam melodię pod aktywnym nadzorem moich śpiewaków. Dalej w przerwie szły rozmowy, nowa pieśń. I tak cały boży dzień. Czasami nastrój ogólny tworzył się taki, że już rozchodząc się w nocy lub nad ranem, kozacy jeszcze sami śpiewali na ulicy. A czasami zdarzało się nawet widzieć tańce. Zapisywałem czumacką pieśń: „Ja w drodze czumakuję, a wszystko pieniądze gotuję!”, a staruszek Kuczer jak zerwie się zza stołu, jak uderzy hopaka, aż kurz poszedł po chacie – i drobnymi krokami, i w podskokach, i w przysiadzie, i rękami po cholewach! Po prostu sam diabeł lata po chacie! A wszyscy jeszcze dodają żaru i głosem, i nogami, i rękami! Takiego hopaka trudno zobaczyć nawet wśród młodzieży, a Kuczer miał wtedy pod 70 lat!” – wspominał etnograf w swojej książce wspomnień. Ołeksandr Koszyć, człowiek z wykształceniem akademickim, który posiadał mistrzowskie umiejętności kierowania nowoczesnym chórem, chylił czoła przed niezwykłą śpiewnością kubańskich kozaków. Odczuwał całą naturalność ukraińskiej muzykalności i chłonął ich starodawną tradycję chóralną: „Jakie wspaniałe, sprawne chóry śpiewacze (nie mówiąc już o słynnych głosach), jakie muzykalne! Trzeba było posłuchać ów kontrapunkt, który tworzyli podczas śpiewu swobodnie, spokojnie, jako rzecz nie tylko zrozumiałą samą przez się, ale i całkowicie naturalną. Trzeba było słyszeć tę poruszającą polifonię (wielogłosowość), a ponad całą masą ów nieprzerwany, który nigdy dwa razy nie powtarza się, wzór podgłosu, niewiarygodnie wysokiego i lekkiego tenora”. Przez trzy lata Koszyć zebrał ponad 1000 pieśni, 500 z których nie tylko zredagował i opracował dla chóru, ale też przygotował do druku i już w gotowej postaci przekazał rządowi Wojska Kubańskiego. Zebranego materiału wystarczyłoby jeszcze na kilka zbiorów, ale kierujący atamani zmieniali się, a ich decyzje i pozwolenia również. Sprawa po trochu wyhamowała i ostatecznie ustała. Jednak nie skończyła się misja Ołeksandra Antonowycza: „Los dał mi największe szczęście – rozmawiać jakby w jakiejś mistycznej mgle z samą historią, słyszeć, jak bije serce całego narodu, sama moja ojczyzna szeptała mi do ucha wszystkie swoje żale, swoje krzywdy, swoje skargi, swoje nadzieje. Za to dziękuję mojemu losowi! To rozjaśniło mój rozum, dało narodową siłę mojej duszy, narodowo uszlachetniło moje serce i na wieki ukierunkowało moją życiową pracę. Pieśń stała się wreszcie jedynym, czemu służę i kłaniam się, jak mojej świętości”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn