Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ołeksandr Ponomariw – językoznawca rycerskiego hartu
Слово Просвіти, №41 за 2021 рік
Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”
Podkreślam: po to, by w całej Ukrainie odrodzić język ukraiński, musimy agresywnie go bronić. Nie boję się tego słowa, bo przez stulecia agresywnie go w nas wybijano. Ołeksandr Ponomariw
Życie-płonięcie człowieka (17.10.1935 – 14.10.2020), który, studiując na filologii rosyjskiej Uniwersytetu Kijowskiego im. T. Szewczenki (ukończył w 1961 r.), stał się klasykiem kultury języka ukraińskiego; człowieka, który urodziwszy się w ukraińskim Taganrogu (teraz Federacja Rosyjska), stał się świadkiem jego zmoskwiczenia, ale sam się nie zmoskwiczył; człowieka, który jest korzeniami i koroną współczesnego ukraińskiego języka literackiego: „Moje rodzinne miasto i wszystkie okoliczne wsie – to etniczne terytorium ukraińskie, które było zasiedlone przez przybyszów z południowej Czernihowszczyzny i Połtawszczyzny, tam nawet gwara była połtawska. Moja babcia urodziła się na Czernihowszczyźnie, a potem jako dziewczyna przyjechała do wsi Nosiwka pod Taganrogiem… I Taganróg (to miasto nazywam właśnie tak, a nie na rosyjską modłę), i Szachty (miasto w dzisiejszym obwodzie rostowskim) były w składzie Ukrainy. A w 1924 roku przekazano je Rosji. Do 1933 roku działały tam ukraińskie szkoły. W ukraińskiej szkole uczyli się moi starsi kuzyni. A kiedy ja się urodziłem, ukraińskiej szkoły już nie było. Więc uczyłem się w rosyjskiej. Ale w domu zawsze rozmawialiśmy po ukraińsku, na przerwach – też. Tylko na lekcjach odpowiadaliśmy po rosyjsku. I wszystkie zwyczaje, wszystkie pieśni u nas były ukraińskie” (3).
Pracował w dziale językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego Instytutu Językoznawstwa im. O. Potebni Akademii Nauk Ukrainy (1961–1976), skąd został zwolniony z powodu prześladowań i nacisków organów kolonialnych władzy okupacyjnej. Na szczęście zdążył w 1975 roku obronić pracę kandydacką „Leksyka pochodzenia greckiego w języku ukraińskim”.
Od lutego 1979 roku – starszy wykładowca, docent, doktor filologii, profesor katedry języka i stylistyki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki (kierownik katedry, 1988–2001). Rozprawa doktorska „Problemy normatywności języka ukraińskiego w środkach masowego przekazu” (1991 r.). Członek Związku Dziennikarzy Ukrainy, Związku Pisarzy Ukrainy, członek kolegiów redakcyjnych czasopisma „Dywo słowo” i gazety „Słowo Proświty”. Akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Zasłużony Dziennikarz Ukrainy, laureat nagrody im. I. Franki w dziedzinie działalności informacyjnej (2002 r.) oraz nagrody B. Hrinczenki. Odznaczony orderem „Za zasługi III st.” (2008 r.), orderem „Św. Równego Apostołom księcia Włodzimierza Wielkiego III st. UKP KP” (2005 r.) i in. Taka zwięzła chronologia pełnej poświęcenia pracy nad ożywieniem duszy Ukrainy – języka ukraińskiego.
Wyjątkowość postaci Ołeksandra Danyłowycza Ponomariwa tkwi w Jego rzadkiej trójściennej całości: nacjonalistyczny światopogląd w czasie panicznego strachu przed tą ideologią u znacznej części naszego społeczeństwa, głęboki filologiczny profesjonalizm w czasie masowej pseudofachowej płytkości, siła charakteru w czasie triumfu konformizmu, rozdwojenia, hipokryzji, ugodowości – i szatańskiego relatywizmu. On, jak mawiał I. Franko, był „całym człowiekiem”, nie zachwianym wiatrami politycznej celowości, kontrowersyjnością problemu czy ulubionymi tezami naszej inteligencji i całego ludu: „to nie czas na to” i „nie trzeba tak ostro”.
To właśnie ta trójścienność Nacjonalisty, Fachowca, Człowieka tworzyła i tworzy z niego niezaprzeczalny autorytet w intelektualno-kulturowej przestrzeni Ukrainy. Tam, gdzie, według spostrzeżenia I. Ohijenki, zbiera się dwóch filologów z trzema ekspercko-filologicznymi opiniami (czyli taki sobie mentalny indywidualistyczny anarchizm), myśl Ołeksandra Ponomariwa miała czar aksjomatycznego wpływu na przytomną i myślącą część ukraińskiego społeczeństwa. To była ta marmurowa kolumna w posowieckim językoznawstwie, z której wyłaniał się oczyszczony z sowieckiego mułu język ukraiński jako wewnętrzny system i podstawa tworzenia niepodległego Państwa (w szczególności na blogu BBC News).
Jego praca „Kultura słowa: Porady językowo-stylistyczne” (1999 r.) od razu wyszła poza granice filologicznych zaleceń i stała się nową ideologią rozwoju języka jako państwa i państwa jako języka, bo to nie tylko językowa preskrypcja, ale dekolonizacja świadomości i tworzenie samodzielnego narodowego Państwa Ukraińskiego: „…na Ukrainie kwestia kultury języka ukraińskiego stała i stoi zasadniczo inaczej niż w narodowo „pomyślnych” społeczeństwach, bo jej dramatycznym tłem jest wielce cierpiąca historia naszego języka w ogóle, stulecia bezpośrednich zakazów i prześladowań lub mniej czy bardziej ukrytego podstępnego wypierania go z publicznego użycia, ogromne martyrologium ludzi, którzy za nim stawali i za to ucierpieli” (2, s. 3).
To martyrologium, o którym wspomina I. Dziuba w przedmowie do wizytówkowej pracy O. Ponomariwa, jest szczególnie krwawe dzisiaj, w czasie agresywnej fazy moskiewsko-ukraińskiej wojny narodowowyzwoleńczej, która ma właśnie językowe podłoże: nie byłoby tu języka rosyjskiego jako skutku historycznej okupacji Ukrainy przez Moskowię – nie byłoby dzisiaj wojny, bo Putin nie miałby kogo bronić. On sam mówi o tym, jeśli komuś jeszcze mało logicznej analityki i zrozumienia podstawowej nacji-twórczej i państwotwórczej funkcji języka: „Podkreślę, że byliśmy zmuszeni bronić rosyjskojęzycznej ludności w Donbasie, zmuszeni byliśmy zareagować na pragnienie ludzi, którzy żyją na Krymie, powrotu do składu Federacji Rosyjskiej” (Putin, 12 października 2016) (6).
Ołeksandr Ponomariw był i jest na czele tej nielicznej filologiczno-intelektualnej wspólnoty z bezapelacyjnie jasnymi i wyczerpującymi charakterystykami bieżącej społeczno-politycznej fali, której podłożem zawsze był i jest język oraz stosunek do niego:
a) manifest jego językowych przekonań sfocusowany w tych znakomitych słowach: „Kiedyś w radiu „Kultura” jedną nauczycielkę z Kramatorska, co w obwodzie donieckim, zapytano, jak odnosi się do tego, że kijowscy dziennikarze przechodzą na język rosyjski, kiedy ktoś zwraca się do nich podczas eteru po rosyjsku. Odpowiedziała, że bardzo negatywnie, bo w obwodzie donieckim nie rozumieją języka ukraińskiego „tylko bandyci, których przysyła Putin zabijać nasze dzieci”. Dlatego byłem zszokowany, kiedy Lwów pewnego razu nagle zdecydował się przemówić w języku rosyjskim” (1; zob. także „Słowo Proświty”, nr 19, 15–21.05.2014), (chodzi o propozycję A. Sadowego i jego popleczników z „Samopomocy” 26 lutego 2014 roku na znak „solidarności” z Donbasem mówić w języku rosyjskim (7);
b) hasło „Jedyna kraina – Jedinaja strana” – to nie tylko niegramatyczna leksykalno-semantyczna zbitka słowna, a putinowska ideologema, świadomie rozpowszechniona przez P. Poroszenkę w powyborczym roku w celu zneutralizowania ukraińskiego narodowego oblicza Majdanu:
“Ale co w zamian stało się po tej rewolucji? Moskwa podsunęła nam hasło “Jedyny kraj – Jedinaja strana”. To hasło było absolutnie podstępne, ale z taką gorliwością rozkolportowano je wszędzie. Nawet pewien poeta napisał wiersz, w którym jedna strofa była po ukraińsku, druga – po rosyjsku. To zbiło z tropu wielu ludzi. Bo nie może być jedyny kraj z dwoma językami. W naszym kraju, jak i w wielu innych krajach, żyje nie jeden naród, a wiele narodów, ale są kraje unitarne. Ukraina, według naszej Konstytucji, jest krajem unitarnym, to wtedy, gdy rdzenny etnos stanowi 70%” (4). w) u nas nie ma rosyjskojęzycznej ludności – to zrusyfikowani Ukraińcy: “Nie ma rosyjskojęzycznej ludności. Są zrusyfikowani Ukraińcy” (zob. także wywiad dla gazety “Ukraina mołoda” – 5); g) język jest decydującym składnikiem patriotyzmu i szacunku do państwa: “Jeszcze bardzo często mówią, że oto u nas są rosyjskojęzyczni patrioci Ukrainy. Wiem, że są tacy. Ale jeśli ktoś jest prawdziwym patriotą Ukrainy, to powinien nauczyć się języka ukraińskiego”; ґ) Ukraina – państwo monoetniczne z dwoma rdzennymi narodami – Ukraińcami i Tatarami krymskimi, a nie językowo-narodowy babilon, o którym wtórował nam P. Poroszenko, a teraz wmawia W. Zełenski; d) przechodzenie na język rozmówcy – to oznaka słabości; e) głównym czynnikiem jednoczącym Majdanu był język ukraiński; є) żeby stać się sobą – trzeba przestać cały czas oglądać się na innych: “Nas nie powinno interesować, co u sąsiadów <….>. Niech oni patrzą na nas, a nie my na nich”; ż) najpewniejszy sposób na utwierdzenie języka ukraińskiego – to jego agresywna obrona; z) trzeba wreszcie przestać bać się radykalnej obrony naszych wartości. Takie główne myśli wygłosił nasz językoznawczy Maestro 10 listopada 2015 roku w projekcie “Od książki do celu”, który trwa w Politechnice Lwowskiej od 2011 roku (1), a także w innych źródłach. To nie są po prostu znaczące ideologiczne przesłania wybitnego językoznawcy – to program mentalnego wyzwolenia narodu. Oczywiście, Ołeksandr Danyłowycz, wirtuozersko występując przed społecznością uniwersytecką – studentami, wykładowcami i innymi zainteresowanymi, sformułował także znaczące czysto językowo-filologiczne przesłania, które mają stać się drogowskazami w naszym językowym wyborze: a) kwestia ukraińskiej pisowni – to “sprawa językoznawców, a nikogo więcej”, jednocześnie jest to kwestia przeciwstawienia tego, co rodzime, rdzenne, co skodyfikowane w Pisowni z 1929 roku, i tego, co obce, okupacyjne, przyniesione przez terror 1933 roku; teraz ta opozycyjność pisowni ma swoje instytucjonalne ucieleśnienie: odrodzony Instytut Języka Ukraińskiego oraz radziecki Instytut Językoznawstwa; b) nie warto wyrzucać z języka obcych słów tylko dlatego, że są obce, tak jak nie warto ich brać zamiast rodzimych, i w żadnym wypadku nie warto, jak to zrobił P. Poroszenko, ogłaszać 2016 roku rokiem języka angielskiego, zamiast wyłącznego priorytetu dla języka ukraińskiego narodu w swoim państwie; c) coś głupiego w rodzaju “dobroho dnia” zamiast “dobryj deń” zawsze rozprzestrzeni się szybciej niż mądre; g) po moskiewskiej formie zachęcającej “dawajte wizmemo” warto sarkastycznie odpowiadać, jak sławny językoznawca Wasyl Nimczuk, “nate…”, bo trzeba “wizmemo”; ґ) nieakceptowalna moskwizacja ukraińskiego antroponimikonu w rodzaju Sasza, Masza, Dasza, Alona…: “Chrześcijańskie imiona u każdego narodu mają swoją fonetyczną otoczkę. I u nas, w radzieckiej Ukrainie, miały one ukraińską otoczkę. A teraz nie wiadomo, jaką mają, bo ludzi zapisują Bóg wie jak: Daniił zamiast Danyło albo Dania piszą. No jak jego dzieci będą nazywać się po ojcu?” (1; 5). Znamienne, że Ołeksandr Danyłowycz uważał swoje nazwisko Ponomariow za zrusyfikowane – i dlatego świadomie zmienił je na ukraińskie Ponomariw; d) tipa, karocze, woobszcze – to ułomność: “Kiedy cię tipa, to idź do neurologa”; e) przekład z języka na język – to wzbogacenie literatury światowej, co niszczy mit o pośrednictwie obcej literatury przez moskiewski przekład. Ta lokalna wykład w uczelni Stepana Bandery i Romana Szuchewycza, która jest centrum naszego wspomnienia-analizy, stała się wymownym świadectwem niezłomnego nacjocentrycznego światopoglądu i strategicznego państwowotwórczego myślenia Ołeksandra Ponomariowa, które z wysokości minionych sześciu lat okazały się prorocze. Profesor skrajnie negatywnie wypowiedział się o dzikiej inicjatywie mera Lwowa
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
