Strona · s. 12strona oryginału ↗
Taras Szewczenko: „Już, zapewne, po Pokrowie…” (pięć miniatur historycznych)
Слово Просвіти, №41 за 2021 рік
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Za co oraliśmy włóczniami moskiewskie żebra??..” W tytule tego artykułu znajduje się rzadka wzmianka o Pokrowie Najświętszej Bogurodzicy z poematu Szewczenki „Moskalowa krynica” (2. redakcja), w którym mowa jedynie o przybliżonym czasie powrotu bohatera utworu „z Donu” do domu. Wybitny fenomen Pokrowy Najświętszej Bogurodzicy w historii ukraińskiego kozactwa, a więc i całej Ukrainy, Taras Szewczenko ukazał potężnie nie w kontekście obyczajowym utworów, lecz poprzez poezję antymoskiewską, która pojawiła się właśnie po pierwszej wizycie Szewczenki w Moskwie… Otóż Taras Hryhorowycz po raz pierwszy przyjechał do Moskwy 12 lutego 1844 roku w drodze z Ukrainy do Petersburga. Powitał go i od razu zabrał do siebie Osyp Bodianski – pochodzący z ukraińskiej Warwy historyk, slawista, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, który właśnie tego dnia opublikował w „Przybauleniach nr 19 do Moskiewskich Wiedomosti” artykuł o trzydziestoletnim Kobzarzu, przedstawiając go wykształconej moskiewskiej publiczności w całej krasie rozkwitłego talentu, w aureoli poety narodowego i myśliciela1. Osyp Maksymowycz pokazywał Tarasowi Hryhorowyczowi Moskwę, którą doskonale znał. Szczególnie poruszyło, uderzyło, wstrząsnęło Szewczenką odwiedzenie placu Arbackiego, skąd, od strony bram Arbackich, hetman Petro Konaszewycz-Sahajdaczny na prośbę polskiego króla Zygmunta III szturmował Kreml jesienią 1618 roku. Na Pokrowę Najświętszej Bogurodzicy! Szewczenko o tym wiedział, dość przypomnieć, że już w sztuce „Nykyta Hajdaj” mowa była o tym, „jak Sahajdaczny z kozakami Moskwę… wojował”. Ale wiedzieć o wydarzeniu historycznym i być w tym miejscu, gdzie ono się wydarzyło – to różne rzeczy! Nie wykluczam, że sam Szewczenko poprosił Bodianskiego o to. Zresztą profesor w żaden sposób nie mógł przepuścić takiej okazji, tym bardziej że stąd od domu w zaułku Stołowym, gdzie mieszkał, było zaledwie pół kilometra… Teraz – uwaga! W Moskwie Taras Szewczenko napisał 19 lutego 1844 roku jeden jedyny wiersz, ale był to „Czyhrynie, Czyhrynie…”! Z tego bezsprzecznie wynika, że w atmosferze butnie sytego, samowystarczalnie obojętnego i zniewalająco pięknego miasta, przed oczami Szewczenki stanął po raz kolejny biedny, zaniedbany powiatowy Czyhryń, który był godny innego, wysokiego losu, a poeta szczególnie ostro i boleśnie, jakby po raz pierwszy, przeżył ten oczywisty fakt, że właśnie Moskwa (w tandemie z Warszawą) jest winowajczynią bezpaństwowości Ukrainy, narzucania Ukraińcom historycznej niepamięci, która paraliżuje wolę walki o niepodległość: Coż na niwie się urodziło???! Urodziła ruta… ruta… Woli naszej trucizna. Pierwszy wers w Pełnym zbiorze utworów Tarasa Szewczenki wydrukowano z dwoma znakami zapytania. Podczas gdy u poety są trzy! Ogółem u niego wygląda to tak: Za coż walczyliśmy z Lachami? Za coż my rżnęliśmy się z ordami? Za coż oraliśmy włóczniami Moskiewskie żebra??.. Zasiewali I rudą polewali... I szablami orali. Coż na niwie się urodziło???! Urodziła ruta... ruta... Woli naszej trucizna. Jak widzimy, u Szewczenki znaki zapytania narastają – od jednego do dwóch i wreszcie w uogólniającym, głównym, wynikowym wersie – trzy znaki zapytania i wykrzyknik… Tak samo ważne są kropki po „Moskiewskie żebra??..”, pominięte w oficjalnej publikacji. Czytelnikowi wydaje się, że razem z Szewczenką, jego „serce płacze, prosi / Świętej prawdy na ziemi”. Zachwycony energetyką Prawdy poety, on swoim sercem naprawdę czuje to, co najważniejsze: Nie rwijcie dumy, nie palcie Może, wrócę znowu Moją prawdę beztalenną Moje ciche słowo. ………………… Może, zejdą i wyrosną Noże obosieczne, Rozpłatają podłe, Zgniłe serce, trudne… I wycedzą surowicę, I naleją żywej Kozackiej tej krwi, Czystej, świętej!!! Moim zdaniem w tych wersach niewidocznie obecni są kozacy wojska hetmana Petra Sahajdacznego, którzy bez wątpienia mogli zdobyć Moskwę szturmem na Pokrowę 1618 roku, ale odeszli od niej – chodziło o silną, prawdziwie państwową i szlachetną kozacką krew. Jeszcze powrócimy do tego wydarzenia historycznego… Znamienne, że właśnie wierszem „Czyhrynie, Czyhrynie…” Szewczenko otworzył rękopiśmienny zbiór „Trzy lata”, do którego włączył 23 poezje napisane w latach 1843–1845, a zakończył „Testamentem”. Jeśli „Testament” rzeczywiście został napisany jako ostatni w 1845 roku (25 grudnia), to „Czyhrynie, Czyhrynie…” stał się pierwszym w genialnym szeregu pod względem pełnej, wyczerpującej zgodności z duszą poety. Wiersz jest znaczeniowym wstępem do słynnego cyklu Szewczenki. W „Czyhrynie, Czyhrynie…” Moskwa nie jest wspominana, ale jest niemal nazwana („moskiewskie żebra”). Lecz najważniejsze polega na tym, że właśnie ten wiersz otworzył, że tak powiem, antymoskiewski okres twórczości Szewczenki. Jeśli w „Rozrytej mogile” (1843) kozacka mogiła cierpiała od „moskala”, to w komedii „Sen” (lipiec 1844 r.) poeta po raz pierwszy kładzie odpowiedzialność za niszczenie Ukrainy bezpośrednio na Moskwę: „…Ciężko mi Witać nad Newą. Ukrainy dalekiej, Może, już nie ma. Poleciałbym, popatrzył, Tak Bóg nie puszcza. Może, Moskwa wypaliła I Dniepr spuściła W sine morze, rozkopała Wysokie mogiły – Naszą sławę. Boże miły, Zlituj się, Boże miły”2. „Wzięli ze sobą Matkę Bożą, a więcej nic nie wzięli…” W przedmowie do kapitalnej pracy z historii ukraińskiego kozactwa dyrektor Instytutu Historii Ukrainy NAN Ukrainy, akademik Wałerij Smolij zaznaczył: „Kozactwo i Ukraina, kozactwo i naród ukraiński… Te pojęcia od dawna znajdują się w jednym szeregu asocjacyjnym. I to wcale nie jest przypadkowe. Przecież poprzez historię kozactwa, w istocie, załamywała się cała epoka w przeszłości Ukrainy i jej narodu… Kozactwo odgrywało wybitną rolę w sprawie zachowania ukraińskiego etnosu”3. Wielki Borys Olijnyk szczególnie podkreślał, że w swej podstawie kozacy „najdokładniej odzwierciedlali charakterystyczne cechy właśnie narodu ukraińskiego, jego wiarę oraz światopoglądowe i moralno-etyczne zasady”. Nieprzypadkowo dawne chrześcijańskie, ludowe święto Pokrowy Najświętszej Bogurodzicy, które było jednym z najważniejszych świąt zaporoskich kozaków, obchodzone jest obecnie jako Dzień Ukraińskiego Kozactwa oraz Dzień Obrońcy Ukrainy. Nikt lepiej i jaśniej od Szewczenki nie pokazał święcie pełnego czci stosunku kozaków do Bogurodzicy i ikony jej imienia, zwłaszcza w poemacie „Irzawiec” (1847), w którym mowa o zburzeniu Siczy Zaporoskiej Irzawecka ikona Najświętszej Bogurodzicy. 1572. Zdjęcie z odrestaurowanego oryginału. 1920 przez wojska carskie po bitwie pod Połtawą w 1709 roku i ucieczce wielu kozaków do posiadłości chana krymskiego, gdzie zbudowano Sicz Oleszkowską, nazwaną przez Szewczenkę „zmartwieniem Zaporoża”: Jak opuszczali zaporożcy Wielki Ług i matkę Sicz, Wzięli ze sobą Matkę Bożą, A więcej nic nie wzięli, …………………………. Choć pozwolił chan na piaskach Nowym koszem stanąć, To zakazał zaporożcom Cerkiew budować. W namiocie postawili Obraz Najświętszej I skradkiem modlili się... …………………………
Męczyli się biedacy, Płakali, a wraz z nimi Zapłakała Matka Boża… Przypomnę, że i w misterium “Wielki loch”, widząc nieludzką rozprawę Piotra I nad kozakami, “Matka Boża w Rżawcu / Nocą zaszlochała”… Lecz powróćmy do poematu “Irzawiec”: Zapłakała Matka Boża Łzami świętymi, Zapłakała miłosierna, Jakby za synem. I Bóg spojrzał na te łzy, Przeczyste łzy! Pobił Piotra, pobił kata Na nagłej drodze. W 1734 roku kozacy wreszcie powrócili na Ukrainę… Wrócili zaporożcy, Przynieśli ze sobą Do Hetmanatu ten cudowny Obraz Przenajświętszej. W poemacie Szewczenki wskroś cudotwórcza obecność ikony Przenajświętszej Bogurodzicy nie wyczerpuje się czasem historycznej biedy, która spotkała zaporożców. Przywrócona przez nich na Ukrainę i postawiona w Irzawcu w murowanej świątyni, według Szewczenki, Tam ona i dotąd płacze I za kozakami. Oczywiste jest, że takie przekonanie w swoim czasie wyniósł Szewczenko z osobistego obcowania z ikoną Irzaweckiej Matki Bożej… Jeśli postrzegać te wersy jako proroctwo poety, które dotyczyło także nienarodzonych ukraińskich kozaków, a właśnie tak należy czynić, to Pan i Matka Boża nieustannie okazują miłosierdzie wobec nich i spojrzą łaskawie w ich współczesnej walce o niepodległą Ukrainę… “W Perejasławiu cerkiew Pokrowy…” Przebywając w Perejasławiu w sierpniu 1845 roku, Szewczenko narysował cerkiew Pokrowską (papier, akwarela). Na arkuszu po lewej stronie u dołu atramentem autorski tytuł: “wъ Perejasławъ”, a niżej ołówkiem – “церковь Покрова построена 1709 // полковникомъ Мировичемъ”. Dziesięć lat później tę cerkiew Szewczenko misteryjnie wspominał w powieści “Bliźniacy”: “Cerkiew pod wezwaniem Pokrowy, niezgrabnej i bezcharakternej architektury, wzniesiona na znak zdobycia Azowa przez P[iotra] I przez pułkownika perejasławskiego Mirowicza, przyjaciela i współuczestnika przeklętego Iwana Mazepy”. Chodziło o anatemę, nałożoną na słynnego hetmana jesienią 1708 roku na rozkaz Piotra I. W swoim czasie Dmytro Doroszenko słusznie zauważył, że “w ocenie historycznej roli Mazepy wyprzedził Szewczenko swoich uczonych przyjaciół-historyków: Kostomarowa, Kulisza oraz Maksymowicza, bo uznania swojego patriotyzmu Mazepa doczekał się od ukraińskich historyków dopiero pod koniec XIX wieku”4. W kontekście naszej opowieści dalszy tekst jest nie mniej ciekawy: “W tej cerkwi przechowuje się znakomity obraz historyczny pędzla, można sądzić, Matwiejewa5, jeśli nie jakiegoś cudzoziemca. Obraz podzielony jest na dwie części: u góry – Pokrow Przenajświętszej Bogurodzicy, a u dołu – P[iotr] I z c[esarzową] K[atarzyną] I, a wokół nich wszyscy słynni jego współpracownicy. W tym także h[etman] Mazepa i fundator świątyni we wszystkich swoich regaliach”. Autor wspomniał obraz nie bez powodu, a żeby szczególnie zwrócić uwagę czytelnika na opowieści sotnika Nykyfora Sokyry: “Wysłuchawszy liturgii, Nykyfor Fedorowycz podchodził do obrazu Pokrowy i długo podziwiał go i opowiadał swojej ciekawskiej Praskowii, że tacy to byli ludzie, pod opieką Bożej Matki przedstawieni”. Najpierw wspomniane są wersy Szewczenki o tych “ludziach, pod opieką”: To ten pierwszy, co krzyżował Naszą Ukrainę, A druga dobiła. Tą publikacją Wołodymyr Melnyczenko kończy projekt “Szczegóły życia Szewczenki”, w którym w latach 2019–2021 zamieścił ponad 40 artykułów. W bieżącym roku w wydawnictwie “Łybid” ujrzała światło dzienne podsumowująca książka uczonego i publicysty “Szczegóły życia Szewczenki”, która godnie uwieńczyła nasz projekt, obejmując wszystkie artykuły, miniatury historyczne, eseje i szkice. W przyszłym miesiącu opowiemy o nowym szewczenkoznawczym projekcie autora.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
