Strona · s. 2strona oryginału ↗
Cierniste drogi do Światła
Слово Просвіти, №41 за 2021 рік
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Iwan Ohijenko – wybitny oświatowiec, teolog, mąż stanu, tłumacz Biblii na język ukraiński, którego był żarliwym orędownikiem przez całe swoje życie, tak napisał w słynnej pracy „Ukraińska kultura” (1918 r.): „Nasza Ławra Peczerska od dawien dawna stała się u nas wielką narodową świętością. Sława o jej świętościach i bogactwach rozbrzmiewała daleko poza granicami Ukrainy i zawsze wabiła do siebie zarówno przyjaciół, jak i wrogów; oto dlaczego Ławrę tak często pustoszyli i grabili wszyscy ci nasi wrogowie, którzy napadali na Kijów”.
Czytamy współczesną ukraińską Wikipedię, gdzie zaznaczono, że Kijowsko-Peczerska Ławra to prawosławny kompleks klasztorny Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego w Kijowie. Założona za czasów Jarosława Mądrego w 1051 roku jako klasztor pieczerny, jeden z największych chrześcijańskich centrów-świętości, wybitny zabytek historii i architektury, wpisany w 1994 roku na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, formalnie należy do państwa, a organizacje religijne korzystają z niej na prawach dzierżawy.
Niby wszystko, co powiedziano, zawiera logikę prawdy. Gdybyż! Istotnie, gdyby wreszcie swoją historię oraz „tę sławę” dobrze przeczytać „od słowa do słowa”, to zrozumiałe i słyszalne stałoby się dla nas ostrzeżenie Szewczenki: „Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy”.
Bo trudno nie zgodzić się, że tutaj praktycznie nadal rządzi Moskwa (oprócz Narodowego Rezerwatu „Kijowsko-Peczerska Ławra” z jego muzeami: historycznych klejnotów Ukrainy; książki i drukarstwa; ludowej sztuki dekoracyjnej; teatralnej, muzycznej i filmowej; Państwową Biblioteką Historyczną Ukrainy). Póki co w tym znaczącym dla Ukraińców miejscu nie wywietrzał duch kolonizatora, imperialisty, najeźdźcy, złodzieja z ordyńskiego kraju. W 31. roku odnowionej państwowości musimy wreszcie nie tylko wiedzieć, pamiętać, ale i wyznawać czynem nawołujące słowa Franki: Nie pora, nie pora, nie pora / Moskalowi… służyć:/ Dopełniła się Ukrainy krzywda stara, / Nam pora dla Ukrainy żyć.
Szczególnie warto, by zapamiętali je nasi „wybitni” (i nie bardzo) politycy, którzy na usługach Moskali, albo z własnej (nie)świadomości gorliwie budowali (i budują, niestety) „ich” świątynie, inni wyświęcali się na diakonów, niemało jest też takich, którzy dla poparcia elektoratu w wyborach żegnają się „lewymi rękami” do gundiajowskich bożków. Czymś przypominają już zapomnianego lidera komunistów Symonenkę, który na uroczystym posiedzeniu Rady Najwyższej Ukrainy z okazji 20-lecia przyjęcia Deklaracji o państwowej suwerenności nazwał pieśń do słów Iwana Franki „Nie pora…” przejawem jaskiniowego nacjonalizmu. Chwała Najwyższemu, że wraz z dekomunizacją „spoczęła w Bogu” i ta siła polityczna.
Jednak pozostali „inni”, nie mniej gorliwi i skwapliwi polityczni wyznawcy „kremlowskiej cerkwi”. Oni za putinowskim „błogosławieństwem” otwarcie i bezkarnie kontynuują przyklejanie etykiet nacjonalistów (w ich stalinowskim wymiarze) każdemu, kto nie chce modlić się do cudzoziemskich bożków, kto nie chce kalać cudzoziemskim słowem duchowych świątyń, kto pragnie zwrócić Narodowi skradzioną historię, znieważoną godność narodową i państwową. Przy okazji powiedzmy tym przybłędom i niegodziwym sługom, że Ukraiński Nacjonalista brzmi dumnie, ponieważ nie może nie budzić szacunku i podziwu ten Człowiek, który obsesyjnie i ofiarnie broni swojego naturalnego prawa do Wolności, ojczystego Języka, Wiary, Państwa, nie depcząc po gardłach innym narodom, jak to zawsze „sprawnie” czynili moskiewscy „oprycznicy”, bolszewicy, stalinowcy, putinowcy. Bronić swojego jest naturalnym obowiązkiem każdego świadomego obywatela każdego narodu – wielkiego i małego. Ta etyczna powinność Ukraińca została zawarta w drugim przykazaniu Dekalogu (10 przykazań ukraińskiego nacjonalisty), ułożonego w 1929 roku i zatwierdzonego przez XVI WZUN: „Nie pozwolisz nikomu plamić sławy ani honoru Twojego Narodu”.
Przykro, że Ławra stała się przytułkiem dla moskiewskiej cerkwi, dla promowania kremlowskiej polityki na Ukrainie zarówno przez tych rodzimych, którzy czynią to od dawna, jak i przez tych nowo objawionych emisariuszy z Rosji, którzy otrzymawszy putinowskie zadanie, jednocześnie otrzymali ukraińskie obywatelstwo (za jakie to zasługi?!), prowadzą przez cerkiew aktywną „ruskomirowską” działalność. Wiedzmy: dopóki będzie utrzymywać się taka niepewność wobec tej wywrotowej działalności moskiewskiego „politycznego popstwa”, Ukraina i Ukraiński naród będą trwać w stanie postkolonialnym. Te kolonialne okowy na pierwszy rzut oka trudno dostrzec, bo znajdują się wewnątrz, otulając ludzkie dusze. Właśnie o tej duchowej wolności ukraińskiego człowieka w tamtych dalekich zniewolonych czasach marzył Taras Szewczenko, kiedy „Idą ludzie do Kijowa / I do Poczajowa pomodlić się”.
Niby pańszczyzna się skończyła, Ukraina stała się niepodległa z prawem sprzeciwiania się jakiejkolwiek zniewadze o charakterze politycznym, duchowym, światopoglądowym. Jednak pech. Czasami wydaje się, że w wymiarze światopoglądowym znaczna część rozchwianej ukraińskiej nacji zmierza w odwrotnym kierunku od tych punktów odniesienia, które zakładali nasi wielcy budziciele zarówno w czasach reakcji, jak i w różnych okresach narodowo-wyzwoleńczych zmagań ukraiństwa. Bo bardzo już odczuwalna jest różnica między obecnym oficjalnym stanem Kijowsko-Peczerskiej Ławry jako „kompleksu Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego w Kijowie” a oceną i interpretacjami, które dawał tenże I. Ohijenko.
Sprawiedliwie byłoby, gdyby Ławra wreszcie stała się centrum duchowego, intelektualnego życia Ukraińskiego narodu, a nie forpocztą putinowsko-gundiajowskiej polityki. Poprzez duchową świadomość narodu, prawo, historyczną sprawiedliwość i wolę polityczną należy „wracać na swoje miejsce”, jak powiedziano w Piśmie Świętym, do tej świętej siedziby, która przez wieki „koncentrowała potencjał wybitnych narodowych duchownych, uczonych, tworząc szkoły, instytut kaznodziejów i edukację akademicką, niosąc kulturę i staroojcowską wiarę w lud”.
Szczególnie te procesy aktywizowały się wtedy, gdy obrońcami świętości wystąpiło ukraińskie kozactwo. Ławra stała się znaczącym zjawiskiem w życiu kulturalnym Ukrainy i wielu krajów przede wszystkim od tego okresu, kiedy rozpoczęło się masowe drukarstwo, zapoczątkowane przez archimandrytę E. Pleteneckiego. W prawosławnym świecie nie znalazła się biblioteka, w której nie byłoby słynnych ławrowych ksiąg: Czasosłowu, Boskiej Liturgii, Rozmów Jana Złotoustego, Psałterza, Czetii-Minei itp. Duchowy „chleb” Ławry podsycał kulturę wielu narodów. Jednak musimy być świadomi tego, że jej wolne życie zatrzymało się wtedy, „kiedy ukraińską cerkiew oddano moskiewskiemu patriarsze (r. 1685)”, – zaznacza I. Ohijenko.
Oczywiste jest, że absolutna większość narodu ukraińskiego i duchowieństwa rozumiała ciężkie konsekwencje pochłonięcia przez Moskwę swoich praw i wolności, zdając sobie sprawę, że nadchodzi koniec narodowej pracy kulturalnej. Niestety, nieczęsto wspomina się wykształconego, energicznego współpracownika Piotra Mohyły, głowę ukraińskiego prawosławia, metropolitę kijowskiego Sylwestra Kossowa – przeciwnika politycznego i kościelnego sojuszu z Moskwą. Patriotycznie nastawiony metropolita był nieustępliwy wobec Moskwicinów. I. Neczuj-Łewycki tak opisuje jego stanowisko podczas spotkania z hetmanem I. Wyhowskim: „Ani ja, ani duchowieństwo na Ukrainie nie myślimy przysięgać carowi na poddaństwo. Bo póki nasza cerkiew zależy od patriarchy carogrodzkiego, utrzymamy swoją autonomię oraz swoje prawa”. Odmówili przysięgania I. Bohun, I. Sirko, P. Doroszenko, M. Chanenko, O. Hłuch, H. Hulanycki, pułki Bracławski, Kropywiański, Połtawski, Umański… To te wzniosłe czyny wielkich Ukraińców, na przykładzie których ma wychowywać się Naród, broniąc swojej politycznej, duchowej suwerenności, który wiecznie zobowiązany jest pamiętać ostrzeżenie Ohijenki, że „kiedy przemocą, zdradą i łapówkarstwem nad ukraińską cerkwią zapanowała Moskwa, od tego czasu wszystkim sprawom oświatowym przyszedł kres”. Jednak ta agresja nie kończyła się na samej tylko ekspansji kościelnej. Detonowała ona inne społeczne negacje życia politycznego, narodowego, społecznego, państwowego ukraiństwa. „Porządki” despotyzmu bardzo szybko się szerzyły, dotykając nadwrażliwych wartości narodu. Przede wszystkim, w celu wykorzenienia ukraiństwa carscy satrapowie próbowali wyplenić z książek, cerkwi, życia publicznego i szkolnego język ojczysty. Wspominam te historyczne wątki po to, aby zaktualizować problemy czasów sprzed niemal 400 lat, ponieważ ta ordyńska „strategia” na zniszczenie ukraińskości w swojej istocie zachowuje się do dziś. Przecież nasz język ukraiński, nasze książki zawsze kłuły w oczy w Moskwie. I Moskwa wcześnie zaczyna prowadzić z nami walkę, aby zmusić nas do porzucenia języka ojczystego i przystania do moskiewskiego. Prawdę mówiąc, na długo przed kradzieżą i zniewoleniem naszej cerkwi, po złowrogim „perejasławiu” zażarty ukrainofob „patriarcha” Joachim zaczął zakazywać ukraińskiej książki, a od 1677 roku zaczęto wyrywać wszystkie kartki napisane po ukraińsku, które były „niezgodne z księgami moskiewskimi”. Jednak Ukrainy wtedy nie udało się w duchowym sensie podbić ani jemu, ani jego następcom, chociaż moskiewscy hierarchowie niejednokrotnie zwracali się (bezskutecznie) ze skargami do Konstantynopola. A kiedy „patriarchą” moskiewskim został S. Jaworski, to ta sprawa dotycząca książkowej promoskiewskiej polityki tym bardziej nie otrzymała swojej kontynuacji. Jednak niedługo. Ponieważ w październiku 1720 roku Piotr I wydaje zakaz dla kijowsko-pieczerskiej i czernihowskiej drukarni, aby „ksiąg żadnych nie drukować i nie mogło z wielkorosyjskim drukiem niezgodności zaistnieć”. Po moskiewsku przerabiano „Czetii-Minei” oraz Pateryk Pieczerski. Synod wprowadził surową cenzurę na ukraińskie słowo i niemal co roku sypały się rozkazy, aby nie było „żadnej różnicy” z moskiewskim. Katarzyna II, zaciekle nienawidząc Ukraińców za ich kulturę, w drugiej połowie XVIII wieku niemal zrujnowała Ukrainę wraz z Siczą Zaporoską, która zawsze opiekowała się Ławrą. Ten martyrolog kolonizacji ukraiństwa można kontynuować w nieskończoność, ponieważ nie ustawała ona za żadnych reżimów. Zniewagi wobec narodowej świętości, jaką była Ławra, trwały i za czasów bolszewizmu. Na długo przed utworzeniem w 1922 roku ZSRR, grabiono, wywożono jej dobra kościelne. Część z nich konfiskowano „na korzyść głodujących”, inne przekazywano do muzeów, a potem z różnych przyczyn znikały. Materiały archiwalne świadczą o wielkim niepokoju wybitnych naukowców, muzealników (D. Szczerbakiwskiego, M. Bilaszewskiego, F. Szmita, F. Ernsta i in.) w związku z wywożeniem dóbr kultury Ławry. W decyzji zebrania (kwiecień 1922 r.) Wszechukraińskiej Akademii Nauk, Ukraińskiej Akademii Sztuk, której założycielami byli znani bracia Kryczewscy, H. Narbut, O. Muraszko, M. Bojczuk, muzealników Kijowa zaznaczano niedopuszczalność „wywożenia przedmiotów XVII, XVIII, XIX wieku, które mają ogromną wartość historyczną i artystyczną, związaną z przeszłością Narodu Ukraińskiego”. W akcie o wywożeniu dóbr kościelnych „na korzyść głodujących” (8 kwietnia 1922 r.) wspomniani już D. Szczerbakiwski i F. Ernst protestują przeciwko nieuzasadnionym rekwizycjom przedmiotów ławrskich, „nie zważając na ich znaczącą wartość artystyczną i historyczną, związaną z imionami B. Chmielnickiego, I. Mazepy i in., które zostały wywiezione dzięki temu, że wykonane są ze złota i drogocennych kamieni”. W tym samym czasie Kijowski Gubernialny Komitet Ochrony Zabytków Sztuki zwraca się do Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (pismo nr 872 z 14.03.1922 r.) z informacją o katastrofalnym odpływie z Ukrainy dóbr kultury. Zaznaczono, że zachowanych pozostało bardzo mało i ich liczba codziennie maleje. „Jednocześnie klasztory i cerkwie Ukrainy przez wiele wieków swojego istnienia przechowują niezwykle rzadkie zabytki sztuki i starożytności… Są one najlepszymi źródłami twórczości ludowej we wszystkich sferach. Ich wartość materialna w porównaniu z artystyczno-historyczną jest zupełnie mizerna. Nieprzemyślane wykonanie rządowego planu dotyczącego wywożenia dóbr kościelnych spowoduje zagładę i nieodwracalność wybitnych zabytków ukraińskiej kultury”. W zeszłym tygodniu w Narodowym rezerwacie „Kijowsko-Pieczerska Ławra” odbyła się Wszechukraińska konferencja naukowa dotycząca problemów kultury muzealnej w kontekście jakościowej edukacji. Oczywiście, ważność tego tematu w odniesieniu do wyboru orientacji i wartości tworzenia narodu skłania do tego, aby stał się on przedmiotem uwagi w kolejnych numerach naszego tygodnika „Słowo Proświty”. A teraz chciałbym podzielić się pewnymi rozmyślaniami i odczuciami (na ile to możliwe), przebywając w tym świętym dla każdego Ukraińca miejscu. Czym dla nas, naszej kultury, pamięci narodowej i wiary jest Ławra?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
