Najbłogosławieńszy Metropolita Epifaniusz odwiedził jedną z jednostek wojskowych w mieście-bohaterze Charkowie, gdzie dokonał poświęcenia dzwonnicy i przekazał karetkę pogotowia. Zdjęcie ze strony internetowej PKU
Dmytro Czystiak
Taras Hołowko
Tłumaczenie maszynowe
Na tle codziennych alarmów w przestrzeni informacyjnej nieustannie wybrzmiewają komunikaty i statystyki wojny. Jednak czasami warto publikować także to, co komuś może wydawać się drobnostką. Pozwolę sobie przypomnieć, że Państwowa Służba Jakości Edukacji niedawno opublikowała dane z badania, które muszą zostać zauważone w społeczeństwie. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Dziwne, kiedy na dzień dzisiejszy znacząco zmniejsza się odsetek uczniów i nauczycieli, którzy komunikują się w języku ukraińskim podczas procesu edukacyjnego, a jedynie 50% licealistów uważa język treści w internecie za ważny. W porównaniu z ubiegłym rokiem szkolnym liczba uczniów, rodziców i nauczycieli, którzy uważają język ukraiński za ojczysty, również się zmniejszyła. Rok 2024 – odpowiednio 74%, 82% i 86% wobec 91%, 93% i 94% w 2023 roku. Przyczynowość takich negatywnych procesów pozostaje rozmyta i do końca niezweryfikowana. Wiele czynników jest bezpośrednio związanych z opublikowanymi wynikami. Rodzina, szkoła, uniwersytet, miejsce pracy, systemowość państwowej polityki językowej, środowisko socjokulturowe, przestrzeń informacyjna, poziom świadomości narodowej i państwowej, zwłaszcza „pierwszych” szeregów, osobisty przykład tych, którym przychodzi kierować choćby trzema osobami, nawet cerkiew. Wszystko ma znaczenie! Dlatego kiedy Ministerstwo Oświaty i Nauki poparło projekt ustawy, który proponuje zakazać używania języka rosyjskiego w szkołach podczas przerw, o czym 11 października poinformował minister Oksen Lisowyj podczas godziny pytań do Rządu, to społeczeństwo i środowisko zawodowe muszą być solidarne z takim podejściem. Zrozumiałe, że ten krok nie rozwiąże całego pokładu społecznie znaczących problemów ochrony i rozwoju języka państwowego. Jednak warto zawsze „małą rzecz” robić, żeby „wielka” się tworzyła. Oczywiste jest, że nikt w pełni nie odpowie „jak działać?”, w żadnej książce nie znajdzie się bezpośredniej odpowiedzi. Chociaż „nie samą książką człowiek żyje”. Ale właśnie o znaczeniu ukraińskiej książki dla tworzenia Narodu należy mówić (i działać odpowiednio) wszędzie i nieustannie. Stosunek do książki (ukraińskiej!) na Ukrainie przez wszystkie lata Niepodległości jest punktem odniesienia dla „zdrowia” narodowej polityki kulturalno-oświatowej, jej filozofii państwowotwórczej. Mówią, że Sokrates nie napisał żadnej książki i niczego przez całe życie nie zapisywał, jednak jego mądrością w znacznej mierze świat kieruje się do dziś. Ale nie o tym mowa. Jedynie o tym, że dla narodowej edukacji Ukrainy książka, podręcznik, pomoc dydaktyczna są wyjątkowo potrzebne w nowoczesnych realiach. Bo prawda jest w tym, kiedy twierdzą, że ten, kto czyta książkę, ten rozmawia z Bogiem. Wspomniane nie jest aksjomatem, bo książki (jak i czytelnicy) bywają różne, a więc warto dodać – „dobrą, porządną, porywającą… Książkę”. Ale czyż ludzkie gusta, zainteresowania, motywacje sprowadzają się do wspólnego mianownika? Pewnie nie. Każdy ma swoją „książkę”, z wyjątkiem szczytowych, powszechnie uznanych dzieł, które zawierają uniwersalne, nieśmiertelne wartości, synergiczną siłę racjonalno-irracjonalnych uczuć, cech moralno-etycznych, estetycznych, logicznych, czyniąc je takimi, które „nie płoną”. Od czasów, gdy człowiek „stojący” przekształcił się w „myślącego”, nigdy nie rozstawał się z tym rękopiśmiennym darem – od malowideł naskalnych, pism klinowych, glinianych abecadeł po nowoczesne podręczniki elektroniczne. Właśnie książka (wraz z kołem) stała się jednym z najwybitniejszych dzieł człowieka „rozumnego” na przestrzeni ponad 50 tysięcy pokoleń. W eseju S. Zweiga „Książka jako brama do świata” opisuje się, że te dwa odkrycia ludzkiego rozumu są „podstawą każdego ruchu na ziemi: ruch w przestrzeni stał się możliwy dzięki kołu; ruch duchowy – dzięki wynalezieniu pisma, książce… Podniesiona ponad materialny świat forma życia, która nazywa się Kulturą, byłaby niemożliwa bez książki”. Jednak bardzo trudno rozeznać się w tym książkowym kosmosie czasoprzestrzennym, gdyż epoka książki nie zakończyła się, ponieważ żadna technika i najnowocześniejsza technologia nie są w stanie zastąpić słowa, myśli, uczucia, estetyki, zawartych w tym wartościowym tworze ludzkości. Jej cywilizacyjna, duchowa, historyczno-kulturowa misja nie może być zakończona, będąc alfą i omegą wiedzy, mądrości, początkiem wszystkich początków dla każdej nauki. Życie z książką jest stokroć pełniejsze. Nie bez powodu co godzinę na świecie pojawia się ponad 250 nowych książek (około 6 tys. na dobę), na półkach świata znajduje się około 150 milionów tytułów, a USA i Chiny posiadają połowę rynku książkowego planety (28% i 20% odpowiednio). Afryka – 1,5%! Postęp maszeruje przez biblioteki, klasy, sale studenckie i laboratoria naukowe. Prawda, niestety, przez nie również porusza się jeszcze bardziej zuchwale barbarzyństwo w „ludzkiej” postaci rabusiów, gwałcicieli, najeźdźców, terrorystów, zabójców pokroju „raszystów”. Oni również „czytają” dostojewskich i duginów, słuchają sołowjowów i michałkowów, uważając swoją „wielikuju litieraturę” za światowy majstersztyk. Widocznie dla nich również charakterystyczne jest „rozbłyskiwanie duszy”, zazwyczaj nienawiścią, ludożerstwem, pychą. Kontynuacja na str. 2. 12–13. PRENUMERATA—2025. Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2025 rok. Koszt jest następujący: 1 mies. — 65 UAH. 3 mies. — 195 UAH. 6 mies. — 390 UAH. 12 mies. — 780 UAH. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «„My zwyciężymy”, kiedy „my zdołamy”», s. 1
To te nieliczne przypadki w historii ziemskiej cywilizacji, kiedy dla całych narodów książka nie jest pomocą. Oto już od wieków temu moskiewskiemu narodowi, wyhodowanemu na błotach, ona nie pomaga, raczej rujnuje. Dziwna metamorfoza zachodzi z tą zdziczałą ludnością – im więcej ona „czyta”, tym szybciej i silniej wyzbywa się człowieczeństwa i „nie ma na to rady”. Tak 80 lat temu (1944 r.) wypowiedział się o moskalach znany ukraiński kompozytor S. Ludkewycz, kiedy ci po raz kolejny przyszli Ukraińców „wyzwalać”. Wymownie pisał o takich nieco wcześniej także Jurij Fedkowycz: Bo mądremu i pokrzywa idzie na użytek, A u głupiego i pszenica obróci się w zbytek. Dlatego pisz nie pisz, drukuj nie drukuj, czytaj nie czytaj, „pomaga jak umarłemu kadzidło”, bo głupota, złość, nietolerancja, wrogość, odludność tego raszystowskiego ordyństwa jest genotypem, „narodową tradycją”, ustaloną normą zachowania. Tutaj wszystko działa na opak. Nic dziwnego, że z masy przeczytanych książek ten „głubinny naród” nie jest zdolny skomponować choćby jednego porządnego zdania dla obecnego porządku świata, z którym mógłby po ludzku zwrócić się do narodów świata. Nie jest dane. Tak „na rodzie zapisano” – taki już u moskala los, że nic nie poradzi. Więc jedyną naszą zbawienną nadzieją są Siły Zbrojne Ukrainy, Naród Ukraiński, któremu potrzebne są jedność i wiara (jak nigdy), żeby na zawsze wybić z głowy moskwina wstrętną imperialną butę i bezczelność. Prawda, już nie książką, a obuchem trzasnąć po głowie, zaczynając od putlerowskiej łysiny. Tak przez Boga i Naturę wypisane są prawa – to, co jednemu pomaga, moskalowi z jakiegoś powodu szkodzi. Wydaje się, że putinowsko-gundiajewsko-dugińskie czytadło – to nie o książce, a o diabelskim „abecadle”, które służy nieludziom. Dlatego sumiennie i niezawodnie czynią ci Ukraińcy, którzy nie tracą sił na dialog z „dobrymi ruskimi”, wymiatając z naszych księgarni i placówek oświatowych raszystowski książkowy chłam, tabuizując w szkołach i na uniwersytetach naukę „potężnym językiem” ich „wielkiej” literatury. Poparcie przez Ministra oświaty i nauki inicjatywy ustawodawczej dotyczącej porozumiewania się w przestrzeni oświatowej w języku ukraińskim, ojczystym, państwowym, a nie językiem agresora, jest dobrym znakiem na drodze pełnej derusyfikacji i dekolonizacji Ukrainy. Rozumiem, że tym krokiem w danym momencie nie rozwiąże się oświatowego deficytu budżetowego w wysokości 270 mld hrywien. Jednak jesteśmy zobowiązani zawsze pamiętać, że „język rosyjski” jest nie mniej straszną bronią niż bomby fosforowe, „iskandery”, „kindżały”… Nim wiekami moskale niszczyli Ukrainę, wszystko co ukraińskie. Przecież i obecnie na ich krwawych płachtach wypisany jest śmiercią slogan: „Dajesz ruski język!”. Strategiczne zadania przetrwania, wzrostu Narodu i Państwa, interesy bezpieczeństwa narodowego, pilność polityki ukrainocentrycznej, narodowe wyrażenie woli wymagają, realizując hasło „Precz z Moskwą!”, pełnym głosem oświadczając – „precz!” z puszkinołubami, gundiajewomodlącymi się, moskwowiercami, „jednorodźcami” z przestrzeni narodowej. W przeciwnym razie ukraińskiej historii nigdy nie opuszczą trudne i mroczne czasy. A dlatego narodowi oświeciciele odszukiwali te drogi, którymi miałby iść naród, żeby nie być ujarzmionym, nagłaśniali te przyczyny, które przynosiły szkodę. Wśród głównych podstaw, które powodowały zło, było to, że naszymi narodowymi sprawami rządzili przybysze, obcy duchem osobnicy. Jeszcze na początku XX wieku I. Franko w liście do M. Pawłyka pisał, że wiecznie będziemy „poznawać krzywdy jeszcze i z tego, że te funkcje wewnątrz naszego narodowego ciała będą spełniać ludzie obcych narodowości na naszą szkodę”. Dla zrzucenia tego jarzma ukraiński ruch światopoglądowo musi pozbyć się „moskowszczyzny” (i nie tylko), uświadomiwszy sobie, z jakimi ideałami budować przyszłość „w swoim domu”. W. Łypynskyj w okresie walk narodowowyzwoleńczych (1919 r.) oświadczał: „Tylko bezgraniczną miłością do ukraińskiej idei narodowej i państwowej można będzie z 40 milionów ciemnych, samopożerających się niewolników wychować bohaterów, którzy zbudują Ukrainę”. Prawie przez wszystkich tych państwowotwórczo myślących działaczy na pierwszy plan wysuwane były kwestie szkoły, oświaty, nauki, kultury, z rozumieniem, że jakiekolwiek transformacje społeczne okażą się bezpłodne, jeśli poza tymi sferami życia będą próbować tworzyć dobro dla narodu, państwa, człowieka, Ukrainy. Nawet w warunkach bezpaństwowości, przy pełnej beznadziejności i braku perspektyw, wywyższali oni znaczenie Szkoły. Szkoły ojczystej. Bo tylko istotnie narodowa oświata stawała się niezawodnym obrońcą istnienia narodu. Sofija Rusowa pisała: „Naród, który nie ma swojej szkoły, zostaje w tyle!.. Przeznaczone są mu nędza ekonomiczna i śmierć kulturowa. Hasło każdego świadomego Ukraińca – „ojczysta szkoła na Ukrainie”. Sam ukraiński pedagog, według definicji Rusowej, miał być prawdziwym „apostołem Prawdy i Nauki”. Więc musimy i obecnie całym społeczeństwem rozliczyć się z treścią naszej oświaty, oświaty Narodu, broniącego własnej Wolności. Ale przede wszystkim warto przypomnieć samym sobie i pamiętać, skąd jesteśmy i czego pragniemy. Na wszystko jednocześnie nie da się odpowiedzieć. Jednak są rzeczy, które służą nam jako życiowe drogowskazy, jak wektory obecnego i przyszłego postępu, żeby po raz kolejny nie zaplątać się, nie zabłądzić, nie pomylić. Każdorazowo w okresach walki i zmagań wyzwoleńczych znaczenie oświaty (jako wartości!) jedynie się aktualizowało, a samą ją wszelkimi sposobami starano się „reformować” i „rewolucjonizować”. Jednak tylko wtedy, gdy pojawiała się możliwość przenikania do środowiska oświatowego idei, ideałów tych narodowych budzicieli, uczonych-pedagogów w rodzaju H. Skoworody, T. Szewczenki, I. Franki, B. Hrinczenki, Sofii Rusowej, I. Ohijenki, H. Waszczenki, S. Siropołka, J. Szerecha i wielu innych oświecicieli, którzy wyznawali ukraińską ideę, nie „przyprawioną” rosyjskim bolszewizmem, oświata otrzymywała powiew świeżego powietrza, nacjiotwórczej energii. Te krótkotrwałe okresy rodziły ukrainoznawcze koncepcje w polityce oświatowej, szewczenkoznawstwo stawało się paradygmatem jej strategii światopoglądowej. Narodowi giganci ducha pod popiołem narodu zawsze podtrzymywali ogień. Właśnie narodowi, a nie „ureserowscy” i moskiewsko-sowieccy przewodnicy w rodzaju krupskich, zatońskich, chwylowych czy nawet skrypników, którzy byli jedynie obsługą kremlowskiej satrapii, chronili naród przed wykorzenieniem, rozpuszczeniem wśród innych. Ci profesorowie, oświeciciele, uczeni-pedagodzy, narodowi budziciele i poeci wnieśli wybitny wkład w światopoglądowy „szlak” ukraińskości, utwierdzając ideały wolności, godności, sprawiedliwości i wymarzonej przez naród równości. Hryhorij Waszczenko pisał o takim ukraińskim społeczeństwie, „kiedy żaden z obywateli nie powinien być na tyle bogaty, żeby mógł kupić innego, i żaden na tyle biedny, żeby był zmuszony się sprzedawać”. Szewczenkowska „prawda w swoim domu” i wezwanie „Walczcie!” stały się miarą dla twórczości, punktem odniesienia bytu narodu, nabierając ogólnoludzkiego i ogólnonarodowego brzmienia. Kiedy w tym roku w Ankarze turecka inteligencja czciła 210. rocznicę naszego Proroka, uczony-badacz Dewrim Baskindży, zatrzymując się w swoim wystąpieniu na kluczowych wydarzeniach w życiu Szewczenki, deklamując wiersz znanego pisarza Nazima Hikmeta, poświęcony Szewczence po wizycie na Ukrainie, powiedział o rzeczach bolesnych i ostro aktualnych dla nas. „We wszystkich miastach, w których bywałem na Ukrainie, pierwszą rzeczą, którą robiłem, było odwiedzanie miejsc związanych z Tarasem, a dopiero potem oglądałem resztę miejsc turystycznych. … Mogę powiedzieć, że Taras zaczął zajmować ważne miejsce w moim życiu. Kiedy wróciłem do Turcji, zrozumiałem, że mój stosunek do Ukrainy i Ukraińców całkowicie się zmienił. Zacząłem badać Ukrainę, bo ostatecznie – to wielki pokład historii”, – zaznaczył pan Baskindży. Ze znanych Ukraińców, których postaciami się inspirował i zachwycał, badacz wymieniał Bohdana Chmielnickiego, Iwana Mazepę, Nestora Machnę, Symona Petlurę, Stepana Banderę, Łesię Ukrainkę, Iwana Frankę i wielu innych. Czyż to nie mądre przypomnienie dla części ukraińskiej inteligencji, która „tęskni” za utraconymi „ideałami”? Bo wątpliwa będzie współczesna ukrainizacja i derusyfikacja, kiedy nie będziemy znali prawdy o takich i im podobnych wybitnych Ukraińcach, nikt nie będzie zdolny prawdziwie poznać Ukrainy, nie poznawszy jej najlepszych synów i córek. Państwowców, wojowników, duchowych budzicieli, poetów i oświecicieli. Oprócz wszystkiego oni „kierują” myśl, wolę i działanie narodu na drogę rozumienia prawdy, że ukrainizacja nigdy nie wydarzy się w warunkach bezpaństwowości. Przecież wiek temu już przeżyliśmy tę tragiczną iluzję, kiedy wydawało się, że zapłonęła nadzieja ukrainizacji, w szczególności oświaty, kultury, nawet polityki. Wtedy zrodziła ona niezwykle potrzebne zawołanie narodu, spragnionego wolności i samodzielnego życia. „Precz z Moskwą!”. Niesłychanie silne hasło, kojarzone z Mazepą i militarnym duchem kozaczyzny, słabym kulturalnym odblaskiem odzwierciedlił M. Chwylowyj. Ale czy wystarczyło, odrzuciwszy walkę chołodnojarczyków, którzy z bronią w ręku walczyli przeciwko Moskwii, zaproponować dla wyzwolenia jedynie front kulturalny? Oczywiście, nie. Jednak sama idea była sprawiedliwa i jedyna słuszna, ponieważ, nie pokonawszy Moskwy, nie można osiągnąć „oczekiwanej wolności”. Błotna Moskwa była dla Ukraińców odwiecznym złem niezależnie od tego, w jakie „kosoworotki” moskwin się ubierał – carsko-czarnosetniene, kierieńsko-leninowskie, stalinowsko-postyszewskie czy „modne” obecnie putlerowskie. Ale jak pokonać?! Kto jest zdolny zwalczyć zdziczałego od imperialności ordyńca?! Niestety, na te rozstrzygające i brzemienne w skutki pytania Ukraińcy dają odpowiedź do dziś. Przemówiwszy prawdą do narodu, ukraińscy oświeciciele (nie wynnyczenkowie!) jeszcze w tamtych czasach pełnym głosem oświadczyli, że z Ukraińcami walczą, ich niszczą nie po prostu jacyś tam reakcjoniści, monarchiści czy bolszewicy, a moskale. Właśnie „moskiewska nacja” walczy z nami, twierdził Jewhen Małaniuk, a dlatego „jeszcze raz Naród Ukraiński, który połknął czarnoziemnymi otchłaniami – Chazarów, Połowców i Pieczyngów, musi połknąć i ten ostatni najazd Wschodu…”. Wierzył on w tę świętą misję narodu ukraińskiego, chociaż po swojemu postrzegał „precz z Moskwą”, nie ufając tym, którzy już zdradzali narodową ideę samodzielności. Przeżywszy po listopadzie 1920 roku ciężką traumę moralną „dobrowolnego rozbrojenia” ukraińskiego wojska na Zbruczu oraz trzyletnią polską niewolę, młody Małaniuk zabrał się za odrodzenie w nieznośnie ciężkich warunkach („w czasie przymusowego milczenia armat”) ruchu narodowokulturalnego. Za tę kulturalną platformę krytykował go D. Doncow, chociaż sam 24-letni Jewhen już wtedy rozumiał konieczność nie tylko walki na niwie kulturalnej. Później zanotuje w swoim dzienniku ważną światopoglądową myśl: jeśli ukraińskość „nie posłucha Doncowa – nie będzie nacją. Nie posłucha Łypynskyja – nie będzie państwem”. Dlatego, odpowiadając na wydarzenia w środowisku ukraińskiej inteligencji, związane z antymoskiewskim hasłem Chwylowego, czując wszystkimi włóknami „Niechwylowość wody…”, napisze swoje znane 24-stronicowe „Posłanie” (1926 r.), w którym spróbuje odtworzyć „słoną prawdę bytu”. Ten głęboko filozoficzny, polityczny, ideologiczny i pedagogiczny utwór musimy dzisiaj znacznie szerzej (niż dotychczas robiono) studiować i propagować w środowisku społecznym, wśród młodzieży studenckiej i szkolnej. Poza takim dziedzictwem trudno przychodzi prawdziwe pisanie własnej historii, będzie kulała polityka, manowcami będzie błądziło „wychowanie” narodu. Niezbędna jest silna ukrainoznawcza polityka, zwłaszcza teraz, kiedy putinoidalna ordyńska „oświata” zabija, janczarzy dusze setek tysięcy ukraińskich dzieci i młodzieży na okupowanych terytoriach, których pospiesznie przygotowują do wojny przeciwko Ukrainie, zaczynając od nowo utworzonych oddziałów „orląt”, „październikowców”, „putiniąt”. Bo jeśli nie rozliczymy się (przede wszystkim na tyłach) z różnorodnością problemów i tragedii, nie sformułujemy prawdziwych, wycierpianych walką odpowiedzi, kto jest naszymi nieprzyjaciółmi i pobratymcami, przywódcami i przewodnikami, niesłyszanymi i słyszanymi prorokami i jakimi muszą być narodowe ideały i światopoglądowe punkty odniesienia, to po raz kolejny będziemy wspominać słowa Małaniuka: Zmarnowali wielkie dni Skaleczeni i mali ludzie…, Stadem wędruje lud, Co miał zrodzić Ukrainę. Małaniuk rozumiał, że z takimi punktami odniesienia „prawdziwi synowie Skoworody” nie zdobędą wolności, kiedy „wrogowie (Ukrainy) – tylko „wrogowie”, / Co „zginą” – nie wiadomo jak, / Jej bohaterowie – wynnyczenkowie / I „piękne oczy” i hopak…”. Dlatego też wzywa (za Szewczenką) „Wszystko rozbierzcie… i zapytajcie / Wtedy siebie: kim my jesteśmy?”. Bo dla zdobycia suwerenności narodu i niezależności państwa potrzebne są „miedź, żelazo, stal”, trzeba być „podmiotem”, opierając się na siłach własnego „Ja”, żeby nie „stało się wiecznością życie w formie Polski i Rosji”. Wtedy nawet najlepsi przedstawiciele ukraińskości nie wszyscy przyjmowali tę gorzką prawdę. W gniewnej „Odpowiedzi” W. Sosiura napisze: Szanowny panie Małaniuku, my jeszcze spotkamy się w boju!.. My wam „Posłanie” przypomnimy, kiedy wy Staniecie pod murem… I chociaż później nasz znany poeta kajał się, opowiadając, że nic nie wiedząc o Małaniuku, poddał się „krytyce” fali (Olinter, zastępca ludowego komisarza oświaty USRR), tego stalinowskiego sługusa, uzurpatora i prześladowcy działaczy ukraińskiej kultury. Podobna reakcja nie tylko zaświadcza o nadzwyczajnych trudnościach dla Ukraińców, które towarzyszyły im przez wieki w przeciwstawianiu się procesom zmoskwiczenia, ale dawała ona odpowiedź na to, jaką powinna być światopoglądowa matryca dla treści współczesnej oświaty narodowej, czyimi ideałami i prawdami mamy się posługiwać, żeby nie przegrać, zwyciężyć. Nie mogę w tym kontekście nie wspomnieć Olhy Kobylańskiej, która jeszcze w młodych latach odpowiedziała na to swoiste zapytanie współczesności trzema ulubionymi do czytania książkami: „Ewangelią dla pociechy i równowagi, „Faustem” Goethego z całą głębią ludzkiego ducha i Szewczenką, który nie pozwalałby zapomnieć o swojej narodowości, ojczystym języku i podtrzymywałby miłość do ojczystej ziemi i skrzywdzonej ludzkości”. Więc dzisiaj musimy być świadomi tego, że „reformy” oświaty mieszczą się nie w „czerwonych atramentach”, (nie)pracach domowych, integracji dyscyplin, nie w jednoczącej „kastracji” przedmiotu „Historia Ukrainy” i nawet długości nauki, a przede wszystkim w wymiarach wartości, sensach i znaczeniach bytu Narodu, które są obrońcami naszej niezłomności, niepokonaności, niezniszczalności i wieczności – Tożsamości, Duchowości i Państwowości! Mieszczą się one w jedynym i bezalternatywnym zadaniu narodowym – „Precz z Moskwą!” ze wszystkich sfer życia i w utwierdzeniu wzniosłego hasła Narodu – „Sława Ukrainie!”, które mieści się w wartościach narodowego dziedzictwa kulturowego, wśród naszych Wojowników, Budzicieli i Oświecicieli, wśród naszych Gigantów, którzy pielęgnują i hodują Muzy ducha, Ukraińskość, Państwowość. W uszach brzmią słowa z ukraińskiej pieśni: „Zwyciężymy”, kiedy „będziemy mogli”. Kiedy będziemy mogli pokonać wszechświatowo-wszystkożerne raszystowskie zło w każdym zakątku Ukraińskiego Domu. Bóg w pomoc!
Heorhij FILIPCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w sposób “zintegrowany” pod faszystowską ideologię kremlowską ONZ, po uznaniu na swoim Zgromadzeniu Ogólnym agresji faszyzmu rosyjskiego przeciwko Ukrainie, ograniczyło się do deklaracji i nie podejmuje żadnych działań zgodnie z VII rozdziałem Karty Narodów Zjednoczonych z zastosowaniem sił pokojowych – zmuszania rosyjskiego faszyzmu do pokoju, wykluczenia lub zawieszenia członkostwa w Radzie Bezpieczeństwa do czasu zaprzestania agresji. Bezpryncypialność ONZ doprowadziła do tego, że jeszcze kilka takich samych reżimów zamierza się na redystrybucję stref wpływów na świecie i zniekształcenie porządku światowego pod zjednoczenie takiego “jednolitego” reżimu dyktatorskiego, jak faszystowska Rosja. Nadszedł czas określenia, przejrzenia i oczyszczenia wszystkich demokratycznych społeczeństw z faszystowskiego reżimu kremlowskiego i innych reżimów dyktatorskich, demonstracji oporu wobec tej ideologii, która chce zniszczyć demokrację, poprzez swoich kolaborantów próbuje rozwalić blok NATO i odwrócić ideologię na rozpad światowej demokracji, populistycznie wzywa do przełączenia uwagi na wewnętrzne procesy polityczne każdego kraju. Obliczajmy, przeganijmy tę dyktatorską zarazę, kierowaną przez diabła. Jednoczmy się wokół prawdziwych ludzkich wartości, zasad humanitaryzmu i praworządności, ochrony człowieka i suwerenności terytoriów każdego państwa na świecie. Niech kieruje nami Bóg! Sława Ukrainie!
możliwościami. Korolczuk wyjaśnił, że wiele podstacji pozostało w trybie operacyjnej naprawy. Gdzieniegdzie wymieniono transformatory, ale udało się to zrobić daleko nie wszędzie. Ekspert ostrzegł Ukraińców przed przyszłymi problemami. Podkreślono, że w warunkach ochłodzenia do -10 stopni ograniczenia dostaw energii elektrycznej będą znaczące – do 10-12 godzin na dobę, podaje wydanie One.ua.
Werchowna Rada przyjęła w drugim czytaniu projekt ustawy nr 9665, który oprócz zaostrzenia odpowiedzialności karnej i administracyjnej za nielegalny obrót drewnem, zwiększa kary za nielegalny zbiór orzechów, grzybów i jagód. “Za” odpowiednią decyzją zagłosowało 242 deputowanych, podaje “Lwiwski portal”. Jeśli wcześniej na naruszających czekała grzywna od 17 do 21 hrywien, to teraz od 425 do 850 hrywien. Jak wiadomo, za nielegalne wycinanie drzew mogą nałożyć do 425 tysięcy hrywien grzywny lub wysłać na 10 lat za kraty.
Na swojej stronie na Facebooku Dmytro Wownianko “Kałynczuk” komentuje akcję obywateli: “W Kijowie, na rogu Alei Bohaterów Krut, ulicy Iwana Mazepy i Ławrskiej (obok hotelu “Salut”) akcja na rzecz uwolnienia azowców, którzy przebywają w niewoli. Całkowicie popieram! Swoich w niewoli porzucać nie można. Często piszę o uwolnieniu jeńców i szczerze witam każde takie wydarzenie! Ale! Powiedzcie, a dlaczego akcja nie na Trojeszczynie? Albo nie na Wynohradarze? Dlaczego nie na szosie Boryspolskiej? Przypominamy, kto dawał gwarancje, kiedy azowcom nakazano poddać się do niewoli? Gwarancje dawał prezydent Ukrainy Zełenski W. O. Czy nie logicznie byłoby przeprowadzać akcje wtedy, kiedy ZE jest w Ukrainie, w dzień powszedni i obok Biura prezydenta? Żeby adresat dokładnie usłyszał”.
Przygotował Ihor ZOC lepszą stronę. Wytrwałość kierownika i kwalifikacje wykonawców zaczęły przynosić owoce. Burza cytokinowa zderzyła się z ludzką wolą. Awarie – to nieprzewidywalność, to coś, co wnosi zamęt, ale w przedsiębiorstwach zawsze jest plan likwidacji awarii. Mogę podać jeszcze przykład. Jeden kierownik organu państwowego stale mówił o konieczności posiadania określonej strategii rozwoju branży. Sprzeciwiano mu się: mamy plany, są wykonywane, sprawnie zarządzamy procesami... W końcu ten inicjator dopiął swego – została opracowana i przyjęta Strategia rozwoju. Po pewnym czasie jego dawni oponenci publicznie oświadczyli, że z kolegami z innych regionów nieciekawie im się rozmawia z powodu ich nieaktualności, bo u nich nawet oficjalnie przyjętej Strategii nie ma. Co my, zwykli ludzie i wykonawcy, wiemy o Strategii naszego państwa i o planach jej realizacji? Kto i jak je wykonuje, kto otrzymał zachętę, a kto zawalił pracę i został ukarany? Pytałem ludzi z wielu regionów kraju: nic nie wiedzą. Nie wiedzą, w czym biorą udział. Wojna stała się nie tylko ogólnonarodową biedą, ale i sposobem na zamazywanie niedociągnięć i błędów. Nie widzę dywergentnego myślenia w działaniach władzy. Stąd i wątpliwości w szczerość zamiarów. Jeśli zamiary to zachować Ukrainę, a potem odbudować w kwitnący ogród, to ten artykuł nie może być niezauważony przez adresatów. Adresaci – to naród Ukrainy i ci, którzy tymczasowo kierują państwem. Od narodu zależy wszystko, od kierowników – wiele rzeczy. Jeśli wszystko koncentruje się w jednych rękach, jeśli wszystko kręci się wokół jednej osoby, to jest to typowy i rozpowszechniony błąd. Popełnianie takich błędów – to nie ten luksus, na który możemy sobie pozwolić. Mamy wielu godnych ludzi dużego kalibru nie z punktu widzenia otrzymanych stanowisk, a na podstawie osobistych właściwości. W naszym kraju są ludzie wielkich cnót i zalet. Ich trzeba angażować, im trzeba stwarzać warunki i dawać pełnomocnictwa. Co to jest odpowiedzialność, poświęcenie, oni i tak wiedzą – to mają we krwi. Tak samo dyplomacji ludowej nikt nie odwoływał, a to wielka siła. Dopóki nie nastąpi wlewanie świeżej krwi, dopóki nie zostaną zaangażowani do wykonywania ważnych zadań strategicznych profesjonaliści, dopóki nie nastąpi funkcjonalny podział, dopóki nie będzie zmian w dyspozycjach, nam trudno oczekiwać realnych pozytywnych zmian w najbliższym czasie. Winston Churchill dożył do poważnego wieku i do ostatniego tchu służył Wielkiej Brytanii. Usłyszcie ludzi z doświadczeniem i życiowymi osiągnięciami. Zrozumcie, że ludowe przysłowie: “Głównie, żeby tańczyć umiał, a pracować i życie nauczy” – to żart. Nam nie do żartów. Możliwe, że Ukraina nie otrzymuje wystarczającej pomocy nie dlatego, że Zachód jest cyniczny i obojętny, a dlatego, że nie w te ręce chcieliby dawać?
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła HOŁOMSZA, zasłużony prawnik Ukrainy. Dzisiaj musimy mówić konkretnie o moskiewskim, albo kremlowskim faszyzmie. Odwołajmy się do oficjalnej definicji, według Wikipedii: faszyzm (wł. fascismo, od wł. fascio – „wiązka”, „zjednoczenie”) – odmiana reżimu politycznego, a także radykalna autorytarna imperialistyczna ideologia polityczna, której właściwymi cechami są nadzwyczajny kult jednostki, militaryzm, totalitaryzm, imperializm oraz idea jednoczenia, mobilizacji narodu i państwa przeciwko wrogom, siłowe tłumienie opozycji oraz idea ciągłej wojny i panowania. Ta kategoria jasno definiuje zrodzony przez Putina faszystowski reżim kremlowski, który w swojej „ideologii”, w swoich skalach i okrucieństwie przewyższył hitlerowski, chociaż hitlerowska ideologia, formy i metody gestapo są w pełni obecne w działalności kremlowskiego faszystowskiego reżimu, co prawda, uzupełnione najokrutniejszymi aktami terroryzmu. Trudno uwierzyć, ale ta ideologia stała się dla Kremla państwową i wciągnęła w swoją „istotę” całą „wierzchułkę” władzy, struktur ochrony porządku prawnego, całej machiny państwowej, propagandę, rozwinęła całą sieć różnego rodzaju propagandy informacyjnej do „prania” mózgów ludzi, niestety, na całym świecie. Posługując się starą kagiebowską siecią agentury, opłacaną z handlu narkotykami i bronią, „piorą” oni mózgi na korzyść profaszystowskich kremlowskich „kandydatów”, którzy wysypują ukraińskie zboże, hamują udzielanie pomocy Ukrainie. Ta faszystowska kremlowska machina jest jasno zorientowana na nieświadomych merkantylnych degradatów, miejscami na tych, którzy nie mając wystarczającej wiedzy i doświadczenia, dają się kupić w dosłownym i przenośnym znaczeniu tego słowa, podgrywając mordercom, terrorystom w przebiegle splecionej sieci faszystowskiego kremlowskiego reżimu. Nadszedł czas przejrzenia na oczy w świecie, który przed agresją był zastraszony faszystowską kremlowską propagandą, która nazwała siebie „drugą armią” na świecie z nuklearnym guzikiem, jak małpa z granatem. Takim o jego życiowej i twórczej drodze. „To, że Ukraina dzisiaj jest w centrum uwagi całego świata, to prezent od losu, ale, niestety, krwawy prezent... Ale w tym wiecznym padole smutku trzeba znaleźć klucze do zwycięstwa” – cytuje gazetę pan Szczerbak. Proświcianie dołączają do gratulacji dla jubilata, dawnego autora „Słowa Proświty”! W następnym, 2025 roku, Wielkanoc zarówno rzymscy katolicy, jak i prawosławni będą świętować w jeden dzień – 20 kwietnia, donoszą „Ekonomiczne nowiny”. Ukraina nie jest gotowa na mrozy, dlatego w okresie zimowym oczekuje się zaostrzenia problemów z dostawami energii elektrycznej, informuje portal informacyjny One.ua. O tym ostrzegł współzałożyciel Instytutu Strategii Energetycznych Jurij Korolczuk. Według słów analityka, nasz kraj „wytrzyma” tylko ciepłą zimę. Chodzi o warunki, w których temperatura powietrza nie będzie niższa niż -3–5 stopni Celsjusza. Zaznaczono, że problemy nigdzie nie zniknęły od lat 2022–2023. Ukrenerho nie zdołało w pełni przywrócić pełnowartościowej pracy. Przeprowadzono jedynie operacyjny, a nie kapitalny remont bloków cieplnych. Jest to związane z brakiem czasu i ograniczonymi finansami.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor TUPIŁKO, uczestnik likwidacji awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej
W każdej sytuacji ważna jest terminowość. Czasami to właśnie terminowość staje się czynnikiem decydującym. To, co dzieje się w naszym kraju, wymaga koncentracji wysiłków, szybkiej reakcji, podejmowania niestandardowych kroków i mądrych decyzji. Właśnie tej mądrości, wyważenia, moim zdaniem, brakuje w działaniach ludzi, którzy sprawują władzę polityczną i państwową w Ukrainie. Pod koniec września Prezydent Ukrainy Zełenski zwrócił się do nas z komunikatem o wynikach swojej wizyty w USA. Prezydent mówił pewnie, o pozytywnych sprawach, ale nieprzekonująco. Za pewnością było widać chęć, by nas w czymś przekonać, a za pozytywnością wyczuwalne było pragnienie uspokojenia. Nie trzeba nas do niczego przekonywać ani uspokajać. Niestety, władza tego dotąd nie zrozumiała, dlatego u nas brakuje poważnej, szczerej rozmowy. Nawet w warunkach wojny potrzebna jest krytyka i skuteczna opozycja. Być może jeszcze bardziej niż w czasie pokoju. Chodzi o krytykę konstruktywną. Jeśli człowiek krytykuje, to znaczy, że widzi wady. Ponadto opozycja proponuje drogi i narzędzia usuwania wad. Oczywiście, jeśli jest to opozycja, a nie konkurenci w walce o stanowiska. Niewielkie wady mogą prowadzić do wielkich kłopotów. A my mamy poważne problemy. Co do istoty, dziś władza nie ma ludziom, społeczeństwu, nic do zaoferowania, co pozwoliłoby wyjść z kryzysu. „Plan zwycięstwa” jest prezentowany jako obcy, a nie własny. Ci obcy ludzie są wpływowi, ale nie są nasi. Mimo to władza ceni ich bardziej niż swoich. Ci obcy ludzie nigdy nie nazywali się sojusznikami Ukrainy, co najwyżej partnerami. Ale i Rosja jest dla nich partnerem. Mimo to plan powstaje dla „przyjaciół”, jest im pokazywany, a ci, którzy realnie walczą i pracują na zwycięstwo, nic nie wiedzą o planach, według których Ukraińcom przewiduje się działać i istnieć. A dzieje się tak, mimo że to właśnie zwykli Ukraińcy stanęli w obronie kraju bez wszelkich planów i wezwań. Nikt nie domaga się ujawniania państwowych tajemnic. Ale ludzi nie można trzymać w niewiedzy co do dróg ruchu. Plan musi koniecznie mieć konkretne zadania, osoby odpowiedzialne za ich wykonanie i terminy wykonania. Jeśli, na przykład, kopalnia ma plan, to zapisano w nim, ile węgla górnicy powinni wydobyć na powierzchnię, jakiej jakości, jakie terminy wysyłek i kto za który proces wydobycia odpowiada. Inaczej to nie plan, lecz zamiary, marzenia, życzenia... Ukraina nie po raz pierwszy przechodzi przez czarny pas, pełen nieszczęść, bałaganu i zamieszania. Różnie, ale przechodziła. Pamiętam czas, gdy w Ukrainie panował chaos, galopująca inflacja, kwitł barter, a my nie mieliśmy nawet waluty, bo w obiegu były kupony bez numerów – faktycznie świstki. Wielu to pamięta. W jednym obwodzie mianowano nowego szefa administracji państwowej. Od pierwszego dnia oświadczył wszystkim o konieczności posiadania planów i o terminach sprawozdawania z ich wykonania. Nie zrozumiano go, a nawet naśmiewano się: mianowano „klauna”, jakie mogą być plany, skoro nikt nie wie, co będzie za pół godziny. Ale się podporządkowano. Już po dwóch miesiącach odczuto zmiany: plany zaczęły działać. Sytuacja zaczęła się zmieniać w
Tłumaczenie maszynowe
Dziennikarz Leonid Logwynenko w artykule „Za co walczymy” w gazecie „Silski Visti” (nr 41, 08.10.) przypomina, że dla Putina Ukraińców nie istnieje, co oznacza, że po Ukraińcach nie może zostać na tej ziemi nawet śladu. „O tym trzeba krzyczeć, a banery na charkowskich ulicach milczą, jakby nie było wojny. W jedynych wiadomościach, finansowanych z budżetu państwa, dominują zwycięskie reportaże, podczas gdy na froncie brakuje ludzi, broni, nabojów, mobilizacja jest nieudana, a żołnierze na pierwszej linii trzeci rok bez rotacji... I tak będzie trwało, dopóki politykom nie dotrze, że w Ukrainie jest wojna, a nie rywalizacja o rejting” – pisze dziennikarz. Gazeta „Ekspres” (nr 39, 26.09.) pisze, że prawie 80% obywateli Ukrainy nie wyjechałoby na stałe za granicę, nawet gdyby miało paszport jednego z zachodnich państw. Jak wykazało badanie Kijowskiego Międzynarodowego Instytutu Socjologii, na taki krok nie jest gotowa nawet większość mężczyzn w wieku mobilizacyjnym. W wywiadzie dla czasopisma „Kraj” (nr 19, 10.10.) były przewodniczący Rady Najwyższej, poseł Ukrainy Dmytro Razumkow zauważa: „Wcześniej mieliśmy rząd Zełenskiego, a teraz gabinet Jermaka”. Według polityka dawna monowiększość „Sługi Ludu” i dawne OPZŻ tworzą w Radzie faktyczną koalicję. „Konsekwencje przyjęcia ich decyzji będą katastrofalne, zwłaszcza w kwestii podatków, ograniczenia świadczeń socjalnych, nieadekwatności budżetu, prób kontrolowania wszystkich za pośrednictwem systemu bankowego, nadzoru wideo. Wydaje się, że na Bankowej chcą przejść do dyktatury, jak w Rosji” – cytuje czasopismo pana Razumkowa. Periodyk „Publika” (nr 40, 01.10.) z okazji 90. rocznicy urodzin pisarza, lekarza i dyplomaty Jurija Szczerbaka opowiada
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła PROCIUK
Ciąg dalszy. Początek w nr 34—40 z 2024 r.
Początek 1944 roku. Utworzenie grupy „UPA-Południe” Nadszedł rok 1944. Krwawej bitwie nie było widać końca. Zrujnowana leżała pod śniegiem ukraińska ziemia, czekała wiosny. Na zgliszczach wsi grzebały się jakieś niezgrabne istoty, w których, dopiero po dokładnym przyjrzeniu się, można było rozpoznać boże stworzenie – człowieka. Coraz bliżej przesuwał się front, przygotowując zmianę jednego okupanta na drugiego. A o czym wtedy marzyli i myśleli ukraińscy powstańcy? Co dodawało im sił w śmiertelnych bojach i dalekich rajdach, co grzało im serce i duszę, nie pozwalało popaść w rozpacz? Co czuli wtedy półgłodni, źle obuci i ubrani ukraińscy chłopcy i dziewczęta, którzy stanęli do walki o Wolność Ukrainy? Wydaje mi się, że najlepsza odpowiedź na to pytanie znajduje się w świątecznym Rozkazie dowódcy Grupy „Bohun” Petra Olijnyka – Eneja z 5 stycznia 1944 roku. Rozkaz dla powstańców UPA – grupy „Bohun” z okazji tradycyjnego święta Bożego Narodzenia W tym tradycyjnym dniu, kiedy rozśpiewane dzwony zwiastować będą narodzenie Chrystusa, kiedy betlejemska gwiazda prawdy prowadzi narody do jasnego Poranka, wspomnijmy wszystkich tych, którzy szli z nami i którym los sądził umrzeć bohaterską śmiercią w niezwyciężonym pochodzie do lepszego jutra; wspomnijmy tych, których siłą wywieziono na dalekie katorgi Niemiec, tych, którzy oderwani od rodzinnych stron musieli tułać się po bezkresnych przestrzeniach Syberii, tych, których krwią okrutna ręka Gestapo zrosiła mury ponurych więzień, napoiła nią nasz czarnoziem; wspomnijmy tych wszystkich, których zamordowano w nieludzki sposób w piwnicach, lochach, kazamatach NKWD. Wspomnijmy tych ludzi, dorosłych, młodzież, matki, ojców, starych dziadków i babcie, którzy tak wiele wycierpieli i cierpią jeszcze od wysługujących się stalinowskiemu i hitlerowskiemu imperializmowi, którzy wystąpili razem z nami, powstańcami, jako jedna niepodzielna rodzina, sami jako powstańcy, którzy na ołtarz Ojczyzny składają wszystko, co najdroższe. W tym dniu, kiedy łączą się wspomnieniami, życzeniami wszyscy bliscy, krewni — bądźmy i my myślami i życzeniami razem z tymi wszystkimi zniewolonymi, jak i my narodami, które idą ramię w ramię z nami, którym i nam drogowskazem stało się: na gruzach imperialistycznych państw-zaborców zbudować swoje własne niepodległe państwa! Bądźmy dumni z tego, że nam sądziło się zostać następcami walki książęcych drużynników, bezstrasznego kozactwa, rycerzy spod Krut, bohaterów powstań, którym przewodził ataman Symon Petlura! Wierzymy, że za rok będziemy witać Boże Narodzenie przy śpiewie dzwonów Świętej Zofii niepowtarzalnego w swoim pięknie Złotowiernego Kijowa. A na nasz tradycyjny Jordan pójdziemy wspaniałą procesją nad Dniepr-Sławutycz, aby święcić nasze zwycięstwo! Przyjaciele! Dla osiągnięcia dumnie postawionych ideałów, życzę wszystkim Wam sił, zdrowia, wytrwałości i stalowej wiary w ostateczne zwycięstwo! Sława Ukrainie!
Na początku stycznia dowódca Kropywa przebywał w Wyszogródku, w oddziale Omelana Hrabcia – Batka. W Noc Wigilijną (czyli 6 stycznia 1944 r.) oddział O. Hrabcia – Batka wyruszył w rajd na południowy wschód Galicji. Hryhorij Ilczenko-Stepowy wspomina: „My pojechaliśmy z rajdem propagandowym. Rozdawaliśmy literaturę i interesowaliśmy się nastrojem oraz stosunkiem ludności do przyszłego nowego okupanta. Skupienie wojsk niemieckich było duże. One bez końca poruszały się to w kierunku Płoskirowa, to z powrotem, a dlatego wybuchały starcia zbrojne, a czasem i ciężkie, długotrwałe boje. Ciężki bój odbył się na stacji Podwołoczyska. Tam zajęliśmy załadowane wagony na kolei i wszystko, co mogliśmy, zabraliśmy sobie. Potem braliśmy Skałat i Hrymajłów, a we wsi Mała Łuka zajęliśmy sztab jakiejś niemieckiej jednostki. Niemcy już nie byli tymi, co w 1941 roku. Oni prędzej podnosili ręce, aniżeli słuchali rozkazów swoich dowódców. I przez cały czas tego naszego ważnego marszu prowadził nas po mapie oraz po kompasie jeszcze nie do końca wyleczony Szef Sztabu UPA – Południe „Kropywa”. Nawiasem mówiąc, w tym samym czasie i w tym samym kierunku prowadził również swój rajd Iwan Kłymyszyn – Kruk.
*** Przed świętem Jordanu Kropywa został odwołany z rajdu na południowy wschód Galicji. Na jego barki teraz spadła odpowiedzialność za wyszkolenie bojowe kilkutysięcznego Okręgu Wojskowego „Bohun”. Jeszcze na początku grudnia 1943 r. Enej podpisał rozkaz o mianowaniu Kropywy starszym oficerem kontrolno-szkoleniowym Grupy UPA „Bohun”: „11. Starszym oficerem kontrolno-szkoleniowym grupy mianuję dr. Kropywę. Wysłanych przez niego oficerów uważać za kompetentnych do sprawdzania pracy w oddziałach i instruktaży dla dowódców” czytamy w tym rozkazie. Przypis: „Starszy oficer kontrolno-szkoleniowy” – we współczesnej ukraińskiej armii takie stanowisko nazywa się: „szef wyszkolenia bojowego”. Jakaż okoliczność skłoniła Eneja do wydania takiego rozkazu? Dlaczego właśnie teraz, w obliczu niewiarygodnych prób, trzeba było znaleźć czas na wyszkolenie wojskowe? Myślę, że sam Kropywa stale dowodził Enejowi i innym dowódcom UPA tezę o konieczności jakościowego wyszkolenia wojskowego dla wszystkich oddziałów powstańczych, a zwłaszcza dla oficerów i podoficerów. To nie była po prostu jakaś abstrakcyjna, oderwana od realnego życia idea, a wycierpiana w licznych bojach i marszach pewność. Tak, w większości ukraińskich młodzieńców genetycznie były zakodowane takie kozackie cechy bojowe, jak odwaga, męstwo, poświęcenie. Ale do prowadzenia długotrwałej wojny partyzanckiej tego było za mało. Oddziały powstańcze trzeba było scalić żelazną dyscypliną i umiejętnością przeciwstawienia się wrogowi w natarciu i obronie. Powstaniec zawsze walczy we wrogim otoczeniu, dlatego musi umiejętnie wychodzić z niego i znowu zadawać wrogowi dotkliwe ciosy z flanki i z zaplecza. Nieudany rajd na Żytomierszczyznę na początku listopada 1943 roku i rozstrzelanie za tę porażkę dowódcy sotni Bułanego, który podczas rajdu pobłażał dezercji wśród powstańców, a potem sam stał się dezerterem, tylko utwierdziło Kropywę w słuszności swoich przemyśleń. Prowadzenie wojny partyzanckiej to wielka sztuka, którą trzeba opanowywać nie zważając na czas i okoliczności. W raporcie o działalności oddziałów Grupy „Bohun” od 15 do 30 listopada 1943 r. czytamy: „Sprawy pracy wychowawczej pod koniec miesiąca poprawiły się. Oddziały w czasie postojów szkolą się. Szkolenia prowadzą oficerowie sotni, zależnie od inicjatywy, poziomu dowódcy sotni, jego wymagań i charakteru. Pod koniec miesiąca sprawę szkoleń powierzono dr. Kropywie – zwiększono aparat kontrolny do trzech osób”. O pracy Kropywy na tym odcinku wspomina M. Skorupśkyj – Maks: „Szkoła podoficerów UPA-Południe mieściła się na chutorze Zełenyj Dub. Pomieszczeniem dla szkoły służyły dwa przeniesione ze wsi domy; stały one daleko w polu, w głębokim rowie prawie nie zauważalne. Wielkie drzewa zasłaniały je nawet przed samolotami. Na instruktorów tej szkoły dowódca Kropywa wyznaczył
Dowódca Grupy UPA Petro Olijnyk — Enej. 5.01.1944 r.
mnie byłego majora Armii Czerwonej Bajdę, starszego porucznika Gruzina Aloszę oraz dwóch starszynów, którzy ukończyli szkołę starszynów UPA „Drużynnykiw”. Jeszcze przed Nowym Rokiem wojska tak zwanego „Pierwszego Frontu Ukraińskiego” (1FU) generała Watutina wyparły Niemców z Żytomierza, Koziatyna i Korostenia. W pierwszych dniach stycznia 1944 roku bolszewicy zajęli miasta Berdyczów, Nowogród Wołyński, Sarny. Zorganizować tutaj jakąkolwiek obronę Niemcy nie zdołali. Armia Czerwona, nie napotykając oporu, w krótkim czasie posunęła się przez ukraińskie Polesie daleko na zachód i 18 stycznia oddziały czołowe 1FU dotarły do rzek Horyń i Styr. W ten sposób Grupa UPA „Bohun” Petra Olijnyka, której oddziały bojowe były skoncentrowane na południowym Wołyniu w czworoboku Dubno-Zdołbunów-Łanowce-Krzemieniec, okazała się odcięta od Sztabu UPA „Północ” Kłyma Sawura i wojsk UPA, które działały na Polesiu. Przed regularnymi oddziałami bolszewicy puszczali oddziały czerwonych partyzantów, którzy niczym drapieżne sępy rzucali się na wykrwawione i bezbronne ukraińskie wsie, czasami nawet podając się za ukraińskich powstańców, aby było na kogo zwalić winę za swoje krwawe zbrodnie. „Nadeszły Święta Jordanu, a wraz z nimi nowe wydarzenia. Oddział bolszewickich partyzantów w liczbie do 400 osób niespodziewanie przeszedł przez linię frontu z szepietowskich lasów i wdarł się na niemieckie zaplecze, a tym samym – na teren działań UPA. Podszywając się pod nasze imię, udało im się przejść przez wsie Kuniw, Wilia, Peremoriwka, Wełyka Moszanycia oraz Obhiw. Po drodze dzika horda rozstrzeliwała naszych łączników, staniczowych oraz rannych strzelców w szpitalach UPA. Wyżynała też ludność cywilną. Grabież i gwałcenie kobiet były na porządku dziennym. Wyżej wymienione wydarzenia dotknęły również naszą szkołę. W dzień Wigilii przyjechał do mnie Hamalia, instruktor szkoły podstarszyn UPA, która mieściła się niedaleko od nas w lesie koło wsi Dubieński Majdan (komendantem tej szkoły był Hornostaj). Z polecenia Kropywy miałem utrzymywać z tą szkołą stałą łączność i prowadzić w razie potrzeby wspólną obronę, wzajemnie wymieniając informacje o wrogu. Bazując na danych wywiadu sztabu, Kropywa radził mi być ostrożnym i sprawdzić wysunięte na wschód wsie. Wykonałem rozkaz i tego samego dnia pod wieczór starszy porucznik Alosza wrócił z kilkoma ludźmi z wywiadu. Wszystko było spokojnie. Po incydencie z sowieckimi partyzantami na naszym terenie pojawili się Madziarzy, ale szkoła do końca stycznia kontynuowała naukę”. Przytaczając te, bez wątpienia, prawdziwe fakty, Maks jednocześnie nie wyjaśnia nam, dlaczego właśnie teraz, przed przejściem frontu, w UPA tworzone są i działają szkoły podstarszyn. Dlaczego powstała tak nagła potrzeba dużej liczby wyszkolonych podstarszyn dla powstańczego wojska? Oczywiste jest, że Maks wszystkiego tego nie wiedział, chociaż dzięki swojej bystrości o czymś się domyślał. Rzecz w tym, że w tamtym czasie na południowym Wołyniu, na wykonanie rozkazu Głównego Dowódcy UPA generała Szuchewycza-Czuprynki, prowadzono aktywną pracę nad stworzeniem nowej powstańczej jednostki bojowej – oddzielnej Grupy UPA – Południe. Mając na uwadze to, że niemiecko-sowiecki front zbliżył się niemal bezpośrednio do terenów działań bojowych Grupy „Bohun”, cała praca organizacyjna przebiegała w warunkach ścisłej tajności. Tylko kilku wyższych dowódców było wtajemniczonych w prawdziwe plany formowania i bojowego zastosowania Grupy UPA-Południe. Dowódcy średniego szczebla – kureniowi, sotniowi, czotowi – a tym bardziej szeregowi powstańcy, oczywiście tych planów nie znali. Dlatego Maks w swoich wspomnieniach nazywa nowo utworzoną jednostkę wojskową UPA-Wschód, choć w rzeczywistości była to UPA-Południe. Do nas po pół wieku dotarło bardzo mało drukowanych materiałów o formowaniu Grupy UPA-Południe, ale pewne wyobrażenie o ówczesnych wydarzeniach one dają. Główny Prowid OUN sprawę utworzenia i dowodzenia Grupą UPA-Południe powierzył Prowidnykowi OUN na OSWZ Wasylowi Kukowi – Lemiszowi. To znaczy, że od tego czasu Wasyl Kuk – Lemisz pełnił obowiązki nie tylko politycznego Prowidnyka OUN oraz OSWZ, ale stawał się też dowódcą wojskowym, któremu podporządkowane były wszystkie oddziały bojowe Grupy UPA-Południe. Wasyl Kuk-Lemisz w tamtym czasie już uświadomił sobie, że podporządkowanie Grupy UPA „Bohun” Sztabowi UPA-Północ Kłyma Sawura jest niecelowe. Łączność „Północ-Południe” ze Sztabem UPA „Północ” była niepewna. Znaczna część tej łączności przebiegała przez niezalesioną część środkowej części Rówieńszczyzny, dlatego wrogowi udawało się chwytać i niszczyć łączników. Rozkazy i zarządzenia od Kłyma Sawura do Eneja docierały z opóźnieniem, a nawet całkiem przepadały. O jakościowym planowaniu operacji bojowych nie mogło być mowy. Dlatego Grupa UPA, która znajdowała się na południowym Wołyniu, musiała działać samodzielnie, podporządkowując się tylko Głównemu Dowódcy UPA. Powstaje pytanie: jeśli Wasyl Kuk-Lemisz przejmował funkcje dowódcy, to co miał robić dalej dowódca Grupy „Bohun” Petro Olijnyk-Enej? A Enej miał dalej pozostawać na swoim miejscu, ale działać teraz musiał w warunkach bolszewickiej okupacji, czyli dalej kontynuować podziemno-partyzancką walkę na terenie południowego Wołynia. Wszystkie oddziały bojowe skoncentrował teraz w swoich rękach Wasyl Kuk-Lemisz, który po zakończeniu formowania Grupy miał przeprowadzić rajd na południe. Przez linię frontu postanowiono przechodzić małymi, nieuchwytnymi grupami (do kierowania którymi właśnie potrzeba było tak wielu wyszkolonych starszyn i podstarszyn), a potem znów połączyć się w rejonie Chołodnego Jaru na Czerkaszczyźnie. Łuka Pawłyszyn – Ihor wspomina o radzie wojskowej wyższego dowództwa UPA „Północ” z udziałem przedstawicieli głównego prowidu OUN, która odbyła się 18 stycznia 1944 r. w chacie leśniczego we wsi Batkiwci w rejonie mizockim (obecnie zdołbunowskim). „Nam całkowicie zwolniono i otoczono wzmocnioną ochroną chatę leśniczego. Najważniejsi uczestnicy rady: Lemisz – krajowy prowidnyk „Wschodu” i przedstawiciel głównego prowidu, Kłym Sawur ze swoim wojskowym Karpewyczem, druh Mychajło, Horobenko – zastępca Sawura ds. organizacyjnych, Iwan – zastępca Lemisza, Enej i dowódca kurenia jego grupy Mykoła Swystun, Jarosław Dudar (Weres) – orgreferent kraju „Wschód”, Ołeh. Było jeszcze kilku ounowców, których nie zapamiętałem”. Główny referent, zastępca Lemisza Iwan, w szczególności powiedział: „Ukrainę, jej armie, które z wysiłkiem budujemy, czekają sława i wolność. Z uwagi na powiedziane, myślę, że oddziały UPA muszą stać się bardziej kompaktowe i bojowe. Taką wielką, niedostatecznie nauczoną, wyszkoloną i uzbrojoną masą przez front nie przejść. Czerwoni mają czołgi, samoloty, artylerię. Oni tak mogą uderzyć, że aż pióra polecą. Można przesiąknąć tylko małymi, dobrze zorganizowanymi i wyposażonymi technicznie grupami. Na miejsce wielkiego zboru proponuję Chołodnojarszczyznę, sławną ze swoich nacjonalistycznych tradycji”. (wyróżniono przeze mnie. – M. P.). Na tej naradzie Wasyl Kuk-Lemisz ogłosił utworzenie Grupy UPA-Południe, którą zgodnie z decyzją Głównego Prowidu miał objąć. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Po zakończeniu radzieckiej władzy został skazany i wysłany do obozów». Na wydarzenie przybyli mieszkańcy miasta i studenci, pracownicy muzeów i bibliotek Żytomierza. Swoimi wspomnieniami o twórczej współpracy z Mykołą Fedoryszynem podzieliła się Anhelina Nesterowa, działaczka Proświty, kierowniczka wzorcowego zespołu folklorystycznego «Dżerelce». Riwnianie podarowali Żytomierskiemu Obwodowemu Muzeum Literackiemu książki Homera «Odyseja» w przekładach Borysa Tena z ilustracjami Walerija Wojtowycza, «Peresopnycka Ewangelia według Mateusza» (oprac. M. Fedoryszyn) oraz książkę «Riwne: folklorystyczna stolica Ukrainy». Ważne, że podwижnicza, żmudna praca Borysa Tena nie została zapomniana, Słowo, które pielęgnował przez dziesięciolecia za małym piśmiennym stołem, żyje i działa. Raz po raz Borys Ten przychodzi do czytelnika, gromadzi nieobojętnych i świadomych Ukraińców.
Po powrocie ze zjazdu M. Lewycki jeszcze z większym uporem i aktywnością organizował pracę organizacji, a sukcesy w tym były wielkie. Ale, niestety, jak mówi przysłowie: „Gdzie dwóch Ukraińców, tam trzech hetmanów”. Tak się stało w tarnopolskiej organizacji RUCHU. Na konferencji 2–3 grudnia 1989 r. grupa spiskowców próbowała odsunąć M. Lewyckiego od kierowania organizacją, chociaż podczas jej tworzenia żaden z nich nie wykazał się odwagą, by stanąć na jej czele. Wtedy z propozycji I. Drача obrano 5 współprzewodniczących NRU, wśród których nadal pracował M. Lewicki jako współprzewodniczący. Na tej konferencji M. Lewicki wygłosił gruntowne sprawozdanie z ogromnej pracy organizacji za czas jego przewodzenia. Michajła Lewyckiego kochano i szanowano, ludzie witali jego wystąpienia na wiecach owacjami i oklaskami. Niestety, nowa władza obwodu tarnopolskiego niepodległej Ukrainy, a także ci, którzy byli obok niego w kierownictwie NRU, nie docenili należycie jego wkładu w zdobycie przez Ukrainę niepodległości, lecz zapomnieli o nim… W ostatnich latach życia M. Lewicki rzadko pisał wiersze, spotykał się z przyjaciółmi. Zapewne niesprawiedliwość, która spotkała jego los, nadszarpnęła zdrowie i po krótkotrwałej chorobie odszedł w wieczność 11 kwietnia 2018 roku. Pochowany w miejscowości Pukeniczi obok grobów ojca i matki.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhenija JURCZENKO. Niedawno w Żytomierskim Obwodowym Muzeum Literackim odbyły się dialogi muzealne. Przybyli goście z miasta Równe – proświcianin, kulturoznawca, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, kierownik muzeum Ułasa Samczuka Mykoła Fedoryszyn oraz historyk sztuki, krajoznawca, badacz mitologii ukraińskiej, artysta Wałerij Wojtowycz. Nieprzypadkowo mieszkańcy Równego przyjechali właśnie do Żytomierza, gdyż tutaj żył i pracował pisarz, tłumacz Borys Ten. W sali muzealnej, poświęconej jego życiu i twórczości, odbyła się prezentacja książki Homera „Odyseja” w przekładzie Borysa Tena i z ilustracjami Wałerija Wojtowycza. Przedmowę do wydania napisał Mykoła Fedoryszyn, gdyż Borys Ten jest rodowitym mieszkańcem Dermania (obwód rówieński), opiewanego przez Ułasa Samczuka, a życiowa ścieżka Borysa Tena (prawdziwe imię Mykoła Chomyczewski) przywiodła mieszkańców Równego do Żytomierza. Moderatorką prezentacji książki była kierowniczka muzeum literackiego Raisa Dołhych, która zwróciła uwagę obecnych na ciekawe fakty z życia Borysa Tena, a także pokazała unikalne eksponaty muzealne, w szczególności stół, przy którym powstał przekład „Odysei” Homera. Śpiewaczka i bandurzystka Switłana Nikonorowa wykonała pieśń „Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie” i zaznaczyła: „Wreszcie o Borysie Tenie mówimy częściej”. Mykoła Fedoryszyn i Wałerij Wojtowycz opowiedzieli o pomyśle stworzenia i pracy nad wydaniem, które ujrzało światło dzienne w tym roku w wydawnictwie „Wołynski oberehy” i jest przydatne dla nauczycieli, wykładowców i studentów, pisarzy oraz artystów. Wystąpił przewodniczący Żytomierskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Swiatosław Wasylczuk: „Należy wspomnieć, że Borys Ten również był proświcianinem, a mianowicie sekretarzem i bibliotekarzem towarzystwa „Wołyńska Proświta”. Był on także duchownym. Za tę działalność doświadczył prześladowań ze strony
Tłumaczenie maszynowe
Kazymyr JAREMA, członek RUCH-u i „Proświty” od 1989 roku. Ukazała się drukiem książka Iłariona Pyłypcia „Mychajło Łewycki”, umiejętnego mistrza słowa artystycznego, który osobiście znał M. Łewyckiego od pierwszego dnia jego przyjazdu do Tarnopola, był wiernym przyjacielem, wiele czasu z nim spędzał. Mychajło Łewycki urodził się 16 marca 1948 roku we wsi Pukenyczi w rejonie stryjskim obwodu lwowskiego. Ukończył wydział filologiczny Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego. Autor zbiorów wierszy „Mamyni perepiłky” (1979), „Swit okołyć” (1986), „Ja zawżdy buw zakochanyj w derewa” (1993), „Wiwtorok” (1994), „De rostemo, tam musymo cwisty” (1998), „Z ostanńoji pelustky lita” (2004). Wydał wiersze dla dzieci „Wełykdeń” (1992) oraz książki łamańców językowych i kolorowanek „Snih horiw od snihuriw” (1992). Członek Związku Pisarzy Ukrainy od 1981 roku. Od 1986 r. – członek Związku Artystów Ukrainy, uczestnik szeregu wystaw artystycznych. Od 1983 r. mieszkał w Tarnopolu, pracował jako artysta w kombinacie artystyczno-dekoratorskim, korespondent gazety „Swoboda”. Od 1989 r. – jeden z organizatorów i pierwszy przewodniczący (później współprzewodniczący) krajowej organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy (NRU), wybierany na deputowanego rady obwodowej. Odznaczony orderem „Za odwagę”, medalami trzech stopni „Za zasługi dla narodu ukraińskiego”, honorowym wyróżnieniem NSPU oraz wieloma innymi nagrodami. Laureat nagród im. B. Łepkiego, im. I. Błażkewycz. W celu upamiętnienia jego pamięci w czerwcu 2024 r. Rada Miejska Tarnopola oraz obwodowa organizacja NSPU ustanowiły coroczną miejską nagrodę literacką imienia Mychajła Łewyckiego. M. Łewycki przyjechał do Tarnopola z żoną Nadią. Brał aktywny udział w życiu społecznym miasta, stale spotykał się ze znanymi twórczymi ludźmi Tarnopola. Zawsze na tych spotkaniach i innych wydarzeniach obecni byli z nim I. Hereta oraz I. Pyłypeć. I. Pyłypeć prowadził dziennik, w którym notował wszystkie te spotkania, a w 1998 r. na 50-lecie M. Łewyckiego wydał książkę „To wsjake może trapytysia”, ilustrowaną przez znanego artystę M. Pysznego, w której znajduje się 50 miniaturowych dowcipnych opowiadań. Od wczesnego dzieciństwa wrażliwa emocjonalna osobowość poety M. Łewyckiego chłonęła piękno i bogactwo rodzinnej przykarpackiej przyrody, wychowywała w sobie miłość do wszystkiego, co ojczyste, sprzyjała rozwojowi talentu artysty i skłaniała do twórczości przez całe życie. Odkrywszy w sobie powołanie i talent do pisania utworów poetyckich, M. Łewycki po ukończeniu szkoły pogłębiał i wzbogacał swoją wiedzę z języka i literatury ukraińskiej początkowo w obwodzie […]. Zginął Mykoła Wiktorowycz Prysiażniuk (ur. 1997 r.). Został powołany w szeregi ZSU 10 grudnia 2021 r., służył jako dowódca oddziału plutonu przeciwlotniczego. Składamy wyrazy współczucia rodzinom, towarzyszom broni żołnierzy, wszystkim, którzy znali poległych obrońców Ukrainy. *** We Lwowie pożegnano poległych na froncie obrońców – zięcia zamordowanej językoznawczyni Iryny Farion, Wasyla Osobę, oraz Mychajła Jezerskiego. Obaj polegli wojskowi zostali pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim. Wieczna pamięć bohaterom. Uniwersytecie Lwowskim, a od drugiego roku – w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym i jednocześnie pisał wiersze, które ukazały się drukiem w jego pierwszym zbiorze „Mamyni perepiłky” w 1979 r. Wysoką ocenę zbiorowi (za który przyjęto go do SPU w 1981 r.) wystawił P. Zahrebelny. Poezję M. Łewyckiego oceniono jako wysoce kunsztowną i nieprzeciętną, docenili ją znani twórcy Ukrainy i Tarnopolszczyzny oraz wielu czytelników. Był on także mistrzowskim artystą, choć tego zawodu nigdzie nie studiował. Jego akwarele są tak samo doskonałe, jak poezja. W Tarnopolu brał aktywny udział w działalności SPU. Warunki pieriestrojki, która rozpoczęła się od 1985 roku w ówczesnym totalitarnym państwie, sprzyjały wzrostowi ruchu narodowowyzwoleńczego zarówno na Ukrainie, jak i wśród innych narodów ciemiężonych przez Moskwę. Zezwolono na tworzenie organizacji społecznych, z więzień wypuszczono większość więźniów politycznych. Idea stworzenia RUCH-u zrodziła się w murach SPU w Kijowie. Po czym rozpoczęły się przygotowania do stworzenia NRU. W tym celu na początku grudnia 1988 r. z każdego obwodu zaproszono do Kijowa członków SPU na plenum, gdzie zapoznano ich z zadaniem stworzenia NRU. Z Tarnopola na plenum był H. Petruk-Popyk. Kiedy wieczorem 2 grudnia 1988 roku przyjechał z Kijowa, szedł ulicą i zobaczył światło w gabinecie roboczym I. Pyłypcia, więc wszedł do niego. W gabinecie byli obecni I. Pyłypeć, B. Demkiw, M. Osadca, B. Tkaczik i M. Łewycki. Kiedy H. Petruk-Popyk poinformował obecnych o potrzebie stworzenia NRU, M. Łewycki wstał i powiedział: „Ja będę kierował tą organizacją, bo się nie boję!”. Jego kandydaturę poparł B. Demkiw i wszyscy się z tym zgodzili. W lutym 1989 r. w gazecie „Literaturna Ukrajina” opublikowano program i statut NRU, a w nocy 25 marca 1989 r. na konferencji założycielskiej w pomieszczeniu tarnopolskiej organizacji SPU utworzono pierwszą na Ukrainie krajową organizację NRU. M. Łewycki został wybrany pierwszym przewodniczącym tej organizacji. Wybrano również radę tej organizacji w liczbie 15 osób. M. Łewycki wykazał się nie lada odwagą, stając na czele tak rewolucyjnej jak na tamte czasy organizacji, wiedząc, że będą go prześladować kierownicze i organa ścigania władzy, a w razie niepowodzenia w osiągnięciu celu, jakim było zdobycie przez Ukrainę niepodległości, mogą grozić areszt i więzienia. I mogło się to przydarzyć zarówno jemu, jak i wielu działaczom Ruchu, gdyby 19 sierpnia 1991 roku w Moskwie zwyciężył GKCzP. Władza, wrogowie i nieprzyjaciele RUCH-u nazywali wtedy działaczy Ruchu nacjonalistami, banderowcami, prowadzili brudną antyruchowską propagandę. Ale organizacja RUCH-u pod kierownictwem M. Łewyckiego prowadziła ogromną pracę nad rozbudową organizacji, tworzono komórki RNU w rejonach, wsiach, na przedsiębiorstwach, przeprowadzano akcje protestacyjne, wiece. Szczególnie autorytet RUCH-u wzrósł po pierwszym wiecu na cmentarzu Mikulinieckim 30 lipca 1989 roku, gdzie poświęcano mogiły USS i patriotów Ukrainy zamęczonych przez moskiewsko-bolszewickich okupantów w tarnopolskim więzieniu w 1941 r., w którym brało udział około 100 tys. ludzi. Po raz pierwszy wtedy w Tarnopolu załopotały niebiesko-żółte flagi. Po tym i po ustanowieniu niebiesko-żółtej flagi nad budynkiem SPU M. Łewyckiego wezwał do siebie prokurator, który nakazał zdjąć niebiesko-żółtą flagę, bo „to szmata”. Na co M. Łewycki śmiało mu odpowiedział: „Ta flaga była, jest i będzie wiecznie! Bo ja nie jestem sam, a nas jest wielu, jak mrówek w lesie”. NRU nabierał siły na całej Ukrainie i 8-10 września 1989 r. w Kijowie odbył się pierwszy zjazd założycielski NRU, który wybrał na przewodniczącego NRU I. Dracza, a później RUCH-em kierował W. Czornowił. W zjeździe brała udział tarnopolska delegacja w składzie 64 delegatów na czele z M. Łewyckim.
Tłumaczenie maszynowe
Rodzina artysty i działacza Proświty Witalija Frantczuka poinformowała o śmierci swoich krewnych, żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy, w wojnie rosyjsko-ukraińskiej: 27 września podczas wykonywania zadania bojowego w pobliżu miejscowości Dar'jino w rejonie sudżańskim obwodu kurskiego zginął Ołeksandr Ołehowycz Frantczuk (ur. 1994). Do Sił Zbrojnych Ukrainy został powołany w marcu 2024 r., służył jako operator zdalnego minowania. 22 września od bezzałogowego statku powietrznego nieustalonego typu w pobliżu miejscowości Myrłohy rejonu sumskiego obwodu sum-
Tłumaczenie maszynowe
Majia NAHORNIAK, docent katedry telewizji i radiofonii Naukowo-Badawczego Instytutu Dziennikarstwa KNU im. T. Szewczenki. Miała niezwykle duże i wyraziste niebieskie oczy. Lubiła wpatrywać się w niebieskie przestworza z okna swojego mieszkania na trzynastym piętrze domu pisarzy, który znajduje się przy ulicy Ołesia Honczara w Kijowie. Bywało, że kiedy przychodziłam na zajęcia do Ołeny Dmytriwny, często obserwowałam to głębokie i zamyślone, ale jednocześnie nieco zdystansowane spojrzenie. I choć było nam przytulnie milczeć we dwoje, nie odważałam się przerwać pauzy i zapytać, dokąd myślami odpłynęła Nauczycielka. Kiedy wracam myślami do tamtych odległych czasów, z jakiegoś powodu wydaje się, że jej dusza w takich chwilach, jak pisała Lina Kostenko, leciała w dzieciństwo, jak w ciepłe kraje, bo na świecie było jej ciepło tylko tam. Swoją drogą, okna mieszkania Ołeny Dmytriwny wychodziły na okna mieszkania Liny Wasyliwny, czyli były sąsiadkami. Przypominam sobie, jak Nauczycielka ruchem głowy wskazywała na szyby poetki i mawiała: „Patrz, patrz, oto ja wczoraj późno kładę się spać, zerkam – a u Niej wszystko świeci się i świeci. Pracuje Lina. Pisze”. Urodziła się Ołena Dmytriwna Kowalenko 4 grudnia 1927 roku na Charkowszczyźnie w rodzinie znanego ukraińskiego pisarza, literaturoznawcy, naukowca Dmytra Kosaryka-Kowalenki. Nawiasem mówiąc, należał on do związku pisarzy proletariacko-kołchozowych „PŁUH”, przez długi czas pracował w Instytucie Literatury im. T. H. Szewczenki Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. Dmytro Mychajłowycz opublikował szereg prac o Kobziarzu, w których przedstawił chronologiczną kolejność jego podróży po Ukrainie, był autorem książki „Życie i działalność Tarasa Szewczenki” (1955 r.). Również jego pióru należą zbiory opowiadań i inne. Siostra sławnej spikerki Tetiana Dmytriwna Matwiejewa, dyplomatka z zawodu, która obecnie mieszka we Francji, podkreśla, że to właśnie ojciec zaszczepił im obu miłość do ojczystego słowa, przekonywał nieustannie dbać o swoją mowę, starać się jak najwięcej czytać, widzieć, słyszeć. Dziewczęta dorastały w środowisku wybitnych i sławnych mistrzów słowa – częstymi gośćmi w domu Kosaryków byli Pawło Tyczyna, Wołodymyr Sosiura, Maksym Rylski, Natalija Zabiła i inni. Według słów pani Tetiany, Ołena od młodzieńczych lat marzyła o byciu artystką, miłość do aktorstwa okazywała nie tylko podczas gry w teatrze i kinie, ale także w codzienności. Jednak rodzice byli przeciwni aktorskiej karierze córki, przez co poszła na podstęp, mówiąc, że będzie zdawać do instytutu teatralnego na teatrologię. Sama zaś pojechała do Charkowa, w rodzinne strony taty, i złożyła dokumenty na wydział aktorski Charkowskiego Instytutu Teatralnego, który z powodzeniem ukończyła w 1950 roku (klasa artysty ludowego ZSRR i artysty ludowego Ukraińskiej SRR Iwana Marjanenki). Swoją drogą, ojciec znanego reżysera, aktora i pedagoga był rodzonym bratem Marka Kropywnyckiego. Między innymi, podczas nauki w instytucie teatralnym, jak wspomina siostra Ołeny Dmytriwny, Iwan Marjanenko napisał list do rodziców, w którym zaznaczył, że jest pod wrażeniem talentu Ołeny, więc prosił, by nie zabraniać jej zajmować się aktorstwem. I nie zabraniano jej. Filmografia aktorki Ołeny Kowalenko nie jest wielka, zagrała takie role: w epizodzie w filmie „Saszko” (1958 r.), córka Natalka w „Studni dla spragnionych” (1965 r.), ciotka Szura w obrazie „Noc krótka” (1981 r.), sąsiadka w „Preludium losu” (1984 r.) oraz w epizodzie „Uczynić wszelką prawdę” (1987 r.). Po ukończeniu instytutu Ołenę Kowalenko zaproszono do pracy w Teatrze Połtawskim, gdzie z czasem błyskotliwie grała główne role praktycznie we wszystkich spektaklach. Niestety, niedługo dziewczyna zajmowała się swoją ulubioną pracą. Nastały ciężkie czasy – Dmytra Mychajłowycza Kosaryka-Kowalenkę oskarżono o burżuazyjny nacjonalizm, pozbawiono pracy i wykluczono z partii. Rodzina ledwo przeżywała za marną nauczycielską pensję mamy, więc Ołena jako starsza córka musiała wziąć na siebie obowiązki związane z utrzymaniem rodziny. Po Teatrze Połtawskim zatrudnienie się w stołecznych teatrach było niemożliwe, zresztą było ich w tamtych czasach tylko dwa. Dlatego scenę trzeba było porzucić... Zdarzyło się tak, że akurat w tamtym czasie ojciec przypadkowo spotkał na ulicy swojego dawnego przyjaciela, legendarnego spikera Ukraińskiego Radia Andrija Jewenkę i poprosił o przyjęcie córki do pracy. „Ołenka była bardzo rozczarowana nieoczekiwanym zwrotem losu, wspomina Tetiana Dmytriwna, ale i ona sama, i my wszyscy w rodzinie byliśmy pewni, że radio stanie się tymczasową pracą, że wkrótce ona jednak wróci na scenę. W tak rozpaczliwej sytuacji ratowały zdjęcia w kinie...”. Do Ukraińskiego Radia Ołena Dmytriwna przyszła w 1952 roku i ono od razu porwało utalentowaną dziewczynę w swój potężny wir. Zaczynała pracować z takimi gigantami sztuki oratorskiej jak Nina Sawycka, Andrij Jewenko, Mykoła Pohribny i innymi, i sama nie spostrzegła się, jak pod koniec tego samego 1952 roku wypowiedziała drogie sercu słowa: „Mówi Kijów!”. Od tamtej pory wypowiadała je setki tysięcy razy, ale za każdym razem denerwowała się, jak za pierwszym razem, przecież w tej chwili słuchała jej cała Ukraina. Oto tak tymczasowa praca w radiu pochłonęła Ołenę Dmytriwnę, stała się dla niej stałą, jedyną i ulubioną. Nie pamiętam dokładnej daty, kiedy się poznaliśmy – czas, wielki dyrygent, niezwykle szybko przewraca, jak pisała Lina Kostenko, nuty na pulpicie. I bardzo ważne jest przy tym nie pogubić, zachować w codziennych zeszytach nutowych życia wspomnienia o Człowieku głębokiej uczciwości, patriotce Ukrainy, spikerce wysokiego profesjonalizmu, artystce ludowej Ukrainy Ołenie Dmytriwnie Kowalenko. W pamięci wypływa poranek jednego dnia, jakich w moim dziennikarskim życiu były setki i tysiące. Prowadziłam poranny program informacyjny, który wychodził na żywo w godzinach 07:00–07:40. My, prowadzący, odpowiedzialni wydawcy, redaktorzy, korespondenci, między sobą łagodnie nazywaliśmy tę audycję „rzepką”. Dlaczego właśnie rzepka? Wyjaśnienie jest bardzo proste: skrót RIP utworzony jest z pierwszych liter nazwy „ranokowa informacijna prohrama” (poranny program informacyjny). Ołena Kowalenko świętowała swój 70-letni jubileusz. 1997 r.
Wskazany odcinek czasu należał do prime-time'u, a prowadzenie kluczowego wydania powierzano daleko nie wszystkim prowadzącym, a jedynie najbardziej profesjonalnym, znanym i, co najważniejsze, takim, którzy przeszli wszystkie szczeble pracy reporterskiej i redaktorskiej. W takich warunkach prowadzący miał pełne prawo pretendować do miana gospodarza programu informacyjnego, człowieka-kotwicy, wizytówki wydania. Tego dalekiego ranka, jak zwykle, poprowadziłam audycję. Dobrze pamiętam swoje odczucia: wszystko poszło jak z płatka, struktura wyraźnie odpowiadała dokładnie rozpisanemu planowi scenariuszowemu, przez co sprawiała wrażenie spójnej całości programowej. Jeszcze jak! Były starannie opracowane wszystkie łączniki-przejścia między materiałami dźwiękowymi, uważnie wyczytane komunikaty tekstowe i zapowiedzi materiałów, wcześniej przeprowadzona partytura każdego tekstu. A poza tym, i to jest bardzo ważne, dokładnie zmieściłam się w wyznaczonym czasie i zakończyłam program, jak nakazał sektor wydań – równo o godzinie 07:39:40! Ani sekundę wcześniej, ani później! To był właśnie ten przypadek, kiedy wychodzisz ze studia i czujesz niewyobrażalną błogość, ponieważ wszystko wyszło dokładnie tak, jak tego chciałam, jak widziałam, jak czułam, jak planowałam. Otwieram drzwi studia na żywo i wychodzę z niego, uśmiechając się sama do siebie. Aż nagle słyszę dzwonek telefonu stacjonarnego, który jest w reżyserce. Dokładnie wiem, że to dzwoni mój dobry anioł, moja Nauczycielka emisji głosu i dykcji Ołena Dmytriwna Kowalenko. – Dzień dobry, moja droga uczennico! Nieźle, nieźle – surowo i jednocześnie życzliwie mówi ona, a ja już zastygam w oczekiwaniu na uwagi. – A weź no pierwszą stronę programu, tam, gdzie wstęp, i wpadnij do mnie. Masz chwilkę czasu? – Oczywiście, Ołeno Dmytriwno, skończyłam zmianę, więc zaraz do pani przyjadę – odpowiadam drżącym głosem. Po drodze odtwarzam w pamięci niemal każdą sekundę czterdziestominutowego programu, gubię się w domysłach co do tego, w czym mogłam się pomylić, gdzie mogłam się przeliczyć. Wydaje się, że wszystko jest idealnie?! No, albo prawie idealnie. A może ja po prostu przeceniam siebie?! Myśli biegną jedna przed drugą... Ciekawość zżera: co ona Początek pracy w radiu. 1952 r. powie o mojej “idealnej” pracy? I oto podchodzę do domu pisarzy, który znajduje się przy ulicy Ołesia Honczara w stolicy, gdzie mieszka moja Nauczycielka. Jej mieszkanie jest na 13. piętrze. Dzwonię do drzwi – nie otwiera. Ale powstrzymuję się od tego, by zadzwonić drugi raz, bo wiem, że ma chore nogi i że porusza się za pomocą dwóch lasek. Zanim usłyszy dzwonek, zanim dojdzie do drzwi wejściowych, sporo czasu minie. Oto słyszę szczęk zamka, Ołena Dmytriwna pojawia się na progu. Twarz zmęczona, wychudzona, czuć, że miała bezsenną noc. Ciężko opiera się na swoich laskach. – Dzień dobry, Ołeno Dmytriwno! Właśnie poprowadziłam program i prosto do pani. Postanowiłam nie odkładać, na gorąco – mówię żwawo, na tyle żwawo, na ile może to robić osoba, która przepracowała nocną zmianę, i podaję jej niewielką torbę z jabłkami, cytrynami, pomarańczami. – Dzień dobry, dzień dobry – nie mniej żwawo odpowiada ona, próbując mnie objąć, ale słabo jej to wychodzi. – Wchodź do pokoju. I nie zdejmuj butów, nie zdejmuj, nie trzeba. Zaraz popracujemy, ale najpierw wypijemy herbatki. Pijemy herbatę w kuchni u Ołeny Dmytriwny, a ona przy tym uważnie wpatruje się w moje oczy, jakby próbując wyczytać tam coś ważnego dla siebie. Oto mruży oczy i wpatruje się we mnie jeszcze uważniej. Przechwytuję jej badawcze spojrzenie. – Wiesz, tak pięknie ci wszystko wyszło dzisiaj w audycji. Aż się zasłuchałam – czterdzieści minut minęło jak jedna chwila. Ale jest jedno “ale”, które mnie niepokoi. I na tych słowach zamiera mi serce. Prosi, bym przeczytała wstęp do programu albo konferansjerkę, jak między sobą nazywaliśmy tę część wydania. Oto czytam: “Dzień dobry, szanowni radiosłuchacze! Na antenie poranny program informacyjny Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy. W studiu – prowadząca Maja Nahorniak. Na początku programu krótko o wiadomościach...”. Po przeczytaniu wpatruję się w oczy Ołeny Dmytriwny, tak samo uważnie, jak ona w moje przed chwilą. Ku mojemu zdziwieniu, Nauczycielka milczy, patrząc gdzieś w dal. Po pauzie nagle mówi: “No dalej, przeczytaj jeszcze raz!”. I czytam drugi raz, a potem trzeci, czwarty... Kątem oka zauważam, jak Ołena Dmytriwna, pochyliwszy głowę, uważnie śledzi moje usta, przygląda się temu, jak wymawiam każde słowo. I nagle
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nagle: „Stop, stop! A no powtórz mi jeszcze raz tę frazę »W studiu – prowadząca Maja Nahornjak«”. Tak też robię, ale nie mogę odgadnąć, o co chodzi. Nauczycielka wreszcie wszystko wyjaśnia. Mówi, że nigdy nie mogła zrozumieć, skąd przed podaniem imienia i nazwiska pojawia się dźwięk „a”, przez co wychodziło „a Maja”. Teraz pojęła, w czym tkwi przyczyna tego zjawiska. Po słowie „prowadząca” robiłam wielką pauzę, która była najwyraźniej zbędna. Właśnie ta pauza powodowała brzmienie „a Maja”. Ołena Dmytriwna mówi, że mnie to zupełnie nie jest zauważalne, a z eteru jest odczuwalne, i to bardzo. Szczerze mówiąc, robię wielkie okrągłe oczy. Oto, myślę sobie, Ołena Dmytriwna to dopiero fachowiec! Fachowiec najwyższej klasy! Zdołała zauważyć taki drobiazg w mowie! A co tam drobiazg! – drobnostka! I jeszcze wykryła, skąd to się bierze. – A teraz czytaj – mówi. – I nie rób pauzy w tym miejscu. Czytam. Prosi, żebym powtórzyła kilka razy, by to utrwalić, jak to się mówi. Wychodzi świetnie! Widzę po zadowolonym wyrazie twarzy Nauczycielki, po jej ledwie zauważalnym uśmiechu. Taka właśnie była. Niezwykle drobiazgowa, niezwykle wymagająca, niezwykle surowa wobec wszystkiego, co dotyczyło pracy ze słowem. Kiedyś w jednym z wywiadów słusznie zauważyła: „Poprawna i staranna mowa jest najlepszą propagandą języka ukraińskiego”. Rzeczywiście, jeśli chcemy, żeby ludzie w Ukrainie mówili po ukraińsku, to każdy przede wszystkim powinien dbać o czystość i poprawność własnej mowy, bo Ukraina zaczyna się od nas samych. Ołena Kowalenko miała wielu uczniów. A wśród nich znany w Ukrainie dziennikarz telewizyjny Mykoła Kanisziewski. Podzielił się ciepłymi wspomnieniami o Nauczycielce: „Radio Ukraińskie towarzyszyło mi od najmłodszych lat, więc można stwierdzić, że wychowałem się razem z nim. W naszym domu, na mojej rodzinnej Tal'niwszczyźnie, odbiornik radiowy nigdy się nie wyłączał, słuchaliśmy go bez przerwy, czasem w tle – kto by co ni robił w rodzinie, gadułka, jak go wtedy nazywano, pracowała zawsze. Dlatego znałem wszystkie audycje, które rozbrzmiewały w eterze, po głosie rozpoznawałem wszystkich spikerów i dziennikarzy. Kiedy w 1976 roku wstąpiłem na wydział dziennikarstwa KDU im. T. H. Szewczenki, od razu postanowiłem, że moją specjalnością będzie radio, dlatego bez wahania poszedłem zdobywać wiedzę, umiejętności i nawyki do grupy radiowej. Tak minęło pięć lat studiów, po ukończeniu uniwersytetu w 1981 roku otrzymałem skierowanie do pracy w Radiu Ukraińskim na Chreszczatyku 26. Moje szczęście nie znało granic! Bo oto pojawiła się przede mną niesamowita możliwość zobaczenia na żywo wszystkich tych, których dotąd słyszałem tylko w radiu! Podjąłem pracę na drugim kanale Radia Ukraińskiego „Promień”, pracowałem w służbie informacyjnej. Wydania wiadomości wychodziły w eter co pół godziny. Właśnie w redakcji „Promienia” po raz pierwszy spotkałem się z legendą Radia Ukraińskiego, Ołeną Kowalenko. Były wtedy takie czasy, że blok nadawczy uważano za świętość, do którego dostęp mieli nieliczni pracownicy, a tylko ci, na których służbowych przepustkach znajdował się specjalny stempel „Wstęp do bloku nadawczego dozwolony”. Trzeba zauważyć, że ja go nie miałem, ale pewnego dnia tak się złożyło, że powierzono mi przyniesienie wydania „Ostatnich wiadomości” do czytania przez spikerów. I oto wchodzę do pokoju spikerów, widzę, że przy stole siedzi siwa kobieta w poważnym wieku, witam się i słyszę w odpowiedzi: – O! A что это за молодое дарование к нам явилось? Как вас зовут? – surowo, a zarazem ironicznie rzuciła szpilkę Ołena Dmytriwna. – Mykoła – cicho odpowiedziałem. – A czy mogę mówić do pana Mykołaczku? – spikerka po mojej prezentacji natychmiast przeszła na ukraiński, jej głos złagodniał. Jak wyszło później na jaw, takie czułe zwrócenie się do mnie nie było przypadkowe, bo mąż Ołeny Dmytriwny nazywał się Wadym Mykołajowycz, a syn – Mykoła. Od tego dnia zaprzyjaźniliśmy się. Czasem nasze zmiany się pokrywały, więc rozmawialiśmy przez całą noc, z wyjątkiem tych momentów, gdy trzeba było wychodzić w eter, wymienialiśmy poglądy na wszystkie tematy świata, czasem się spieraliśmy, ale to była taka szczera i swobodna rozmowa. Często Ołena Dmytriwna czytała wiersze Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Wasyla Symonenki i innych ukraińskich poetów. Ileż wierszy znała na pamięć! I oto dziwne – mogła zapomnieć, gdzie położyła okulary, ale nigdy nie zapominała poetyckich wersów! Szczególnie zapamiętałem taki wypadek. W czasach sowieckich na Ukrainie działała tak zwana służba czasu. Oznaczało to, że można było wybrać numer 060 i w odpowiedzi usłyszeć dokładny czas. Ale odbywało się to po rosyjsku. Ołena Dmytriwna strasznie się tym oburzała. „To przecież hańba – mówiła podniesionym głosem spikerka – żeby na Ukrainie, w Kijowie, ogłaszano czas po rosyjsku!”. Tak, używała słowa „позорище”, a nie „ганьба”, jakby chciała tym zwrócić uwagę na taką niesprawiedliwość. Tę historię słyszałem wielokrotnie. I postanowiłem podjąć się awantury. Zadzwoniłem do centrali telefonicznej i powiedziałem, że chcę zrobić materiał o działalności służby dokładnego czasu. Przyjęto mnie tam chętnie. Reportaż rzeczywiście przygotowałem, ale przy okazji zapytałem kierownika, czy nie będzie zbyt trudno przełożyć na ukraiński telefoniczny zegar. Właśnie wtedy obchodzono 1500-lecie założenia Kijowa, a kierownik powiedział, że byłoby to stosowne, gdyby znalazła się osoba, która zrobiłaby tak obszerną i żmudną pracę bezpłatnie. Aż się cały rozpromieniłem! Mówię, że mam taką osobę, to spikerka Radia Ukraińskiego Ołena Kowalenko. Po kilku dniach pracownicy centrali telefonicznej przyjechali do nas do radia, a Ołena Dmytriwna przez kilka godzin nagrała wszystkie godziny i minuty. Bardzo była dumna z tej pracy. Mówiła do mnie: „Mykoło, wspaniałą rzecz zrobiliśmy razem! Ja umrę, a ludzie będą słuchać ogłoszeń dokładnego czasu, które zabrzmią moim głosem”. Tak się stało – od 1982 roku w Ukrainie działał telefoniczny zegar!” Ołena Dmytriwna Kowalenko wyróżniała się odpowiedzialnością, sumiennością, rzetelnością przy wykonywaniu każdej pracy związanej z przekazywaniem informacji w radiu. Lubiła pracować na dużych scenach – w Pałacu Kultury „Ukraina”, w Sali Kolumnowej im. M. Łysenki Narodowej Filharmonii Ukrainy i innych miejscach, gdzie za kulisami prowadziła koncerty rządowe, zapowiadała wyjścia na scenę znanych wykonawców. Pracowała obok mistrzów sceny: Ołeksandra Safonowa, Tetiany Cymbał, Tamary Stratijenko. I tak samo drżąco odnosiła się do każdego wypowiedzianego słowa. W 1975 roku Ołenie Kowalenko nadano tytuł „Zasłużonego Pracownika Kultury”. Już prawie ćwierć wieku nie ma wśród nas Ołeny Dmytriwny Kowalenko – odeszła 27 grudnia 2000 roku po ciężkiej chorobie. Przez całe życie marzyła o zostaniu aktorką, grać różnorodne role dramatyczne w teatrze, jednak los zadecydował inaczej. Przez prawie 50 lat wchodziła do domów milionów słuchaczy. Zapowiadała dokładny czas, zapoznawała ludzi z najnowszymi wiadomościami, prowadziła radiowe spektakle, koncerty. Znano ją, kochano i szanowano. Dlatego główne zadanie – odnaleźć siebie w życiu i być pożyteczną dla ludzi – wypełniła w pełni. I bez względu na to, ile lat minie, uczniowie będą pamiętać swoją Nauczycielkę. Zamykam oczy, patrzę w dal i słyszę łagodny i szczery głos Ołeny Dmytriwny, wsłuchuję się w to, jak cytuje wiersze z Kobzarza, znane każdemu do bólu: Niby by się zdawało, słowa… Same słowa i głos – nic więcej. A serce bije – ożywa, Gdy je usłyszy!..
Tłumaczenie maszynowe
Ольга САМОЛЕВСЬКА, кінорежисерка, лавреатка міжнародних та вітчизняних фестивалів, міжнародних та вітчизняних премій Фото Віталія БОРОВИКА
Ostatniego dnia października 2017 roku żegnaliśmy Oksanę Mykołajiwnę Chraszczewską. Jej skromna trumna stała bynajmniej nie w bojarskiej siedzibie, lecz przy bojarskiej chruszczówce. Gdy Oksana wróciła z Syberii, jej kijowskie mieszkanie było już zajęte. Musiała osiąść w Boiarce, gdzie aż do 73. roku życia pracowała jako lekarka. Czy jej sąsiedzi i pacjenci wiedzieli, co przeszła w swoim życiu? A przecież jej autobiograficzną książkę „Złamany kwiat” warto by przeczytać zarówno uczniom, jak i studentom, bo to jest historia Ukrainy odbita w losach konkretnych ludzi.
Oksana Mykołajiwna wzięła od córki słowo, że pochowa ją w haftowanej koszuli – w tej samej, w której tak radośnie witała nas, swoich gości, na progu swojego małego mieszkanka. W tej koszuli obchodziła swoje 90. urodziny.
Kiedy przez radio z okazji 200. rocznicy urodzin T. H. Szewczenki transmitowano poetycki maraton, Oksana Mykołajiwna uroczyście włożyła swoją czystą świąteczną haftowaną koszulę i cały dzień leżała, słuchając wierszy Kobzarza.
Nasz naród kocha życie, nasze haftowane koszule są białe. Lecz historię naszego narodu „bez bromu czytać niemożliwie”, już przyjęły się czarne haftowane koszule. Ale mimo to – wzór czarnej haftowanej koszuli jest optymistyczny, jasny: pomarańczowymi, zielonymi, czerwonymi nićmi… Koszul czarnego koloru bardzo lubili ukraińscy powstańcy podczas II wojny światowej – czarne haftowane koszule są bardziej praktyczne, mają lepsze właściwości maskujące niż białe. Czarna haftowana koszula ratowała powstańców i podtrzymywała ich na duchu. Nawet ułożyli pieśń poświęconą czarnej haftowanej koszuli…
Oksaneczka była jeszcze zupełnie mała, gdy znajoma drukarka ostrzegła jej ojca, że jest na listach do aresztowania. Rodzina musiała jeszcze przed świtem opuścić rodzinny Winnicę, by w labiryntach wielkiego Kijowa ukryć się przed prześladowaniami. Wykładowca uniwersytecki Mykoła Michajłowicz Chraszczewski dzięki staraniom hegemonistycznej władzy tak i nie ukończył rozprawy doktorskiej z filologii ukraińskiej. Do aresztowania ojca zostało zaledwie niewiele – przetrwać bezrobocie, brak pieniędzy, głód, zimno, przeżyć z rodziną w Kijowie straszliwą faszystowską okupację, po czym otrzymać standardowe zawiadomienie o śmierci syna-żołnierza… I Oksana, i ojciec wpadli z faszystowskiego żaru – w płomienie katowni NKWD. Szczerzy Ukraińcy nie mogli uniknąć absurdalnego oskarżenia – „o ukraiński nacjonalizm” na ziemi ojczystej! Studentkę trzeciego roku Kijowskiego Instytutu Medycznego Oksanę Chraszczewską wyłapano po prostu na ulicy w centrum miasta. Bo Ukraińcom nie wolno się gromadzić, nie wolno ukrywać przed NKWD nazwisk swoich współmyślących – wszystko to karane jest albo rozstrzelaniem, albo „wielkodusznym” długim więzieniem. Za dziewięć lat i trzy miesiące Oksanie udało się wyjść przedterminowo tylko dzięki śmierci wąsatego „ojca narodów”. Ojca zaś, własnego, zamordowano i wyniesiono z obozu na noszach już bez przytomności. Utalentowany filolog Mykoła Michajłowicz Chraszczewski na zawsze pozostanie jednym z tych setek tysięcy Ukraińców, którzy swoim życiem i swoją śmiercią przybliżali niepodległość Ukrainy. Wśród nich – i znakomity Hnat Chotkewycz, którego rozstrzelano jesienią 1938 roku, oraz krewny Oksany ze strony matki, wyjątkowy ukraiński poeta Wołodymyr Świdzinski, którego w październiku 1941 roku wierni stalinowcy żywcem spalili, zamknąwszy w stodole razem z innymi więźniami politycznymi. W płomieniach spłonęły także ostatnie wiersze poety.
W celi z Oksaną Chraszczewską, wśród 88 kobiet, na etap czekała szlachetna żona Hnata Martynowicza Chotkewycza, Płatonida Wołodymyriwna, a ich przystojny syn Bohdan siedział w celi razem z ojcem Oksany. 27 grudnia 1946 roku, gdy Oksanę wywołano na etap, Płatonida Wołodymyriwna, całując ją, oddała jej swoją ciepłą chustkę, bo Oksana została w wiosennym ubraniu. Na podwórzu, dokąd wyprowadzono mężczyzn i kobiety, dwudziestoletni Bohdan i Oksana w jakiś szczególnie dziwny sposób od razu rozpoznali się nawzajem. Po kilku minutach rozrzucono ich po różnych drogach, na różne udręki… Ale w tę chwilę spotkania-pożegnania Bohdan Chotkewycz oddał Oksanie swoją wełnianą kamizelkę bez rękawów. Tak właśnie ogrzewało ją na etapach dotknięcie sławnej rodziny. Lecz bardzo szybko strażnicy zabrali bezprawnej Oksanie tę kamizelkę…
Duszna łukianiwska katownia zmieniła się dla więźniów politycznych w niekończącą się syberyjską drogę w zimnym wagonie bydlęcym razem z kryminalnymi przestępcami. Kto wytrzymał, ten otrzymał od państwa „niedźwiedzie = młotobojce” obozową nagrodę – straszliwe metody „przewychowania”. Na wyrębie lasu Oksana zginęłaby od nadludzkiej pracy, jak zginęło wielu nieprzystosowanych ludzi, lecz jej niedokończone wyższe wykształcenie medyczne pomogło jej przenieść się do obozowej części medycznej. Już na osiedleniu Oksana Chraszczewska leczyła zarówno dzieci, jak i dorosłych – miejscowych i zesłanych, takich jak ona sama. Pracując jako felczerka, Oksana obsługiwała wsie, między którymi było kilkadziesiąt kilometrów. Sumiennie mierzyła nogami bezmierne syberyjskie przestrzenie, spotykała to najedzonego wilka, to zmęczonych, nawet zdziczałych ludzi…
Gdy „wódz narodów” wyzionął ducha, Oksana wróciła do Kijowa. Lecz system kontynuował swoje zwyczajne szykany. Rodzinne mieszkanie w Kijowie skonfiskowano, do pracy Oksany Chraszczewskiej nie przyjmowano, bo nie była zrehabilitowana. Musiała znów wracać na Syberię, bo tam była praca, tam byli ludzie, którzy jej potrzebowali. Gdyby w czasach zesłania ktoś jej powiedział, że dobrowolnie tu wróci – pod żadnym pozorem by nie uwierzyła! Dopiero w 1955 roku, gdy Oksanę zrehabilitowano, wróciła na Ukrainę i zrealizowała dawne marzenie – ukończyła instytut medyczny, lecz już w Dniepropetrowsku.
Tacy ludzie, jak Oksana Mykołajiwna Chraszczewska, wszyscy ci, którzy naprawdę kochali Ojczyznę, którzy nie sprzedali swojego honoru i nie stali się donosicielami, którzy chcieli widzieć Ukrainę wolną – wszyscy najlepsi ludzie przeszli straszliwe próby. Lecz ci, którzy spokojnie wysyłali setki i tysiące ludzi na ciężkie tortury, nigdy publicznie nie żałowali i nie zostali ukarani. Wszyscy ci śledczy i operacyjni pełnomocnicy korzystali z dóbr i przywilejów, jakich nie miał nikt z prostego radzieckiego ludu. Właśnie od tego imperatywu braku skruchy wstąpił na rosyjski tron kagiebista i zakwitł czarnym kwiatem rashyzm, który znów wpędza Ukraińców w imperium. Krew, przez którą teraz przechodzi Ukraina, znów zmuszała Oksanę Mykołajiwnę do realnego cierpienia, bo każdy zabity na Donbasie odzywał się w jej sercu losem starszego brata Wiktora, obrońcy Twierdzy Brzeskiej, który zginął mając 19 lat…
„Ukraińcy, trzymajcie się razem – zwraca się do nas, niezłomnych, Oksana Mykołajiwna. – Niech obecni i przyszli Ukraińcy są dumni ze swojego państwa, ale niech nie zapominają o tych, którzy pomagali je zdobywać”.
W październiku przyszłego roku – stulecie niezapomnianej i niezłomnej Oksany Mykołajiwny Chraszczewskiej.
Tłumaczenie maszynowe
Nadieżda HAWRYLIUK
Ołeh Borodaj – poeta-wojownik, który w tym roku przyszedł do czytelników ze zbiorem wierszy „Słony od łez Oskoł” (Charków: Majdan, 2024. 152 s.). Autor niedawno zasilił szeregi Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, a jego poetyckie słowo zostało wyróżnione nagrodą imienia Wasyla Symonenki (2022). Podobnie jak W. Symonenko, Ołeh Borodaj jest poetą wielowymiarowym i łączy w swoim dorobku ciszę (lirykę miłosną lub szerzej – rodzinną) i grzmot (utwory o najnowszej wojnie rosyjsko-ukraińskiej, zwłaszcza inwektywy pod adresem władzy). A ogniwem łączącym służą szkice pejzażowe, które jawią się to jako samodzielne obrazy, to jako tło rozważań o życiu dawnym i obecnym, to jako metafora w tkance liryki miłosnej. Struktura zbioru ogólnie odzwierciedla tę samą amplitudę. Skrajnymi punktami w niej są grzmoty wojny: rozdział poezji „Obracając podeszwami twardź” oraz „Ognisty wał” (fragmenty prozy dokumentalno-artystycznej). W tym ognistym kręgu (jeśli mówić za I. Bahrianym) nieustannie zagrożeni są nie tylko ukraińscy bojownicy, ale i cała „bezbronnie-krucha i maleńka planeta”, jak mówi O. Borodaj. I maleńcy ludzie – przede wszystkim dzieci. Rodzina, która przebywa w umownym tyłach, ze swej strony jest psychologiczną oazą wojaka, która dodaje mu sił w bitwach. Zatem między „grzmiącymi” rozdziałami wojennymi znajdują się rozdziały o bycie pokojowym: „Natchnąć się tobą”, „Zamarł pod niebem na wzniesieniu”. Ilościowo przeważają utwory właśnie w rejestrze pejzażowo-lirycznym, ale tonacją zbioru, co odbiło się także w jego tytule, pozostają rany wojny. Moim zdaniem potwierdza to, że „czas zamarł w stanie wojennym”, ale dusza żyje myślą o pokoju – przeszłym i przyszłym, jak i o miłości ponadczasowej. Wojna w twórczości poety O. Borodaja ma dwie daty. Ale to nie czas jej rozpoczęcia i zakończenia, jak można by sądzić. To daty na świeżych nagrobkach obrońców Ukrainy, o czym autor z bólem pisze: Obelisków smutne świeże daty... „Nie umierają” – jak sucho i fałszywie! Giną młodzi chłopcy-żołnierze Pod burzą ołowianej ulewy. Poeta z jednej strony tworzy wierszowany pomnik poległym, więc unika wszelkich upiększeń, jakby fałszu. Z drugiej strony metafory autora zdradzają w nim pejzażystę („burza ołowianej ulewy”), który podporządkowuje szkic logice opowieści. W cytowanym utworze fabuła trzyma się na antonimii (nie umierają – giną; sucho – ulewa), której drugi komponent obdarzono potencjalną wieloznacznością: ulewa emocji i szczerość / suchość i fałsz; ulewa broni / „suchość” jako jej brak (umowny „suchy prowiant”). Stąd i oskarżenia w dalszych strofach: Ja nigdy wojny nie wybaczę i swoim, co podlejsi niż „bracia”: suchy prowiant to mdły i psi – rozdarł świadomość na strzępy; nieudolne rozkazy i zdrady i obojętne ze sztabu: „Trzymajcie się!” Wam by tylko do hucznych parad orderów – im cięższe straty... Zdradofile Majdanu, kajajcie się! W tekście jest odniesienie do daty („Piąty rok napakowany z rzędu”, – zatem chodzi o rok 2019), ale pod wierszem daty nie wskazano. Gorzki symbolizm... Przecież „ówczesne błędy” stają się i dzisiejszymi grzechami, a radziecki człowiek, który do dziś żyje w wielu ze „swoich”, ceni ordery i parady ponad ludzkie życie. Z tej perspektywy za fizyczną śmiercią, którą sieje wrogi ołów, zawisa zagrożenie zginięcia przez obojętność „swoich” i przez zapomnienie: ulewa nie tylko myje obeliski, ale i powoli ściera daty (instrumentacja głoskowa na „s” w otwarciu wiersza czyni ten smutek zapomnienia widzialnym). Ścieranie daty – to także o psychologicznym trwaniu w wojnie. W tym kryje się fenomen nieskończonej zimy, kiedy wszystkie wojenne zimy postrzegane są jako jedna jedyna: Przeciągnęła się w czasie ta rzeź, jej końca ani widu ani słychu. Rozwiera zimne objęcia już po raz kolejny wojenna zima. Co więcej: zima staje się symbolem znieczulenia (bez którego nie sposób liczyć na przetrwanie „ogłuszających burz” bitew), które przerasta naturalny sezon i obejmuje wszystkie pory każdego roku wojny (niechby i zamaskowanej jako ATO czy stan wojenny). Tę wszechogarniającą ponurość i rejestruje O. Borodaj w dalszych wersach: „Dziewięć lat wojuję. A ty?” Przemija życie nieodwracalnie, marzenia w przepaść lecą na łeb na szyję. Zaświaty śmierdzą bagniskiem i kosić zmęczyła się śmierć. Niepomiernie wielkie są straty, wszystko jedno – stoimy do końca. Zdrętwiałym w okopach żołnierzom przenika mróz do serc. Choć luty u O. Borodaja bywa pełen i pokazowego piękna, które nawet w przemijaniu skłania serce do zachwytu, a zatem czyni je wrażliwym: W zachwycie pełnym, tłumiąc oddech, wkopany jakby, zamarł: rozłogi srebrzyste – na radość i zdziwienie. Ten luty – pozer! Ozdoby kosztowne w słonecznych błyskach!.. Chodźmy na narty, dawaj! Kryształy Swarovskiego – śnieżynki te z bliska, wkrótce – woda... Ten etiud pejzażowy ozdobiono w większości różnogramatycznym rymem (zamarł – pozer; błyskach – z bliska; dawaj – woda), który służy jako szkielet oryginalnego obrazu. Ale nawet tam, gdzie wyłania się dość przewidywalny rym imienny (oddech – zdziwienie), u czytelnika nie powstaje odczucie banalności, bo uzupełnia go rym dystansowy, który łączy środek pierwszego wersu z końcem trzeciego (pełnym – zdziwienie). Ten rym jest częścią szerszego fonetycznego współbrzmienia (pełnym – oddech – zdziwienie – pozer), które uzupełnia inne, nieco węższe (w zachwycie – zamarł). I chociaż tutaj nie śledzimy wiosennej powodzi, wszak woda będzie dopiero wkrótce, ale odczuwamy stopniowanie w „po” i nagłość emocji (oraz ich przemijalność) w „za”. Odczuwalne piękno jako zmiana. Miniatura O. Borodaja o międzysezonie wiosny i lata, która wieńczy się obrazowo-filozoficznym akordem, również jest o tym: Przekwitają sady, osypuje się kwiat. Szybkoprzemijająca kwitnąca uroda. Dla płatka w dół nieważki lot – niezapomniana ostatnia przygoda. Wszystko nie wieczne, pogódź się, tak urządzony świat. Słońce toczy się stromo na zachód. I, być może, ostatni kwiatowy lot jest najlepszym wspomnieniem jagód? Przeszłość odzywa się u poety w rejestrze zarówno osobistym („Życie minione często się śni”, „Jak chce się czasem stać małym”, „Po pamięci przejdę się wąskimi ścieżkami”, „Mój najlepszy dzień – był taki kiedyś”), jak i ogólnonarodowym („Było wszystko – hańba i sława”, „Kurhan wysoki w Dzikim Polu”, „Założyć mogą wyszywanki”, „Naprzeciw – wróg w pasie leśnym”). Autora boli fałsz i pokazowy, zbyt głośny patriotyzm, ale on tego nie przemilcza, chociaż ważnym akordem jego poetyckiego słowa jest afirmacja zwycięstw i niezłomności, świadomość historycznej przynależności do Europy. W poezji „Derkaczom” O. Borodaj pisze: Malownicza moja Europo, ta, której nie podbił mongoł. Derkaczowcem siebie uważam, bo dorasta tu rodzony syn. Ty dla mnie – cząstka raju, jasne wspomnienie, gorzki piołun... Jasne wspomnienie – to o radosnych wydarzeniach w historii kraju, ale także i wspomnienie o synu. Gorzki piołun – o goryczy wojny, która spotkała Derkacze i Ukrainę, podważając spokój rodzinnego raju, rozłączając bliskich. Jednak światłu autor nadaje ostatnie słowo. Choćby liryczna miniatura „Cichnie wieczór splotem powiek”, w której otwarciu jest przejście od zmierzchu do ciemności, a w kulminacji – światło rozgwieżdżonego nieba: Cichnie wieczór splotem powiek, stoczyło się słońce za horyzont. Zamieszkały w sercu na wieki – miłe oczy szmaragdowe i dobre. Już wkrótce zanurzę się w sen – gdzie źrenice, jak gwiazd strasy, gdzie usta, niczym róż pąk,
które na spotkanie otworzyły się od razu. I niech dla lirycznej postaci poezji to światło – to tylko sen, ale ma ono moc przeważyć ciemną rzeczywistość. Oczy ukochanej są cenne dla bohatera, one rozjaśniają jego noc. Prawdopodobnie chodzi nie tylko o porę doby, ale i o metaforyczną noc wojny, kiedy światło wspomnienia-marzenia dodaje sił, by przetrwać mrok. O. Borodaj łączy świat naturalny – ziemski (róże) i niebieski (gwiazdy) – z tym, co stworzone ludzkimi rękami (cyrkonie). Blask oczu zależy od naszego stosunku do życia i do siebie nawzajem. U poety w utworach jest niemało światła. W liryce miłosnej, gdzie Mężczyzna szuka Kobiety; w liryce rodzinnej – o rodzicach i synu; w utworach pejzażowych, które na nowo pokazują piękno przyrody. I nawet w tekstach o walkach, takich jak: Ściera mrok horyzont. Purpurowy księżyc, jak nigdy. Zwęglony wije się front. Maskuje ciemność okopy słabo. ...A w domu wkrótce dziwokwiat drzewa pokryje białopiennie! ...Jakiś – na wywrót nasz świat. Lecz wzejdzie słońce nieodmiennie! Jednak, jak mi się wydaje, O. Borodaj przede wszystkim jest poetą, który niestrudzenie szuka własnego śpiewu, obejmując nim wszystko, co drogie jego sercu – ukochaną, dzieci i wolny lot w świecie słowa: “A serce jeszcze nie do kochało, / dusza nie wylała wszystkich słów. / O, Boże! Daj, błagam, jeszcze siły / i talentu – znaleźć swój śpiew: / pozwól z pragnienia zamknąć oczy, / kiedy pocałunek na ustach, / żeby od słodkich warg dziewczęcych / jeszcze rozpuścić się w niebiosach; / postawić na nogi syna / i córkę by wychować jeszcze / oraz żeby rośli oni w rodzinie, / niczym grzybki pod deszczem... / Pozwól wznieść się stu skrzydłami / w wierszach, jak tego chciałem. / Bo serce jeszcze nie do kochało, / dusza nie roztrwoniła słów...”. I chce się, aby modlitwa poety została wysłuchana, a rzeka jego życia napełniała się tylko łzami szczęścia. motywującego obrazu z hasłami siły dla obrońców. “1 października dla mnie osobiście to i ciężki dzień, i dzień, z którego jestem dumny. Ciężki, dlatego że moi towarzysze broni niosą ten ciężar odpowiedzialności za obronę ojczyzny. Wiem, że oni giną każdego dnia. Wiem, jak im ciężko i co oni tam czują. Jesteśmy zobowiązani nie zapominać o ich wyczynach, wspominać o nich nie tylko kilka razy w roku. Nasza siła – w jedności. Musimy zjednoczyć się naprawdę i pomagać. To pokojowe życie, którego prawie nie cenimy, istnieje tylko dzięki nim. I bardzo bym chciał, żebyśmy byli jednością, jak nigdy, żebyśmy zwyciężyli kacapów”, – powiedział kierownik “Weteran-centrum” hromady połtawskiej Artem Lifridow. Połtawski oddział UINP
Tłumaczenie maszynowe
Ostatnio w Połtawskiej miejskiej wspólnocie terytorialnej odbyły się pokazy-prezentacje wystawy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN) „Wojownicy. Historia ukraińskiego wojska”. Organizatorami są Departament Kultury, Młodzieży i Rodziny Połtawskiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego, Centrum Kultury i Wypoczynku, Połtawskie biuro UIPN oraz Połtawskie Obwodowe Muzeum Krajoznawcze imienia Wasyla Kryczewskiego. 1 października w Skwerze Studenckim imienia Bohatera Ukrainy, obrońcy przed Rosjanami Andrija Orłowa, a 2 października w miejskim centrum kultury i wypoczynku utworzono prawdziwe ośrodki kulturalno-artystyczne, w których patriotyczne lokalizacje jednoczyły mieszkańców miasta. Głównym wydarzeniem stała się prezentacja wystawy, poświęconej rozwojowi ukraińskiego wojska i powołanej do zachowania pamięci historycznej o naszych wojownikach. „Wystawa „Wojownicy. Historia ukraińskiego wojska” to 20 opowieści o historii formacji wojskowych na terenach Ukrainy od czasów Rusi do dnia dzisiejszego. To możliwość zajrzenia w przeszłość i zobaczenia, jakimi były mundury i broń ukraińskich wojowników w różnych epokach historycznych. Fotografiom towarzyszą informacje o typie organizacji wojskowych, liczebności i uzbrojeniu wojsk, metodach sztuki wojennej oraz najważniejszych bitwach. Wystawa objęła tysiącletnią militarną tradycję ukraińską. Jaskrawo zaznaczono tak ważny okres z przeszłości naszego państwa, jak Ukraińska rewolucja 1917–1921 lat, przy czym mowa nie tylko o Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Przedstawiono także tradycje Ukraińskiej Powstańczej Armii, która prowadziła walkę o niepodległość naszego kraju przeciwko armiom Hitlera, NKWD, armii Stalina. I, oczywiście, nie pominięto współczesnych Sił Zbrojnych” – opowiedział przedstawiciel UIPN w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar. Na terenie skweru rozłożono pięć lokalizacji: akcja „Podziękuj wojskowemu”, w ramach której ponad 200 połtawian przyniosło książki, produkty długotrwałego przechowywania, chemiczne ogrzewacze oraz ciepłe rzeczy dla ukraińskich obrońców; warsztaty z wytwarzania amuletów dla wojskowych; podpisywanie flag z życzeniami dla wojskowych; występy na głównej scenie historyków, pedagogów i naukowców; tworzenie mo-
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro CZYSTIAK Zdjęcie ze źródeł otwartych „Bierzemy od wszystkich narodów to, czym mogą się szczycić, co stanowi ich skarbiec, i tym wzbogacamy własny skarbiec” – pisała Łesia Ukrainka. Pod takim hasłem w Bibliotece Publicznej imienia Łesi Ukrainki odbyło się kolejne ważne wydarzenie współpracy kulturalnej między przedstawicielstwami dyplomatycznymi oraz działaczami kultury Republiki Mołdawii, Rumunii i Ukrainy. W ramach tej owocnej współpracy odbył się wykład publiczny poświęcony tematowi tłumaczeń na język ukraiński utworów poetów mołdawskich i rumuńskich w twórczości Wiktora Baranowa, który zaplanowano dla ukraińsko- i rumuńskojęzycznej publiczności z inicjatywy doktora habilitowanego nauk filologicznych, profesora Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Serhija Łuczkanyna, we współpracy z Biblioteką Miejską imienia Bogdana Petriceicu Hasdeu oraz Biblioteką imienia Łesi Ukrainki w Kiszyniowie przy wsparciu Ambasady Republiki Mołdawii w Ukrainie oraz Ambasady Rumunii w Ukrainie. W wydarzeniu wzięli udział szanowni goście, w szczególności Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Republiki Mołdawii w Ukrainie Valeriu Chiveri oraz radca-minister Republiki Mołdawii w Ukrainie Ștefan Gorda, zastępca Szefa misji Ambasady Rumunii w Ukrainie Anamaria-Veronica Șandor oraz radca-minister Ambasady Rumunii w Ukrainie Mihai Donu. W wystąpieniach goście podkreślili znaczenie wymiany kulturalnej i współpracy humanitarnej między krajami, wzbogacania tym samym naszych kultur i rozwoju wzajemnego zrozumienia. Online do spotkania dołączyli kiszyniowscy koledzy. Honorowi goście nie tylko dołączyli do wydarzenia, ale także zadbali, aby książka tłumaczeń poetów rumuńskojęzycznych Wiktora Baranowa trafiła do przeważającej większości bibliotek publicznych stolicy. Z powitalnym słowem od Sekretariatu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz redakcji czasopisma „Kijów” zwrócił się pisarz-tłumacz, profesor katedry filologii romańskiej KNU imienia Tarasa Szewczenki Dmytro Czystiak. Podkreślił on wybitną pracę społeczną i translatorską Wiktora Baranowa oraz przedstawił przyszłą Antologię poezji ukraińskiej „Kaligrafia ech” w języku rumuńskim, opracowaną wspólnie z kolegami przez Prezydenta Międzynarodowej Akademii Literackiej imienia Mihaia Eminescu, profesora Uniwersytetu w Krajowej Ionem Diaconescu, z której wybrzmiał utwór Wiktora Baranowa „W nocy nie śpi samotny cherubin…”, a także wyraził nadzieję na dalszą owocną współpracę kulturalną. Książka tłumaczeń poezji z języka rumuńskiego Wiktora Baranowa „Tabela powrotów”, opracowana przez Serhija Łuczkanyna i Lidię Baranową, to fundamentalna antologia autorów rumuńskojęzycznych. Do książki włączono tłumaczenia poezji Alecu Văcărescu, Vasile Alecsandriego, Mihaia Eminescu, George’a Coșbuca, George’a Bacovii, Tudora Argheziego, Victora Tulbure, Luciana Blagi, Nichity Stănescu, Marina Sorescu, Angela Dumbrăveanu, Any Blandiany oraz innych, którzy trafnie reprezentują historyczny pochód poezji rumuńskiej od narodzin aż po dzień dzisiejszy. Przedstawiono również część oryginałów najsłynniejszych poezji, głównie poetów klasycznych. Serhij Łuczkanyn błyskotliwie, głównie w języku rumuńskim, prezentował także utwory poetów rumuńskojęzycznych z gruntownymi komentarzami naukowymi, a tłumaczenia wierszy Wiktora Baranowa mistrzowsko przeczytała wdowa po pisarzu Lidia Petriwna Baranowa. Słuchacze mieli okazję lepiej poczuć unikalność języka rumuńskiego, zrozumieć kod genetyczny sąsiednich, bardzo bliskich pod względem historycznych losów państw, solidarnych z Ukraińcami we wspólnej walce o europejską przyszłość.
ko, Anastazja Filipowa, Jewhenija Kornijenko, Marija Mykyttczyk, Marija Klitna, Aryna Panfilec, Wałerija Noskowa, Iryna Szkonda, Ołeksandra Symkina, Kateryna Ihnatowa, Iwanna Karpowa, Ołena Jaroshowec. Każdy z obecnych ilustratorów otrzymał w prezencie od wydawcy prezentowaną książkę. Studenci-projektanci pracowali pod kierunkiem doświadczonej wykładowczyni designu Hanny Żywotowskiej. Do części artystycznej projektu dołączyli również wykładowcy kolegium KNUWTD Roman Selśkyj i Kostiantyn Wołodin. Wydanie liczy 15 czarno-białych ilustracji. – To wspaniały wieczór, kiedy jest się zadowolonym ze swojej pracy wykładowcy i czuje się częścią zespołu. Ciepłe, pełne ducha wydarzenie, nowe znajomości z mistrzyniami słowa, omówienie „Feerii ducha” autorstwa Jarosława Karpcia. A nasi studenci to prawdziwy skarb! – powiedziała Hanna Żywotowska na spotkaniu twórczym. Do końca października w mediach społecznościowych Facebook i Instagram trwa jesienny Tychynofon dla wiejskich bibliotek ukraińskich. Zwycięzcy będą mogli otrzymać egzemplarz książki „Feeria ducha” z autografem autora. „Feeria ducha” to projekt o charakterze charytatywnym. Datki zostaną przekazane na potrzeby Sił Zbrojnych Ukrainy. Przygotowała Antonina RIABENKO Zdjęcie centrum prasowego Vcentri hub
Tłumaczenie maszynowe
Na początku wydarzenia autor opowiedział, że ta książka miała ukazać się jeszcze w 2021 roku. Była ona dedykowana 130. rocznicy urodzin Pawła Hryhorowycza, ale pandemia COVID-19 oraz pełnoskalowa inwazja Rosji na terytorium Ukrainy przeszkodziły w wydaniu książki. – Przewijam w pamięci minione lata i wspominam naszą współpracę z Muzeum-Mieszkaniem Pawła Tyczyny w Kijowie – wspomina autor „Feerii ducha” Jarosław Karpeć. – Wtedy wraz z panią Jewheniją Slyziuk, która w tamtym czasie kierowała tą państwową instytucją, zorganizowaliśmy wiele ciekawych wydarzeń. Na przykład serię podcastów o życiu i twórczości artysty dla literackiego kanału na YouTube, przeprowadziliśmy spotkania online dla młodzieży w ramach projektu „Tyczynie-130”, nagraliśmy wywiady z pracownikami muzeum. Nasza współpraca zaowocowała tą książką. Na tym spotkaniu była obecna również była dyrektorka Literacko-Memoriałowego Muzeum-Mieszkania Pawła Tyczyny w Kijowie Jewhenija Slyziuk, która opowiedziała o aktywnych latach działalności w muzeum. – Pomysł stworzenia muzeum memoriałowego należy do żony Pawła Tyczyny, Lidii Paparuk. I po śmierci pani Lidii zostało ono otwarte, osobiste rzeczy artysty zostały przekazane do muzeum. Okresowo wracamy do tematu XX wieku. Początkowo powstał film dokumentalny „Dom Słowo”, a w tym roku do kin wszedł film fabularny. Istnieje trylogia pisarki Maryny Hrymycz z fikcyjną postacią Klawką, dzięki której dowiadujemy się o wydarzeniach XX wieku. Od 2022 roku działa projekt „MUR”, który wydał pierwszy rap-musical o historii XX wieku. Chcę, aby te projekty działały nadal, musimy nie zapominać o swojej historii. Cieszę się, że książka się ukazała i że wasza współpraca z kolegium będzie kontynuowana – podsumowała Jewhenija Slyziuk. Praca nad książką trwała trzy lata. Za podstawę wzięto dzienniki. Najbardziej czytająca społeczność. Mieszkańcy hromad horochowskiej i rożyszczeńskiej na Wołyniu, a także hromady rożniatowskiej na Iwano-Frankowszczyźnie ustanowili rekord narodowy, czytając największą liczbę książek z księgozbioru bibliotecznego. W ciągu trzech miesięcy 3227 uczestników przeczytało 31384 książki z lokalnych bibliotek. Dyrektorka Departamentu Odbudowy i Reintegracji Kulturowej Terytoriów Wyzwolonych Ministerstwa Kultury i Komunikacji Strategicznych Diana Tryma odwiedziła obwód iwanofrankowski, aby omówić perspektywy rozwoju kultury. „Udział społeczności w takim rekordzie to nie tylko popularyzacja książki. To pierwszy udany przypadek w Ukrainie, kiedy społeczności zjednoczyły się wokół kultury. Siła kraju tkwi właśnie w jedności społeczności. To one kształtują ogólnonarodową przestrzeń państwa. Żadne normy państwowe nie będą stymulować rozwoju społeczności lepiej niż świadomy wybór ich mieszkańców. Kiedy społeczność wybiera kulturę jako priorytet, świadczy to o pewnym poziomie duchowym ludzi” – skomentowała Diana Tryma. Wzięła ona również udział w Ogólnoukraińskim otwartym dialogu „Odkryj świat poprzez książkę: biblioteka – twój klucz do wiedzy”, z okazji ustanowienia Rekordu Narodowego Ukrainy „Najbardziej czytająca społeczność”. Służba prasowa Ministerstwa Kultury i Komunikacji Strategicznych Ukrainy. W sołomiańskim hubie miasta Kijowa odbyła się prezentacja nowej powieści „Feeria ducha” o życiu i twórczości Pawła Tyczyny. Autor – kijowski literat, członek NSPU i NSJU, działacz społeczny, wolontariusz, dziennikarz, bloger YAR Jarosław Karpeć. Na spotkaniu zebrali się studenci kolegium KNUTD, których ilustracje stały się podstawą książki, poeci, bibliotekarze, blogerzy książkowi.
Tłumaczenie maszynowe
Imran IPEK, literaturoznawca
Aby zrozumieć poezję współczesnego ukraińskiego poety Wasyla Kujbidy, trzeba znać kręty szlak jego rodziny. Jego ojciec – Stepan Ołeksijowycz Kujbida (urodzony 23 września 1922 w wielodzietnej chłopskiej rodzinie we wsi Dubowycja, obecnie gmina miejska Wojniliw, powiat kalski obwodu iwano-frankiwskiego – zmarł 30 sierpnia 2013 w mieście Bołechów, obwód iwano-frankiwski) – ukraiński działacz społeczny, wieloletni więzień polityczny. Był członkiem Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, żołnierzem Ukraińskiej Powstańczej Armii od początku jej powstania. W latach walk wyzwoleńczych służył w Służbie Bezpieczeństwa, był dowódcą polowej straży. Ranny w walce w 1946 roku dostał się do niewoli. Skazany na podstawie artykułów 54-1a i 54-11 Kodeksu Karnego URSR na 10 lat obozów pracy poprawczej. Karę odbywał w różnych obozach GUŁagu. Zakończył odbywanie kary w obozach Workuty i Inty. W 1956 roku zwolniony na osiedlenie specjalne. Po powrocie na Ukrainę w 1964 roku mieszkał w mieście Bołechów w obwodzie iwano-frankiwskim. Zrehabilitowany 25 lipca 1991 roku. Był jednym z organizatorów „Memoriału”, Ludowego Ruchu Ukrainy, Bractwa OUN-UPA, ruchu kozackiego na Iwano-Frankowszczyźnie. Kierował „Memoriałem” bołechowskiego kustu. Pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim w mieście Lwowie. Matka – Kujbida Kateryna Michajłiwna (urodzona 26 maja 1927, wieś Sukil, obecnie powiat kalski obwodu iwano-frankiwskiego – 14 marca 2004, m. Bołechów obwodu iwano-frankiwskiego) – ukraińska poetka, działaczka społeczno-polityczna, uczestniczka walk wyzwoleńczych, wieloletnia więźniarka polityczna. Panieńskie nazwisko matki – Mandryk. Jej ojca – Mychajła – aresztowało za podejrzenie o przynależność do UPA i zamordowało NKWD w 1944 roku. Kateryna Kujbida – członkini OUN od 1944 roku, łączniczka UPA. Aresztowana 25 października 1950 roku. Postanowieniem specjalnej narady przy MGB ZSRR z 17 marca 1951 roku skazana na podstawie artykułów 54-1a i 54-11 Kodeksu Karnego URSR jako „szczególnie niebezpieczna przestępczyni” na 10 lat obozów pracy poprawczej. Karę odbywała w obozach dla szczególnie niebezpiecznych przestępców w miastach Abez i Inta Komi ASRR. 9 maja 1956 roku zwolniona na osiedlenie specjalne. Po powrocie na Ukrainę w 1964 roku mieszkała w mieście Bołechów w obwodzie iwano-frankiwskim. Była aktywną członkinią Ludowego Ruchu Ukrainy, „Memoriału”, „Związku Ukrainek”, „Bractwa OUN-UPA”. Zrehabilitowana 25 lipca 1991 roku. Pochowana na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. W 2017 roku Lwowska Rada Obwodowa ustanowiła literacką nagrodę imienia Kateryny Mandryk-Kujbidy. Przyznaje się ją w dziedzinie budowania państwowości narodowej za najlepszy utwór literacki na temat patriotyczny. Sam poeta Wasyl Kujbida urodził się 8 maja 1958 w mieście Inta (Komi ASRR, RFSRR), gdzie jego rodzice przebywali na osiedleniu specjalnym. Jak na poetę jego biografia jest bardzo różnorodna. Wasyl Kujbida,
doktor nauk z zarządzania publicznego, profesor, kandydat nauk fizyczno-matematycznych i prawniczych, zasłużony prawnik Ukrainy, czynny członek Ukraińskiej Akademii Budownictwa, akademik Międzynarodowej Akademii Zarządzania Politycznego (Gruzja); profesor honorowy Akademii Personelu Międzynarodowego im. M. Łysenki Lwowskiej Narodowej Akademii Muzycznej; doktor honoris causa Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu (Monachium), Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franki, Lwowskiej Akademii Sztuk; profesor Społeczno-Ekonomicznej Wyższej Szkoły (Warszawa), zaproszony profesor Uniwersytetu Lanzhou (Chiny, Lanzhou). Sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Wasyl Kujbida – aktywny uczestnik Ludowego Ruchu Ukrainy od pierwszych dni jego powstania, Pomarańczowej Rewolucji i Rewolucji Godności. Członek sztabu Pomarańczowej Rewolucji (odpowiedzialny za rozwinięcie i funkcjonowanie Majdanu), był członkiem Rady Majdanu podczas Rewolucji Godności. Prześladowany przez władzę radziecką i reżim Janukowycza. Prezes Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Magistrów Zarządzania Publicznego. Ma około 350 prac naukowych i naukowo-popularnych. Jest autorem 14 książek poetyckich i około 90 tekstów piosenek. Jego utwory były tłumaczone na język polski, bułgarski, angielski, francuski, japoński, ormiański i inne języki świata. Wasyl Kujbida – laureat wielu znanych krajowych i międzynarodowych nagród literackich. Obecnie mamy przekład wierszy poety na język turecki. Tomik wierszy „Ślady na wodzie” został wydany w lipcu 2024 roku w Turcji w znanym wydawnictwie „Akademia Paradigma” z Çanakkale, 2024. – 200 s. : il. ISBN: 978-625-6321-13-7. Książkę uporządkowała i przetłumaczyła na język turecki członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Tudora Arnaut. Na okładkę i ilustracje książki wykorzystano reprodukcje obrazów zastępcy przewodniczącego Narodowego Związku Artystów Ukrainy, honorowego akademika Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Mykoły Pożywanowa. Zaznaczmy, że książka jest dwujęzyczna. Najpierw podany jest przekład wiersza na język turecki, a następnie wiersz w języku oryginału. Na tureckich półkach księgarskich nie często można zobaczyć takie wydania. Wraz z początkiem pełnoskalowej wojny wiele rodzin z Ukrainy zmuszonych było przenieść się do Turcji, która jest jej bliskim sąsiadem, zawsze wspierała i wspiera suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy. Ta dwujęzyczna książka daje możliwość czytania utworów poety po ukraińsku i po turecku oraz porównywania ich. Książka składa się z „Przedmowy” i trzech rozdziałów oraz zawiera słowniczek neologizmów i rzadziej używanych słów, które występują w wierszach poety. W „Przedmowie” Tudora Arnaut opowiedziała o historycznej drodze rozwoju ukraińskiej poezji. Turecki czytelnik po raz pierwszy ma możliwość zapoznania się ze źródłami ukraińskimi, z których korzystała tłumaczka, z ukraińskimi poetami od XIII wieku aż do dziś. Analizując poezję, dokonała ona periodyzacji literatury ukraińskiej, co pomaga tureckiemu czytelnikowi prześledzić rozwój ukraińskiej poezji i poznać nazwiska poetów-klasyków tych okresów. Edukacja i literatura w średniowieczu były cenione zarówno na Ukrainie, jak i w Turcji, gdzie do poetów odnoszono się z szczególnym szacunkiem zarówno lud, jak i władcy. Tak na przykład w Ukrainie-Rusi, w celu umocnienia chrześcijaństwa i upowszechnienia kultury greckiej i bizantyjskiej, Włodzimierz Wielki otworzył w Kijowie szkołę dla dzieci wyższych warstw społecznych. Z dokumentów archiwalnych dowiadujemy się, że matki płakały nad dziećmi, które oddawano do szkoły, bo nie rozumiały, jak ważna dla człowieka jest edukacja. Z tych samych źródeł wiadomo, że szkoły otwierano nie tylko w Kijowie, ale także w innych miastach. A Jarosław Mądry, który zasłynął miłością do czytania, założył pierwszą bibliotekę w soborze Świętej Zofii w centrum Kijowa. W Turcji sułtan Murat II, który lubił rozmowy naukowe i był znany ze swojej przychylności do muzyki i poezji, również wspierał sztukę i jej znawców oraz przekształcił Bursę i Edirne w ośrodek kulturalny. Taka przeglądowa przedmowa do tureckiego wydania twórczości ukraińskiego współczesnego mistrza poezji jest ważna, ponieważ w literaturze tureckiej literatura dawnoradziecka zawsze określana była jako rosyjska, nawet „Powieść minionych lat” i „Słowo o wyprawie Igora”, które są źródłami ukraińskiej historii i literatury, przedstawiano jako „źródła kultury ruskiej”. Z „Przedmowy” turecki czytelnik dowiaduje się o twórczości H. Skoworody, o wkładzie Iwana Kotlarewskiego, Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Marka Wowczka, o poezji Iwana Franki i innych klasykach literatury ukraińskiej. Poezja Wasyla Kujbidy podzielona jest na trzy cykle: „Odciski”, „Pomalowana Cisza” i „Ranny Czas” i zawiera 145 wierszy. Każdy z osobnych cykli wierszy zjednoczony jest określonymi tematycznymi refleksjami filozoficznymi. I choć te cykle są różne, to jednak w sumie uzupełniają się, upodabniają się do strug wody, które płynąc w nurcie rzeki, łączą się z wielkimi falami oceanu. Wiersze Wasyla Kujbidy niosą w sobie głęboką, filozoficzną treść, ale jednocześnie są bliskie i zrozumiałe dla czytelnika. Każdy wiersz jest na swój sposób oryginalny, ale w każdym wyprowadzony obraz kojarzy się z jakąś istotą świata materialnego lub duchowego: Przezroczysty dym płynie w sobie I wspomnienia, jak nić, Nad nimi cienie gołębi, Drzwiczki klatki otwarte na oścież. Podążając za nicią wspomnień autora, która dla ciebie staje się nicią Ariadny, przedzierasz się z przeszłości okrytej przezroczystym dymem ku otwartym drzwiczkom klatki. Cienie gołębi nad wspomnieniami przekonują cię w myśli, że za tymi drzwiczkami – wolność. Ale przecież jej znakiem są jedynie jakieś cienie, które przypominają ci ptaki. Cóż więc naprawdę kryje się za otwartymi drzwiczkami klatki? W innym wierszu – skomplikowane relacje z Jesienią, a może z kobietą, przeczucie przyszłych trudnych przemian. Czytelnik rozumie: chodzi o zimę, o zmiany: „Między nimi mur wątpliwości, Ukryty w słowie”. I te nieuchronne zmiany przyniosą wiatry, które już są „w pogotowiu”. Tak w nowoczesnej poezji tureckiej, jak i ukraińskiej dostrzegalne jest poznawanie własnego
„ja”. Szukając siebie, nieznanego, człowiek uważnie wpatruje się w twarze przechodniów z tłumu. W tym licznym napływającym strumieniu jest ona, przyszła! Ale jak rozpoznać siebie przyszłego, skoro nie znasz nawet siebie dzisiejszego? Lecz jeśli strzeżesz swojej istoty (osobowości), wyznaczonej ciszą (spokojem) i wiatrem (dynamiką), to przyszłość spotka cię:
Ja siebie nigdy nie szukałem,
Bo wiem – na pewno znajdę.
Najważniejsze: rozpoznać siebie w licznym strumieniu,
Który płynie na spotkanie!
A jak? Tylko tyle wiedzy,
Że tam, gdzie ma być twarz, – cisza,
Gdzie piersi – wiatr.
Więc za jaką maską jest prawda?
Nie jest łatwo przełożyć taki wiersz na inny język. Przekład semantyczny i zarazem dokładny, literacki przekład wiersza napisanego wierszem wolnym oddaje wewnętrzny stan poety i realizuje zadanie, które sobie postawił: „poznać swoje ja”. Czasem wydaje się, że gdy krzyczy się ze wszystkich sił na cały świat, można dotrzeć do każdego serca, czasem zaś samo malowanie świata barwami może go zmienić. Poeta wybiera ciszę jako podstawę świata i zaczyna ją malować. Zmienia farby, pędzle, lecz pożądanego rezultatu nie osiąga. Dopiero gdy „zmienia swoje widzenie” świata, w pracy pojawia się prześwit. Autor skłania do wniosku: nie ma znaczenia, co nas otacza w tym czy innym przypadku. Nasze działania będą daremne i nie przyniosą pożądanego rezultatu, jeśli nie mamy oświetlonego spojrzenia na rzeczy.
Malowałem ciszę,
Lecz nic się nie zmieniało.
Może nie te kolory dobierałem?
Może pędzle były nie te?
Zmień swoje widzenie
Chwyć się światła!
Ludowe przysłowie „milczenie – złoto” nie zawsze jest stosowne w sytuacjach życiowych. Każde „słowo” ma swoje miejsce i swoje znaczenie. Słowo „mów” występuje nie tylko jako codzienność, lecz ujawnia twój punkt widzenia, pokazuje: ścieżkę, drogę, Drogę Mleczną. I choć jesteś jeszcze na etapie namysłu, twoje rozumienie jeszcze się nie wykrystalizowało, dlatego słowa są jeszcze „piaskiem na zębach”, coś zmusza cię do mówienia „aby rozszerzyć wymiary istnienia”. I cokolwiek by się działo: „Mów! Patrz na gwiazdy i wypowiadaj…” To bardzo ważne! Ukraina walczy o swoją wolność, broni swojego terytorium. Ona musi „mówić”, aby usłyszał ją Wszechświat, który poeta odczytuje jako poszerzanie duszy „galaktyki do bezkresu”. Usłyszał, zjednoczył się i odparł zło.
Zauważmy, że tłumaczka, mimo że Droga Mleczna ma ekwiwalent w języku tureckim („Samanyolu”), w przypisach podaje rozszerzone wyjaśnienie tego słowa.
Mów! Patrz na gwiazdy i wypowiadaj…
Niech rośnie trawa, szeleści liść
i z tobą rozmawiają ptaki.
Nie milcz! Niech słowa będą jeszcze piaskiem na zębach, a ty mów, aby rozszerzyć wymiary istnienia.
Nieskończone trajektorie słów ciążą w przestrzeni metamorfoz ku atraktorowi marzeń, który nazywamy Drogą Mleczną.
Kontempluj gwiazdy, rozszerzając w duszy galaktykę do bezkresu i…
Wypowiadaj!
Świat, w którym ludzkość nie zdąża lub nie potrafi przeanalizować swoich działań, zastanowić się nad sobą, a w konsekwencji odnaleźć siebie w tym czy innym wymiarze, płynie ku zapomnieniu. Jedna epoka zmienia się w inną, a dla człowieka ważne jest, aby, gdy te epoki pogrążą się w „ciemności”, pozostawić po sobie ślad.
Po turecku dokładnie oddano właśnie uczucie poety.
Nie nadążam za jej cieniem.
Jeszcze trochę – i rozpłynie się w mroku.
I jakimi słowami wtedy wyjaśnić, gdzie byłem
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
i jaka ona, ta epoka. W Ukrainie piołun – to nie tylko trawa. Zarówno w wierszach Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Franki i innych klasyków literatury ukraińskiej, jak i u współczesnego poety Wasyla Kujbidy ma on również znaczenie sakralne: Nie chowaj się w samotność, Bo kiedy przyjdzie jesień, Nie poczujesz w podmuchach wiatru Zapachu piołunu! Wasyl Kujbida w swoich wierszach przez pryzmat metafor, sensów i symboli porusza globalny problem, który w ostatnich dziesięcioleciach zaistniał zarówno w Ukrainie, jak i w Turcji – to pustoszenie wsi i wielka migracja do miast. Oczywiście do wiersza “Drogą do wsi idą jabłonie” można podchodzić inaczej i akcentować uwagę na problemie jedności człowieka i przyrody, ale po to jest poezja, aby każdy czytelnik czy krytyk literacki analizował ją, wychodząc ze swojego światopoglądu, doświadczenia i zrozumienia: Drogą do wsi idą jabłonie. Wyciągnęły się dwoma sznureczkami. Ludzi zapraszają, ale ci nie idą. Przeglądają się jabłonie. Niepokoją się: Ktoś przecież studnię wyczyści? Kto piec rozpali? Kto pierożków z jabłkami napiecze? Z czasem my, oglądając się wstecz, coraz bardziej analizujemy swoją przeszłość, swoje czyny, swoje rozumienie przeszłości i teraźniejszości. Rodzinny dom rodziców, matka, dzieciństwo – wszystko to przechowujemy w uformowanym miejscu, które nazywamy “kodem pamięci”. I tylko kiedy, “Zasłaniając się spojrzeniem, Wyciągniemy z maminej skrzyni...” wspomnienia, to próbując dotknąć do Bohdan DIACZYSZYN, członek NSPU, doktor filozofii, docent, m. Lwów Proces poznawania przez dziecko otaczającego świata rzeczy jest nadzwyczaj skomplikowany i wymaga naszej najpilniejszej uwagi, wszak “…czarujący świat dzieciństwa spowity jest tajemnicami, niespodziankami i pragnącym poznania otaczającego świata”. Dziecko rodzi się z gotowym do poznawania mózgiem. A już od nas w znacznej mierze zależy, czym go napełnimy. Andrij Sodomora jest przekonany: “Ile czego trzymamy w pamięci – tyle wiemy…” A akademik Ołeh Krysztal twierdzi: aby nie tracić mózgu, to najbardziej skomplikowane i najbardziej zadziwiające urządzenie musi pracować zgodnie z przeznaczeniem. Mózg stymuluje: czytanie, pisanie i wszystko, co skłania do rozmyślań: “Wyszkolenie on nie przepuszcza / I jeszcze przyjaciół angażuje”. “Na świecie jest bardzo wielu ludzi, którym nikt nie pomógł się przebudzić” (Antoine de Saint-Exupéry, “Ziemia, planeta ludzi”). A może ludzkość w swoim rozwoju do dziś pozostaje z dziecięcym rozumem snu niemowlęcia? Do tej książki weszły wiersze i opowiadania o czarującym świecie dzieciństwa, szczęśliwym życiu pod pokojowym niebem Ukrainy. Ależ nieludzie wiarołomnie pozbawili nasze dzieci, cały naród szczęśliwego życia. Szczęście – to kiedy nie dzieje się to, co nie powinno się stać. Stało się… Skropiona obfitym deszczem-krwią naszych wojowników światła ukraińska ziemia przemawia do nas ich ofiarną miłością do Ukrainy, wolności i wzywa nasze serca, aby nie rozerwała się duchowa nić życia z Bogiem. Przypomniała się myśl Lubomyra Senyka z jego książki “Rajski świat”: “...ludzkość na Ziemi zgubiła swoją boskość... U nas tak mówią: Bóg – w człowieku, człowiek z Bogiem”. Bóg w człowieku... W naszych czasach wychowanie, kształtowanie światopoglądu młodzieży – to jeden z głównych środków uniknięcia globalnej katastrofy: “Od Arystotelesa do Tomasza z Akwinu za doskonałość uważano mądrość, która wynika z doświadczenia i relacji z innymi ludźmi, przez które cnotliwe życie poznaje się na przykładzie. Kluczem do naszej doskonałości – nie inżynieria genetyczna, a wychowanie charakteru” (Stephen Post. W ks. Michio Kaku, “Fizyka przyszłości”). Dlatego każda książka w języku ukraińskim jest cegiełką w fundamencie majestatycznej Ukrainy. Ona musi nauczyć dziecko (dorosłych także) kochać, myśleć i być wdzięcznym. Wszystko inne zdobywa się
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
ręce matki zrozumiemy, że już: Nie poczuć letniego deszczu Na swoich dłoniach, Wyciągniętych do ciebie, Nie przeistoczyć się w liść opadły, Co już nie czeka ciepła. Temat wolności Ukrainy głęboko brzmi w cyklu „Zraniony czas”, gdzie poeta przez pryzmat przemyślenia faktów historycznych przedstawia obraz mężnej walki swojego narodu o niepodległość, o swoją państwowość. Ten cykl od innych różni się strukturą. Jeśli pierwsze dwa cykle były napisane wierszem wolnym, to w tym cyklu dominują wiersze rymowane. I tłumaczka Tudora Arnaut, która dziś jest jedną z najlepszych tłumaczek z ukraińskiego na turecki, nie zważając na różny styl wierszy Wasyla Kujbidy, zdołała wysoce profesjonalnie przetłumaczyć ten cykl. Ona, przestrzegając rymu, wirtuozersko oddała sens i napięcie każdego wersu wiersza, jego treść. I nie jest to dziwne, wszak turecki czytelnik jest już zaznajomiony z poezją Wasyla Kujbidy w przekładach Tudory Arnaut, której pióra jest także przekład księgi wielkiego ukraińskiego poety Tarasa Szewczenki „Kobziarz”, dwukrotnie wydanej w Turcji (pierwsza w 2009 roku, wydawnictwo „Laser Ofset”, druga, uzupełniona w 2023 roku, wydawnictwo „TURKSOY”). Turecki czytelnik dzięki przekładom Arnaut mógł zapoznać się z twórczością klasyków ukraińskiej poezji, począwszy od XIII wieku do dnia dzisiejszego, która została zebrana w książce pod tytułem „Perły ukraińskiej klasyki”. Dlatego, czytając wiersze Wasyla Kujbidy, jej profesjonalizmowi jako tłumacza się ufa. Ukraina, która przechodziła i przechodzi długą i ciernistą drogę do swojej niepodległości, ciężką codzienną pracą: „Nie osiągniemy żadnego z innych celów, jeśli zapomnimy, że celem edukacji jest wzbogacanie umysłu i duszy żywych ludzi” (Ken Robinson i Lou Aronica, „Szkoła przyszłości...”). Zazwyczaj książeczki dla dzieci to kolorowe obrazki. A gdzież słowo? Nie zapominajmy, że „...największy cud, który jest powołany, by pielęgnować w człowieku człowieczeństwo, – Słowo...” (Andrij Sodomora). Więc powędrujmy stronami książki czarującego świata dzieciństwa, aby na skrzydłach poezji poznawać rzeczy prawdziwego i szczęśliwego świata pod niebem Ukrainy za pomocą słowa ojczystego języka. Boską siłą dla dziecka jest miłość, przede wszystkim miłość do mamusi: Kto na świecie najmilszy? Kto na świecie najdobrzejszy? – Mama, nikt inny. A oto wiersz, który uczy dzieci być ostrożnymi, ponieważ świat zła czyha na człowieka na każdym kroku: Wilk zobaczył pięć zajączków, Bo z trawy uszy wystają, Ktoś zajączki przestraszył – W lesie gałązkę złamał. A wy, dzieci, zgadłyście, Czego zające się przestraszyły? Przypomniał się wiersz Mykoły Winhranowskiego, który i dorosłych skłania do rozmyślań: We śnie nasz zając znów zdrzemnął się. Gdyby nie we śnie, to gdzie by miał drzemać? Na ciepłą ziemię uszko położył I serce swoje zajęcze pod łapy. Wsłuchajmy się, zastanówmy: dlaczego zajączek przyłożył uszko do ziemi, a serce – pod łapy? Ukraińcy od wieków wychowywali swoje dzieci tak: to można, a tego nie można, tak ładnie, a tak niegodnie: Dość już psocić, Lepiej książeczki czytać, Choć elementarz powoli, Wszystko, co wam dali w szkole, Trzeba wszystko opracować, Żeby dobrze umieć i wiedzieć. Już wakacje mijają, W szkole was o wszystko zapytają. raz i na zawsze zobowiązana zerwać kolonialną więź z Moskalami. Dlatego poeta stawia najważniejsze pytanie swojemu narodowi: Lecz wybór za nami został, bracia: Ścieżkami hańby czy drogami zemsty? Prośba na ustach, czy okrzyki gniewu? Do niepodległości walką dojść, Czy w kolonii gnić lękliwie? W relatywistycznym świecie, „gdzie każdy ma swoją prawdę”, poeta wzywa Ukraińców, by potrafili odróżniać prawdę od krzywdy: Zmieniły się i czyny, i słowa: Dzisiaj Prawda naprawdę nie jest potrzebna, Bo tyle prawd, że zawrót głowy, Która na wszystko, co wie, jest zdolna... Nieprzejrzanych dróg nie przejść, Żegna się z nami Ojczyzna: Jeśli nie ma jednego celu, To i ona już stała się niejedna. i dalej stawia pytanie o odpór „Kremlu”: Czy zdolni jesteśmy państwo zachować? I Kreml spalić razem z mauzoleum? Wierząc w historyczną sprawiedliwość, Wasyl Kujbida strofami wierszy przekazuje nie tylko swoją wolę i pragnienie, ale także dążenie całego ukraińskiego narodu. Tłumaczka Arnaut podaje to odpowiednio po turecku, zarówno strukturalnie, jak i tematycznie: To komu ty dawałeś Szósty z kolei zakon? Tym, którzy nas gwałcili, Zabijali od wieków? Zakaz: „Nie zabijaj” Tylko dotyczy nas? Czemu kacapisko złe Nie spełnia twego rozkazu? Musimy koniecznie brać na siebie odpowiedzialność za wszystko, co robimy, żeby nasze myśli nie były pozornymi, bo zapisane słowa nie są dla rozrywki – niech więc pomagają dzieciom, młodzieży zbliżyć się do zrozumienia istoty rzeczy... „Krah Cywilizacji rozpoczyna się od profanacji słowa. To trwa nie rok i nie dwa. Nawet nie stulecie czy dwa. To po prostu trwa...” (Jewhen Baran, „Z „Księgi żywych”). Do słowa (tym bardziej poetyckiego) trzeba odnosić się odpowiedzialnie i z szacunkiem: „Nie słowo przy człowieku, żeby być słowem, a człowiek przy słowie, żeby być człowiekiem” (Andrij Sodomora, „Poezja. Proza”). Przyszłość Ukrainy – nasze dzieci, które dorastają w słowie ojczystego języka: „Bo my dzieci najdroższe, / Bo my dzieci najsłodsze”... Słowo, myślące słowo, jego tajemnica o boskim i ziemskim cudownie, hipnotycznie ożywa w każdym wersie poezji, prozy, skłaniając czytelnika do głębokiego przemyślenia, wszak zaświadcza ono, że tak narodziły się wszystkie znane ludziom światy, które są nie do pomyślenia bez światła i słowa: „I rzekł Bóg (słowo. – B. D.): „Niech stanie się światłość!” I stała się światłość” (Księga Rodzaju 1:3). Niech więc książka Wasyla Lyły znajdzie drogę do wnikliwego czytelnika i pomaga Wszechmogący milczał, Ja półsenny modliłem się, W mrok wsłuchiwałem się, I myślami gubiłem się. A kiedy zdrzemnąłem się – Doniosło się z oddali: „Ja zakon zmieniłem Na: „Zabij Moskala!” Lecz Plądruje Ukrainę dzisiaj znów Okrutny i cyniczny ludożerca, Zabija jej duszę – naszą mowę, Życie w piekło obrócił teraz... My staniemy kohorta do kohorty I Moskali zetrzemy na śmieci. Wojna dla nas tylko retortą, W której nowe pojawia się życie. Książka współczesnego ukraińskiego poety Wasyla Kujbidy „Ślady na wodzie” w przekładzie na język turecki naukowca i tłumaczki Tudory Arnaut jest głębokim filozoficznym rozmyślaniem o sensie życia, o przeznaczeniu człowieka w tym świecie, który dynamicznie się zmienia. Ślady na wodzie – nasze ślady w niestabilnym środowisku, które wszystko pamięta i tę pamięć przekazuje następnym pokoleniom (człowiek w 80% składa się z wody). Geneza rodziny Kujbidów i twórczości poety jaskrawo uwydatnia mistyczny zew wolności, który przekazuje się u Ukraińców z pokolenia na pokolenie. Naród, który ma takich poetów, nigdy nie będzie żył w niewoli, bo dla niego wolność, honor i godność są wyżej niż życie!
dzieciom poznawać świat rzeczy, tajemnice energii słowa, miłości, bo wychowane dobrocią: „Są grzeczne i przyjazne, / I złych słów nie znają, / Pomagają ludziom starszym, / I małych nie obrażają. / Pomocnicy oni dobrzy, / Do pracy wszyscy przywykli, / Mniejsi – Pawłyk i Danyło / Z nich biorą dobry przykład”. Musimy nasze dzieci przygotowywać do życia we współczesnym świecie nieustannej walki – bo przede wszystkim chodzi o walkę z samym sobą – o siebie lepszego, a broń duchowa jest silniejsza od cielesnej. Przypomnijmy jedno z trzech praw dialektyki: „Prawo jedności i walki przeciwieństw”. Słowniki podają taką jego interpretację: „Nie ma przeciwieństw bez ich jedności, nie ma jedności bez przeciwieństw. Jedność przeciwieństw jest stosunkowo tymczasowa, walka przeciwieństw jest absolutna”... „Uświadomienie sobie tego prowadzi Ukraińców do przekonania, że przede wszystkim trzeba polegać we wszystkim na własnych siłach. Ambiwalencja ukraińskiej, zresztą nie tylko ukraińskiej, mentalności ma ważne znaczenie dla postępu społecznego, ponieważ odzwierciedla jedność i walkę przeciwieństw jako podstawę rozwoju” (I. S. Zachara, „Filozofia ukraińska”). Problem w tym, że „Jesteśmy nieumiarkowani we wszystkim, nawet w czytaniu: uczymy się nie dla życia, a dla szkoły” („Listy moralne do Lucyliusza”, list CVI). Sensem bytu człowieka, narodu – jest pomnażanie intelektu, duchowości na podstawie trzeciej niewidzialnej siły, w procesie pojmowania formy (łac. – piękna) życia z Bogiem, aby we wszystkich przejawach jej działalności myśl wyprzedzała działanie: „Boga rzecz boże sprawy tworzyć, / A człowieka – po ludzku żyć” (Menander). Aby myśl wyprzedzała działanie – musimy nauczyć dzieci wnikliwie czytać książki, bo koniecznie trzeba nauczyć dziecko oddychać żywym powietrzem i myślami, rozkoszując się zapachem rodzimojęzycznej myśli, aby nasze dzieci wyrastały na szlachetne, żyły z rozumem „Pod szczęśliwym niebem Ukrainy” – o tym właśnie mówi pełne zadumy słowo książki Wasyla Łyła: „Słowo – jest zasadniczo rozumne i ideowe, podczas gdy obraz i wizja (w komputerze – B. D.) są zasadniczo kontemplacyjne, wzrokowe” (Oksana Zabużko, „Mit szewczenkowski Ukrainy. Próba analizy filozoficznej”)... Pielęgnujmy swoją pamięć, strzeżmy jej, pomnażajmy ją czytaniem, rozmyślaniami, bo w każdym wieku mózg jest elastyczny, zdolny do przechowywania niezliczonych zasobów informacji – tak jak Wszechświat.
Tłumaczenie maszynowe
Współczesny świat jest przepełniony licznymi badaniami, wersjami, domysłami na temat tego, jak działania minionych epok wpływają na dni dzisiejsze i co niosą przyszłości. Spotykamy się z tym niemal codziennie, dziwiąc się i zachwycając talentem tych, którzy niestrudzenie i konsekwentnie pragną odnaleźć, ustalić prawdę. Wśród nich jest także norweski uczony, pisarz i reżyser Terje Tvedt ze swoją książką „Historia świata. Przeszłość jako lustro teraźniejszości” (przekład z norweskiego Mykyty Nykontszuka), która ujrzała światło dzienne w charkowskim wydawnictwie „KSD”. Taras HOŁOWKO
Już w przedmowie do wydania autor wspomina o trzech stanowiskach, które zainspirowały go do podjęcia się jej napisania. Chodzi przede wszystkim o istnienie europocentryzmu we wszystkich sferach życia społecznego, innymi słowy narzucanie nieeuropejskim narodom zachodnich wartości i tradycji, co przeszkadza w zrozumieniu historii świata jako całości bez zbędnych uprzedzeń i arogancji. Terje Tvedt w swojej pracy chce również dowieść błędności idei, jakoby człowiek podporządkował sobie naturę, co było głoszone przez autorytatywne sławy nauki jeszcze w XIX wieku. I wreszcie, naukowiec pragnie przekonać czytelnika o tym, że wszyscy ludzie są różni, a zatem a priori nie mogą mieć wspólnych wartości, nigdy nie osiągną między sobą równości – społecznej, ekonomicznej, politycznej – z powodu swoich rozbieżności w światopoglądzie, kulturze, preferencjach religijnych. A jednak głównym celem, który wyznaczył sobie norweski historyk, jest to, co zadeklarował w tytule książki: poszukiwanie paraleli między „wtedy” a „teraz”. Jest to przedstawione na przykładzie pierwszych cywilizacji na Bliskim Wschodzie i w Azji 5000 lat temu, aż po władzę dynastyczną w starożytnych Chinach i ogromne Imperium Osmańskie, którego rozkwit przypada na 1500 rok. Ponadto w pracy rozpatrywany jest, według definicji autora, triumfalny pochód europejskiego i brytyjskiego imperializmu w XIX wieku, a także dominująca rola USA na świecie po II wojnie światowej oraz wciąż rosnąca rola Chin jako supermocarstwa na początku nowego tysiąclecia. Terje Tvedt rozpoczyna swoją analizę od cywilizacji sumeryjskiej, która istniała w IV–II tysiącleciu p.n.e., w epoce miedzi i brązu, na południowym wschodzie Mezopotamii. Historyk nazywa Sumerów „pionierami sztucznego nawadniania”, co uczyniło glebę żyzną po obu stronach rzek Eufratu i Tygrysu. Właśnie kontrola nad żyznymi ziemiami, a także rozbudowana sieć dróg wodnych i kanałów stały się przyczyną wybuchu pierwszej wojny na świecie, rozpoczętej przez władcę miasta Lagasz, Eanatuma, przeciwko miastu-państwu Umma około 2350 r. p.n.e. Inną charakterystyczną cechą cywilizacji sumeryjskiej stało się wykorzystanie zwykłej gliny – uniwersalnego materiału do budowy świątyń. Z czasem glina położyła fundament pod pierwsze pismo na kuli ziemskiej – pismo klinowe, które zostało odczytane przez brytyjskich specjalistów w połowie XIX wieku. Innym wkładem w intelektualny rozwój ludzkości, zdaniem Terje Tvedta, można uznać wprowadzenie przez starożytnych Sumerów systemu mierzenia czasu. Uczony bardzo argumentowanie wyjaśnia, dlaczego w cywilizacji sumeryjskiej od pewnego momentu zaczęto szeroko stosować jednostki czasu: trzeba było ewidencjonować wodę do nawadniania i podziału zasobów wodnych w różnych okresach roku na ogromnych terytoriach. „System pisma i glina umożliwiły również rozwój systemu cyfr, który stanie się podstawą tego, jak współczesny człowiek rozumie czas i przestrzeń – wyciąga wniosek autor. – Kiedy patrzymy na zegarek i wiemy, że w jednej godzinie jest 60 minut, a w jednej minucie 60 sekund, wszystko to jest dziedzictwem prehistorycznego Iraku. Właśnie tam po raz pierwszy podzielono czas na godziny po 60 minut, minuty po 60 sekund, tygodnie po siedem dni, a koło na 360 stopni”. Mimo tych, bez przesady, epokowych odkryć w różnych sferach ludzkiej działalności, cywilizacja sumeryjska stopniowo upadła, a potem w ogóle zniknęła. Tak samo nie poszczęściło się innej cywilizacji – cywilizacji doliny Indusu, która zajmowała terytorium dzisiejszego stanu Pendżab, w pobliżu granicy z Pakistanem. Nazwa kraju ze stolicą w Delhi pochodzi od nazwy rzeki Indus, podobnie jak cywilizacja, która zniknęła, przetrwawszy ponad 2000 lat. Przyczyny tak smutnego finału są częściowo podobne do tych, które spotkały Sumer. Nie wojny, nie niepokoje społeczne, jak uważa norweski historyk, przybliżyły katastrofę, a właśnie zniszczenie środowiska naturalnego okazało się tym czynnikiem, który zrujnował kwitnące niegdyś miasta Harappa i Mohendżo-Daro, gdzie mieszkały dziesiątki tysięcy ludzi. Rzeki, które obmywały te ziemie, bardzo często zmieniały koryta i nurty, zamulały się, przez co ludność miast i osad zbudowanych na ich brzegach traciła dostęp do wody. Stopniowe odwadnianie odbierało jakąkolwiek perspektywę przeżycia w warunkach bezlitosnego, rozżarzonego słońcem tamtejszego klimatu. Badacz, analizując przebieg dramatycznych wydarzeń sprzed tysiącleci, szuka tego potwierdzenia, odwołując się do rozpowszechnionego w Indiach dawnego mitu religijnego o „Zaginionej rzece”. Ten mit dotarł do naszych czasów dzięki „Rygwedzie”, która uważana jest za jeden z najstarszych świętych tekstów na świecie. W tekście autora figuruje rzeka Saraswati, którą Hindusi w starożytności uważali za matkę wszystkich rzek. I najważniejsze, do czego prowadzi czytelnika norweski badacz, wspominając o upadłej cywilizacji doliny Indusu, to fakt, że właśnie historia zaginionej rzeki Saraswati ma nieustannie przypominać obecnemu i przyszłym pokoleniom ludzi o wrażliwości każdego społeczeństwa na siły natury. W rozważaniach Terje Tvedta obserwuje się pewien fatalizm przy twierdzeniu, że prędzej czy później wszystkie cywilizacje umierają jak rośliny i drzewa – najpierw się rodzą, potem rosną i kwitną, a następnie marnieją i, usychając, giną. Jednak są wyjątki: starożytny Egipt, w odróżnieniu od Sumeru, przetrwał przez pięć tysięcy lat. Jeśli Tygrys i Eufrat nie uratowały Sumerów przed zniknięciem, to Nil dla Egipcjan stał się prawdziwie życiodajną rzeką. Tę arterię wodną mieszkańcy śródziemnomorskiego kraju nie tylko przystosowali, ale też technologicznie wykorzystali dla siebie w warunkach niesprzyjającego klimatu. Rolnictwo, które rozwinęło się na tych ziemiach, zapewniało dobrobyt niejednemu pokoleniu Egipcjan aż do XIX wieku włącznie, dopóki na miejsce tradycyjnej agrokultury, kultywowanej przez człowieka tysiącleciami, nie przyszła europejska rewolucja przemysłowa. Pod koniec lat 90. Terje Tvedt stworzył sensacyjny film „Podróż w historię wody”, który otrzymał na 17. międzynarodowym festiwalu filmowym w Paryżu pierwszą nagrodę za najlepszy film dokumentalny poświęcony problematyce ekologicznej. Temat wody norweski naukowiec badał dziesięcioleciami. Właśnie zasoby wodne Brytanii, jak uważa naukowiec, przyczyniły się do narodzin w kraju pierwszej rewolucji przemysłowej, która, jak twierdzi, podważyła na całym świecie dominację tradycyjnego rolnictwa, trwającą 10 000 lat! Dziś mało kto wspomina nazwisko przedsiębiorcy-wynalazcy z angielskiego hrabstwa Derbyshire, Richarda Arkwrighta, który pod koniec XVIII wieku po raz pierwszy zastosował w produkcji urządzenie, które dawało energię dzięki wodzie. Umieściwszy koło wodne nieco poniżej strumienia, woda z którego trafiała na obracające się łopatki, otrzymał „wieczny silnik”. To udane przystosowanie dokonało prawdziwej rewolucji w jego fabryce, gdzie wytwarzano jedwabny tekstyl, dało impuls do budowy według tej samej zasady fabryk tekstylnych w całej Anglii, aż do czasu, gdy wynaleziono i wprowadzono do produkcji silniki parowe. Następnym krokiem do modernizacji różnorodnych procesów technologicznych stały się wielkie piece, które zaczęto szeroko stosować w wytopie żelaza, gdzie również obecna była woda, a także wysoka temperatura i tlen, wtłaczany specjalnymi miechami. W krótkim czasie Anglia stała się największym producentem wysokiej jakości żelaza, z którego po raz pierwszy na świecie zbudowano Ironbridge – wielki żelazny most przez rzekę Severn. Z wysokiej jakości wytopionego żelaza zaczęto produkować najpotężniejszą na tamte czasy broń, stało się ono również głównym komponentem przy budowie statków morskich, środków transportu, przy wyrobie narzędzi rolniczych i różnorodnych narzędzi. Jeśli Tygrys i Eufrat dla Sumeru, Nil dla Egiptu, Ganges i Indus dla Indii, Jangcy dla Chin odgrywały decydującą rolę w zapewnieniu tym krajom wody, to to samo można powiedzieć o Tamizie, która wraz z innymi rzekami Brytanii, według trafnego określenia jednego z mówców Izby Gmin jeszcze w XVII wieku, przypomina naczynia w ludzkim ciele. Wykorzystując te arterie wodne, przedsiębiorczy Anglicy przez dziesięciolecia rozbudowali i maksymalnie udoskonalili sieć szlaków transportowych, co bardzo pozytywnie wpłynęło na gospodarkę kraju. Przez urządzone kanały wodne transportowano różnorodne towary, zmieniając Anglię, jak przekonuje autor badania, w eldorado żeglugi na pierwszym etapie rewolucji przemysłowej. „Postęp w tych trzech kluczowych sferach – fabryki tekstylne, produkcja żelaza i transport – położył fundamenty pod przyszłe przywództwo Anglii w globalnej rewolucji przemysłowej i przekształcił ogólny system gospodarczy oraz strukturę kraju – podkreśla Terje Tvedt. – Jej zbiorniki wodne, napełnione energią, którą można było wykorzystać mechanicznie, były ważną przesłanką przełomu w sektorze bawełnianym i metalurgii”. Dodajmy do tego, że tak kuto potęgę przyszłego imperium brytyjskiego, którego interesy z każdym rokiem sięgały coraz to nowych kontynentów. Za najbardziej kontrowersyjne rozdziały w książce „Historia świata. Przeszłość jako lustro teraźniejszości” można uznać te, w których historyk spróbował ocenić kolonialne ekspansje zamorskich terytoriów w minionych wiekach, w których palma pierwszeństwa należy wyłącznie do Europejczyków. W tym związku powstaje jedno zasadnicze pytanie: co lub kto skłonił kraje europejskie, w pierwszej kolejności Hiszpanię, Portugalię, a potem Anglię, Francję, Holandię, Niemcy, Belgię, Włochy, do skierowania wzroku na ziemie, które po pierwsze znajdowały się tysiące kilometrów od kontynentu europejskiego, a po drugie były zamieszkane przez ludy innej rasy i wyznań religijnych. Właśnie to ostatnie, a nie, powiedzmy, interesy ekonomiczne, początkowo skłaniało Europejczyków do opuszczania swoich domów i rodzin, wyruszania z ryzykiem dla własnego życia na koniec świata za błogosławieństwem Kościoła. Faktycznie Bliski Wschód sprowokował chrześcijańską Europę do aktywnych działań kolonizacyjnych najpierw w formacie wypraw krzyżowych w XI–XV wieku, inicjowanych przez Kościół rzymskokatolicki przeciwko muzułmanom, poganom i heretykom, a później wojen, rozpętanych przeciwko Imperium Osmańskiemu (w odróżnieniu od wszystkich innych imperiów przetrwało ono przez 700 lat: aż do czasów rządów Mustafy Kemala Atatürka), aby zapobiec teraz już odwrotnej ekspansji – muzułmańskiej, kierowanej przez Osmanów. Ich zwycięstwo nad Europejczykami, które zaowocowało zdobyciem Konstantynopola w 1453 roku, tego forpoczty zachodniej cywilizacji od czasów Imperium Rzymskiego, zdaniem Terje Tvedta, do dziś ma wpływ na geopolitykę w regionie bliskowschodnim, w szczególności Turcji i jej lidera Recepa Erdoğana. W kontekście tych rozważań w książce wspomniana jest koncepcja etnokulturowego podziału cywilizacji, która należy do amerykańskiego socjologa i politologa Samuela Huntingtona, według której dawny konflikt między cywilizacją chrześcijańską a islamską obowiązkowo odnowi się. „Zwolennicy tej teorii uważają, że potwierdzają ją fundamentalistyczne siły islamskie, które nieustannie twierdzą, że świat zachodni i jego wartości to wartości szatańskie – do takiego niepocieszającego wniosku dochodzi autor. – Innym argumentem na korzyść tych teorii są akty terrorystyczne islamistów przeciwko Zachodowi i chrześcijanom. Taka perspektywa kładzie nacisk na wojny Imperium Osmańskiego przeciwko Zachodowi, interpretując je jako poprzednika wojny islamizmu przeciwko Zachodowi”. Jedną z przyczyn nieudanej kolonizacji terytoriów bliskowschodnich przez Europejczyków autor nazywa nieudane próby przejęcia kontroli nad lądowymi karawanami handlowymi, które przemieszczały towary przez setki kilometrów bezwodnej pustyni. Zupełnie inaczej wyglądała sprawa z barierami morskimi i oceanicznymi, które udało się pokonać Hiszpanom, Portugalczykom i oczywiście Anglikom oraz Francuzom dzięki ciągłej modernizacji floty, co w rezultacie wzbogaciło w niespotykanych rozmiarach skarbce państwowe krajów Europy Zachodniej. Autor w swojej historycznej analizie nazywa europejski kolonializm wielowymiarowym, mając na myśli zarówno pozytywne, jak i negatyw-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...niż aspekty tego zjawiska. Ter’je Tvedt powołuje się na dyskusję, która od niejednej dekady toczy się w środowisku naukowym wokół konkretnych problemów: jak kolonializm globalnie wpłynął na proces historyczny; jakie konsekwencje wywarł zarówno dla samych kolonizatorów, jak i dla milionów cywilizacyjnie zacofanych ludzi, których skolonizowali; jak to nadal oddziałuje na stosunki międzyetniczne i międzywyznaniowe w byłych metropoliach. Autor przedstawia dwa diametralnie przeciwstawne poglądy na spuściznę kolonialną. Pierwszy dowodzi, że europejski kolonializm zmienił świat na lepsze, ponieważ sprzyjał narodzinom demokracji, rozwojowi handlu, przemysłu, transportu, budowie zakładów oświatowych i medycznych, a w końcu przetrwaniu ludzi w surowych warunkach klimatycznych. „Niektórzy twierdzą ponadto, że był to obowiązek cywilizacyjny i religijny – podsumowuje autor. – Europejczycy mieli nieść płomień wolności i postępu, który zapłonął w Europie po Oświeceniu i rewolucji przemysłowej – do mniej rozwiniętych społeczeństw”. Jednak wielu nie przyjmuje tego patosu, dowodząc, że kolonializm w dosłownym znaczeniu tego słowa hamował rozwój społeczeństw skolonizowanych, siał wśród nich niezgodę i upadek duchowości. Jeszcze radykalniej brzmi – z perspektywy pokrzywdzonych – twierdzenie, że kolonizatorzy okazywali nie tylko bezgraniczną ambicję i paternalizm białoskórych wobec tubylców, ale także słabo ukrywaną rasistowską kulturę, właściwą wyłącznie Zachodowi. Jeśli łącznie rozpatrzeć wszystkie „za” i „przeciw”, przedstawione przez Ter’je Tvedta w odniesieniu do europejskiego kolonializmu, to dość wyraźnie widać dążenie do obiektywnego i bezstronnego zbadania wszystkich procesów z nim związanych. Wspominając, na przykład, Imperium Brytyjskie podczas jego kolonizacji Indii, Chin, Egiptu, krajów Ameryki Północnej i Południowej, norweski historyk analizuje je z uwzględnieniem ówczesnych teorii i koncepcji, zawartych w pracach tak powszechnie znanych uczonych, jak szwedzki biolog Carl von Linné, brytyjski filozof John Mill, szkocki ekonomista David Hume, niemiecki filozof Immanuel Kant. Nawet oni z pozycji dzisiejszych pozwalali sobie na protekcjonalne wypowiedzi o barbarzyńskich narodach, które, ich zdaniem, zatrzymały się w swoim rozwoju intelektualnym, demonstrowały ciemne zacofanie, w związku z czym potrzebowały interwencji Europejczyków w ich codzienne, według wszelkich znaków, beznadziejnie ciężkie życie. I, szczerze mówiąc, nawet teraz, z upływem czasu mierzonego nie jednym stuleciem, trudno cokolwiek zarzucić tym myślicielom przeszłości, gdyż kiedy na kontynencie europejskim sporządzano mapy morskie, orientując się według gwiazd na niebie, budowano linie kolejowe, konstruowano silnik spalinowy, to w Afryce, Ameryce Południowej, Indiach, Polinezji wciąż rozpowszechniony był kanibalizm wśród miejscowych plemion oraz inne straszliwe rytuały z masowym mordowaniem ludzi. W książce czytelnik raczej nie znajdzie kategorycznego potępienia epoki kolonialnej przez autora, nawet wtedy, gdy towarzyszyły jej liczne ofiary ludzkie.
Wydaje się, że tylko dwukrotnie Ter’je Tvedt wspomina o Cesarstwie Rosyjskim, które, podobnie jak wymienione już zachodnioeuropejskie kraje, przez wieki kolonizowało całe narody i grupy etniczne. Towarzyszyło temu zajmowanie obcych terytoriów z użyciem brutalnej siły, totalna asymilacja miejscowej ludności, bezprawne przywłaszczanie środków materialnych, grabież metali ziem rzadkich i kopalin użytecznych. Polityka kolonizacyjna Cesarstwa Rosyjskiego przybrała jeszcze straszliwsze formy po obaleniu ustroju monarchicznego i dojściu do władzy bolszewików. I jeśli zachodni kolonizatorzy starali się ucywilizować podbite narody, pozbawiając je ustalonych krwiożerczych obyczajów, to komuniści-leninowcy przeciwnie – dokonywali niespotykanego w historii ludobójstwa, któremu towarzyszył sztucznie wywołany głód, kanibalizm, zabijanie milionów bezbronnych ludzi różnego wieku i płci. Po raz drugi Ter’je Tvedt negatywnie wypowiada się w książce o Rosji, gdzie na początku ubiegłego stulecia zaostrzyły się problemy międzyetniczne i w imperium doszło do serii antyżydowskich pogromów. Z książki czytelnik dowiaduje się o ciekawym faktcie historycznym, który rzuca światło na politykę kolonialną Imperium Brytyjskiego na przełomie XIX i XX wieku. W istocie zdanie narodów skolonizowanych co do ich przyszłości nigdy nie było brane pod uwagę w metropolii, co więcej, podejmowano decyzje, które hipotetycznie mogły mieć fatalne skutki dla autochtonów. Okres historyczny opisany przez autora wiąże się z nazwiskiem austriackiego dziennikarza Theodora Herzla, znanego jako założyciel ruchu politycznego – syjonizmu. W tej ideologicznej doktrynie przewidywano utworzenie niezależnego państwa żydowskiego na terytorium Palestyny, która w tym czasie znajdowała się pod protektoratem Wielkiej Brytanii. Gdy prześladowania Żydów w wielkich miastach Cesarstwa Rosyjskiego nabrały szczególnej ostrości, kwestia założenia państwa żydowskiego ponownie stała się aktualna. Można przypuszczać, że w brytyjskim resorcie spraw zagranicznych niezbyt przychylnie odniesiono się do idei ogłoszonej przez głównego syjonistę, dlatego jako alternatywę zaproponowano Theodorowi Herzlowi bezpośrednio rozważenie możliwości założenia państwa Izrael w Afryce, a mianowicie na terytorium, które dziś należy do Kenii. Z pewnych powodów propozycja została odrzucona. Przytoczone przez autora fakty dobitnie pokazują, jak status kolonialny narodu pozbawia go elementarnych praw, czyni zakładnikiem polityki prowadzonej przez metropolię przy pomocy okrutnej metodyki, pozbawia jakiejkolwiek perspektywy harmonijnego i pełnowartościowego rozwoju nie jednego pokolenia ludzi, wymazuje tożsamość narodową i unicestwia historyczną przeszłość. Właściwie wszystko to, czego doświadczył na sobie ukraiński naród przez ostatnie cztery stulecia, dostawszy się pod kolonialne jarzmo imperium moskiewskiego. W rozdziale „Bitwa dwóch gigantów” Ter’je Tvedt stwierdza, że właśnie okres powojenny zaznaczył pojawienie się na świecie supermocarstwa – Stanów Zjednoczonych Ameryki, które przez cały XX wiek dominowało w polityce międzynarodowej, kierując się wyłącznie własnymi interesami geopolitycznymi. Faktycznie po obu stronach kuli ziemskiej ustanowił się nowy porządek świata, nad którym górowała Statua Wolności na Manhattanie i powiewała gwiaździsto-pasiasta flaga. Na taki porządek rzeczy złożyło się wiele czynników. Zdaniem norweskiego historyka są to przede wszystkim porażka krajów Osi – Niemiec, Włoch, Japonii – w II wojnie światowej, niezdolność konkurencyjna Francji i Anglii z powodu ich strat gospodarczych i materialnych podczas działań wojennych, wyludnienie i zniszczenie potencjału przemysłowego Związku Radzieckiego. W przeciwieństwie do tych krajów gospodarka USA była na fali wznoszącej dzięki zapełnieniu kompleksu wojskowo-przemysłowego niekończącymi się zamówieniami wojskowymi, a ponadto posiadanie i użycie bomb atomowych przez Amerykanów w Hiroszimie i Nagasaki w 1945 roku dodało temu krajowi nie tylko przewag gospodarczych, ale również wojskowych. Zawoalowana dominacja nad światem została wzmocniona także kilkoma konkretnymi krokami, na które wskazuje w książce Ter’je Tvedt. Są to wprowadzenie systemu z Bretton Woods, który przewidywał utworzenie Banku Światowego, funkcjonowanie międzynarodowego rynku walutowego, na którym narodowa jednostka pieniężna USA – dolar stawała się podstawową jednostką rozliczeniową między krajami w ich działalności gospodarczej z zagranicą. Równocześnie, w celu umocnienia swojej roli w powojennej Europie, Amerykanie wprowadzili program pomocy dla krajów zachodnioeuropejskich, nazwany „Planem Marshalla”. Dziesięć miliardów dolarów przeznaczono na odbudowę Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, a następnie Japonii i innych krajów Azji Wschodniej. Ta inicjatywa USA została pozytywnie przyjęta na Zachodzie, podobnie jak ta, która dotyczyła utworzenia transatlantyckiego sojuszu wojskowego NATO. Autor książki cytuje także 35. prezydenta USA Johna Kennedy’ego, który jeszcze w 1961 roku powiedział słowa, które do dziś nie straciły na aktualności, o tym, że USA mają być gotowe „zapłacić dowolną cenę, ponieść dowolny ciężar, stawić czoła dowolnemu oporowi, wesprzeć dowolnego przyjaciela, sprzeciwić się dowolnemu wrogowi, by zapewnić przyszłość i sukces wolności”. Powiedziane ponad pół wieku temu nabiera szczególnej wagi w warunkach rosyjsko-ukraińskiej wojny, daje nadzieję narodowi ukraińskiemu na przetrwanie w okrutnej i bezlitosnej walce z rashistowskim agresorem, przy wsparciu zachodnich sojuszników, a przede wszystkim Stanów Zjednoczonych Ameryki. Jednak epoka dobrobytu dla USA, jak przekonuje autor książki, stopniowo dobiega końca. Fantastyczne osiągnięcia w nauce, rolnictwie, przemyśle, eksploracji kosmosu, technologiach informacyjnych, rozbudowie infrastruktury miejskiej, zwiększaniu produkcji na całym świecie przy udziale kapitału amerykańskiego, a do tego zwycięstwo w „zimnej wojnie” nad Związkiem Radzieckim, a równocześnie porażka prokomunistycznie nastawionych wietkongowców w Wietnamie oraz islamskich fanatyków – talibów w Afganistanie, to wszystko razem wzięte nie pozwala obecnemu amerykańskiemu establishmentowi patrzeć optymistycznie w przyszłość ani odczuwać pewności w XXI wieku. Dodaje niepewności jeszcze wpływ Chin, który stale rośnie na całym świecie, czemu, co dziwne, sprzyjały same Stany Zjednoczone. Ter’je Tvedt z szacunkiem wypowiada się o Henrym Kissingerze – sekretarzu stanu w administracji 37. prezydenta USA Richarda Nixona. To właśnie dzięki wysiłkom tego polityka udało się zdjąć wieloletnią blokadę wokół ChRL, gdy przez dziesięciolecia rządził w niej reżim komunistyczny na czele z ortodoksyjnym Mao Zedongiem. Gdy tylko w kraju osłabł jego wpływ po kolosalnych przeliczeniach się Mao w polityce zewnętrznej i wewnętrznej, a na polityczną scenę weszli reformatorzy typu Deng Xiaopinga, w dość krótkim czasie Chiny zdołały przeorientować gospodarkę planową na rynkową, osiągając nie tylko roczny wzrost PKB, lecz także wyprzedzając pod tym względem rozwinięte gospodarczo kraje zachodnie. Autor cytuje w książce tego, kogo w Chinach pochlebnie nazywano „dziadkiem Deng”, zwłaszcza jego dowcipną odpowiedź jednemu zachodniemu korespondentowi na dość prowokacyjne pytanie o niezgodność systemów gospodarczych właściwych krajom wyznającym różne ideologie: „Wszystko jedno, czy kot jest biały, czy czarny, ważne, że łapie myszy”. I trzeba zauważyć, że to „polowanie”, rozpoczęte w postkulturrewolucyjnych Chinach pod koniec lat 70., wygląda bardzo udanie, bo chiński kapitał od tego czasu zdobywa coraz to nowe rynki zbytu, wypierając z nich towary wytwarzane nie tylko w USA, ale także w wielu krajach zachodnioeuropejskich. Ta, według wszelkich oznak, ekspansja gospodarcza państwa wschodnioazjatyckiego, zdaniem zachodnich analityków, prędzej czy później doprowadzi do konfliktu zbrojnego między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a Chińską Republiką Ludową. Na poparcie tego rodzaju prognoz Ter’je Tvedt powołuje się na termin „pułapka Tukidydesa”, wprowadzony do obiegu przez profesora politologii Uniwersytetu Harvarda Grahama Allisona. Ten badacz, opierając się na pracy starożytnego greckiego historyka, poświęconej przyczynom wybuchu wojny między Atenami a Spartą (IV w. p.n.e.), wyprowadza formułę, według której kraj technologicznie bardziej rozwinięty będzie zmuszony wstąpić w zbrojną konfrontację z najbliższym konkurentem lub konkurentami, by obronić swoje przywództwo w rozwoju przemysłowym i gospodarczym. „Allison i jego zespół naukowców zbadali 16 sytuacji w ciągu ostatnich pięciuset lat, w których agresywny, coraz bardziej odnoszący sukcesy naród zagrażał państwu dominującemu – stwierdza Ter’je Tvedt. – We wszystkich przypadkach, poza czterema, rozpoczęła się wojna”. A dalej następuje odwołanie od niego do przyczyn wybuchu wojen w minionym stuleciu: „Najjaskrawszym przykładem jest oczywiście I wojna światowa, której początek później rozumiano jako wynik tego, że Niemcy domagały się „miejsca na słońcu”. Ten kraj rozwijał się szybciej niż inni pod koniec XIX wieku, zwłaszcza szybciej niż brytyjskie i francuskie imperium. To doprowadziło do wojny, która pochłonęła życie około dwudziestu milionów ludzi, do rewolucji w Rosji, rozpadu Austro-Węgier i Imperium Osmańskiego”. Można twierdzić, że historyczne studium „Historia świata. Przeszłość jako zwierciadło teraźniejszości” Ter’je Tvedta daje wyraźne wyobrażenie o rozwoju ludzkiej cywilizacji na planecie Ziemia w jej różnych przejawach, podlegającej zmianom pod wpływem czynników przyrodniczych, gospodarczych, politycznych, kulturalnych i technologicznych przez niezwykle długi czas. Przeglądając w książce pierwsze cywilizacje, zwłaszcza Sumer, starożytny Egipt, cywilizację Indusu, imperia Wschodu, a także chińskie i osmańskie, rozwój przemysłowy Europy i kolonializm europejski, dominację USA i odrodzenie Chin, norweski badacz daje jakby klucz do zrozumienia wszystkich procesów, które obecnie zachodzą w tej czy innej części świata – na Bliskim Wschodzie, w Azji, Afryce, na kontynencie europejskim czy północnoamerykańskim. A kończy swoją gruntowną pracę norweski historyk dość niepocieszającymi prognozami dotyczącymi zmian klimatycznych, które określą przyszłość świata w najbliższych dziesięcioleciach. I może się zdarzyć, że wszystkie modele stosunków międzypaństwowych przeanalizowane w pracy Ter’je Tvedta, z uwzględnieniem doświadczenia historycznego, będą w przyszłości determinowane nie tylko interesami gospodarczymi i politycznymi, ale przede wszystkim globalnymi czynnikami ekologicznymi, których ignorowanie doprowadzi ludzkość do katastrofy o niespotykanej skali.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mieszkali na tej samej ulicy, byli sąsiadami i w rzeczywistości często się spotykali. Najsłynniejszy obraz Muraszki to „Pogrzeb koszowego”. Co ciekawe, każdy rozdział sztuki autorka poświęciła któremuś z jego obrazów. Planował namalować obraz „Pogrzeb Szewczenki”, ale niestety nie pozwolono mu tego zrobić. Autorka zrealizowała tę sztukę ze studentami w Czernihowie. Chciałoby się, aby spektakle o tym malarzu pojawiły się także w profesjonalnych teatrach w innych miastach Ukrainy. A dobra sztuka już jest. „Jedna trembita na dwoje” – to sztuka o przyjaźni między dwoma rodakami, Wołodymyrem Iwasjukiem i Iwanem Mykołajczukiem. Mieszkali niedaleko od siebie — 8–10 kilometrów. Obaj jakby strzałami utorowali sobie drogę na szczyty Olimpu. Miejmy nadzieję, że nadejdzie czas, kiedy teatry zainteresują się tą sztuką”. Ołeksandr Witer, autor: „W antologii w rozdziale „Poza granicą czasów” zamieszczono moją sztukę „Niesamowity kinematograf, albo Dzieci Bolivara”. Zaczynała się jako czysta fantazja. To sztuka o dwóch wielkich ludziach, których zrodziła ukraińska ziemia, czyli Łesi Ukraince i Szołem-Alejchemie. Postrzegamy ich jako światy równoległe, a oni bywali w tych samych towarzystwach, chodzili po tych samych ulicach. Ci ludzie mogli się przecinać, na przykład w jednej kawiarni. To fantastyczna historia o tym, jak Szołem-Alejchem i Łesia Ukrainka postanowili na początku XX wieku kręcić kino. Starałem się zawrzeć w sztuce ważne rzeczy o tamtej epoce. Niestety, teatry na razie nie odważyły się na wystawienie tego eksperymentalnego utworu”. W programie wieczoru zaprezentowano również kilka filmów różnych gatunków i stylów autorstwa studentów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji imienia Iwana Karpenki-Karego, z pracowni Wasyla Vitra. Młodzi reżyserzy opowiedzieli o tym, jak powstawały te obrazy. Film „Symon” (reżyserka Anastasija Filimoniuk) – to historia Wasyla Symonenki, który pisał o prostych, ale ważnych rzeczach – wolności, miłości i Ukrainie, nie bojąc się mówić prawdy w czasach, gdy było to niebezpieczne. Obraz „Syn marnotrawny” (reżyserka Vita Stojkowa) naświetla historię relacji znanego ukraińskiego baletmistrza Serża Lifara i jego rodziny. Będąc przymusowym emigrantem w Paryżu, nieustannie rwie się do powrotu do rodzinnego Kijowa, ale za każdym razem w wewnętrznej walce zwycięża pragnienie tworzenia i zdobycia uznania na wielkiej scenie… Obraz „Święta Zofia” (reżyserka Marija Chomutina) opowiada o tym, że początek XX wieku naznaczony był wybitnymi i dramatycznymi wydarzeniami, które zmieniły całą Europę. Pierwsza wojna światowa, przynosząc wiele smutku i cierpienia, zrodziła niemało zahartowanych osobowości. Główna bohaterka, pomimo dyskryminacji kobiet, staje się jedną z najsłynniejszych lekarek ówczesnych Austro-Węgier. Film „Mam” (reżyserka Wasylisa Bezpałko) oparty jest na prawdziwej historii o ukraińskiej kobiecie Ołeksandrze Szuleżko, która podczas II wojny światowej stworzyła sierociniec i uratowała od śmierci i głodu 102 dzieci (25 z nich to Żydzi). Jest ona Sprawiedliwą wśród Narodów Świata – tytuł przyznawany ludziom, którzy ryzykując własne życie, ratowali Żydów podczas wojny. A obraz „Wysznya” (reżyserka Sofija Wasylenko) opowiada o wybitnym ukraińskim humoryście. Ostap był jeszcze młodym człowiekiem, kiedy jego utwory zmuszały ludzi do śmiechu na całą Ukrainę. Pewnego dnia jego głośny talent zaczął przeszkadzać władzy radzieckiej… Po obejrzeniu filmów odbyła się dyskusja o obrazach. Obecni mieli niemało pytań do młodych filmowców. Moderatorem był wykładowca KNUTKiT im. I. Karpenki-Karego, reżyser Markijan Mirosznyczenko, który zaprosił również 18 i 19 października na premierę spektaklu „Antygona” Jeana Anouilha z udziałem studentów tego kursu już w rolach aktorów, również w Centrum Łesia Kurbasa. A w finale z analizą filmów wystąpił znany krytyk filmowy Serhij Trymbacz. Przygotował Eduard OWCHARENKO W publikacji wykorzystano materiały dostarczone przez Narodowe Centrum Sztuki Teatralnej imienia Łesia Kurbasa Zdjęcia dostarczyło Centrum Łesia Kurbasa
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa odbyła się prezentacja projektu artystycznego „ART-PANTEON”, która składała się z dwóch części: multimedialnej prezentacji projektu antologii biograficznego dramatu o tej samej nazwie oraz pokazu filmów krótkometrażowych młodych reżyserów o wybitnych Ukraińcach. Ołeksandr Witer: „Art-panteon” pochodzi od „art” – sztuka i „art” – artyleria, ponieważ kultura jest również naszą bronią. Ten projekt Centrum Kurbasa łączy tworzenie, wydawanie, popularyzację, teatralne lub ekranowe wcielenia tekstów o wybitnych artystach Ukrainy. Nieprzypadkowo powstał on w czasie okrutnej wojny, kiedy niszczone są teatry i muzea, a działacze kultury giną na froncie i od ostrzałów, żyją w niebezpieczeństwie lub stają się uchodźcami. Przecież i w przeszłości losy ukraińskich artystów często były dramatyczne w ciągłej walce z imperiami o swoją wolność i tożsamość. Przeciwdziałanie niszczeniu to zachowanie pamięci. A dramat, teatr i kino ożywiają i aktualizują, wprowadzają bohaterów przeszłości w teraźniejszość i przyszłość. Antologia „Art-panteon” prezentuje współczesne spojrzenie na artystów, zarówno dobrze znanych, jak i tych, których nazwiska zostały zapomniane. To malarze i literaci, śpiewacy i muzycy, działacze teatru i kina, tacy jak: Sołomija Kruszelnyćka, Łesia Ukrainka, Les Kurbas, Ołeksandr Muraszko, Wołodymyr Iwasiuk i inni. Ważne, że w antologii są sztuki o Ukraińcach, którzy byli zmuszeni tworzyć na emigracji, takich jak Ołena Teliha czy Kwitka Cisyk, a także artystach na pograniczu kultur różnych narodowości: Szołem Alejchem, Sidi Tal, Alberto Erdeli i inni. W projekcie zebrano teksty autorów, którzy są znani nie tylko na Ukrainie, ale i za granicą. Są to: Anna Bahriana, Ołeksandr Witer, Ołeksandr Hawrosz, Inna Honczarowa, Ihor i Lubow Łypowśki, Maryna Karanda, Oksana Taniuk, Ihor Juziuk. Oto co opowiedzieli ludzie, którzy są bezpośrednio zaangażowani w tworzenie projektu. Neda Neżdana, autorka, moderatorka, redaktorka: „Dzisiaj mamy bardzo ciekawe wydarzenie – prezentację projektu, który nazywa się „Art-panteon”. To już nasz 13. projekt od początku wojny rosyjsko-ukraińskiej od 2014 roku, wszystkie to antologie współczesnej ukraińskiej dramaturgii. Pierwsza z tej serii „Tajemnica bytu” również była związana z dramatem biograficznym. Teraz zaczynamy nowy cykl, rozszerzamy format. Zostały napisane nowe sztuki, i to nie tylko o Ukraińcach, ale także o przedstawicielach innych narodowości i o tych, którzy wyemigrowali. Tym razem bardziej skupiliśmy się na artystach, a wcześniej mieliśmy szerszy dramat biograficzny. W tym projekcie są sztuki o malarzach, literatach, artystach, muzykach, filmowcach. Dzisiaj próbują nas nie tylko zniszczyć fizycznie, ale także zniszczyć naszą pamięć. A naszą bronią jest przywrócenie tej pamięci. W antologii przedstawiono dwanaście sztuk, jedenastu autorów. Rozdział „Słowo – broń” o literatach, „Paleta losu” o malarzach, „Poza granicą czasów” – przecięcie różnych sztuk, „Pieśń płynie” – dwie sztuki o artystach związanych z „Czerwoną rutą”, „Ukwieceni Oscarem” – o ludziach, którzy otrzymali Oscara. Póki co jest to wirtualna antologia. Ale każdy nasz projekt zaczyna się właśnie od elektronicznej, wirtualnej antologii, a potem przekształca się w drukowaną i podróżuje”.
Ukrainą i po świecie. Możemy już zebrać ogromną liczbę spektakli w różnych teatrach w miastach naszego kraju i za granicą, które zostały wystawione na podstawie sztuk z naszych książek. W tej antologii przedstawiona jest moja pierwsza sztuka, która została wystawiona na scenie, „I mimo wszystko cię zdradzę”. Jest ona o kultowej osobie, która jest mi szczególnie bliska, Łesi Ukraińce. I bliska jest właśnie jej poezja oraz dramaturgia. Pierwszy spektakl na podstawie sztuki wystawił Ołeksandr Mirosznyczenko w Kijowskim Teatrze Kameralnym. Z czasem wcielono ją w życie w Lwowskim Teatrze im. Łesi Ukraińki, a w Ługańskim Teatrze Ukraińskim wystawiano ją dwukrotnie, za drugim razem w Siewierodoniecku. To historia o Łesi Ukraińce przez pryzmat teatralny. A także opowieść o trzech jej miłościach: z Nestorem Gambaraszwilim, Serhijem Merżynskim, Kłymentem Kwitką. Druga sztuka „Sidi Tal. Tango nad przepaścią”, którą napisałam w 2021 roku. Kiedy po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji trafiłam do Czerniowiec, mieszkałam w domu na skrzyżowaniu ulic Łesi Ukraińki i Sidi Tal. Ciekawy jest los tej artystki: była między trzema kulturami – ukraińską, żydowską i rumuńską. Chciała razem z mężem – impresario Pinchasem Falikiem – zajmować się teatrem i estradą, ale oboje znaleźli się pod zagrożeniem najpierw rumuńskich faszystów, potem niemieckich, a po zakończeniu wojny zaczęły się stalinowskie represje przeciwko Żydom. Wszystkie teatry żydowskie w ZSRR zostały zamknięte, został tylko jeden mały teatr na trzech aktorów przy filharmonii w Czerniowcach. Wśród nich była i Sidi Tal. Miała możliwość emigracji, ale została w rodzinnym mieście, gdzie kontynuowała tworzenie. Ten spektakl wystawiono w Czerniowieckim Teatrze Obwodowym im. Olhy Kobylańskiej na początku pełnoskalowej inwazji. W rozdziale „Poza granicą czasów” jest wirtualna, zmyślona historia „Łeś Kurbas i Paul Klee. Próba przyszłości”. To sztuka Oksany Taniuk. Była wersja inscenizacji w Teatrze Papierowym, gdzie wykorzystano sztukę na granicy malarstwa i teatru. W rozdziale „Ukwieceni Oscarem” dramaturdzy Ihor i Lubow Łypowscy opowiadają o Kwitce Cisyk, córce ukraińskich emigrantów, która nie znała Ukrainy, ale kochała ją. Kiedy dowiedziała się, że zostało jej tylko trzy miesiące życia, postanowiła poświęcić ten czas, aby nagrać płytę z ukraińskimi pieśniami. Po tym los podarował jej jeszcze siedem lat i urodziła syna. „Oscarem” została wyróżniona piosenka, którą śpiewała Kwitka Cisyk. Warwarze Karyńskiej poświęcona jest sztuka Inny Honczarowej, która jest grana w teatrze „Maskam Rad”. To opowieść o kobiecie z Charkowa, która wyemigrowała do USA, była słynną projektantką mody, artystką Hollywood. Właśnie za kostiumy otrzymała „Oscara”. Ołeh Mykołajczuk, autor, moderator, kompilator: „Pierwszy rozdział antologii poświęcony jest teatrowi i otwiera się moją sztuką „Róża biała – róża czerwona”. Tutaj są cztery wątki fabularne. Pierwszy i najważniejszy – relacje między Mykołą Sadowskim a Marią Zańkowecką. Drugi – jak tworzył się Teatr Koryfeuszy. Trzeci – ludzie związani z tym teatrem. Tutaj mowa o malarzu Ilji Riepinie i generale Dragomirowie, z którego malarz malował głównego bohatera, koszowego, w swoim najsłynniejszym obrazie „Zaporożcy piszą list do sułtana tureckiego”. Czwarty – Arlekiny, on i ona, czerwony i biała. Ta sztuka zainteresowała teatr studencki „Borysfen” przy Kijowskim Uniwersytecie im. Borysa Hrinczenki. Rolę Marii Zańkoweckiej zagrała Andriana Mysyszyn, ona też jest reżyserką. Pierwszy spektakl grali na scenie Centrum Łesia Kurbasa. Nie myślałem, że studenci będą w stanie tak to zrobić. Za tymi ludźmi stoi przyszłość. Autor sztuki „Panna, która wozi fortepian na wozie” Ihor Juzjuk to wspaniały dramaturg. To człowiek, który stale pracuje nad sobą. Z czasem jego sztuki stają się ciekawsze, silniejsze i bardziej nieoczekiwane. W antologii jest jego monosztuka o Sołomii Kruszelnickiej. Za podstawę wzięto nieodwzajemnioną miłość między Sołomią Kruszelnicką a Wasylem Stefanykiem. Dwa teatry z Kołomyi — Franko-Teatr i „Sołomia” wystawiły tę sztukę. W tych inscenizacjach jest zupełnie inne spojrzenie na ten materiał. Anna Bahriana napisała sztukę „Smutek i pasja” o Olenie Telidze. Głównymi postaciami są tutaj rzeczywiście Smutek i Pasja, a nie sama Olena Teliha. One popychają ją do takich czy innych czynów. Niestety, ta sztuka nie została jeszcze wystawiona. Czernihowszczyzna darzy nas ciekawymi dramaturgami. Wśród nich Marina Karanda ze sztuką „Mauser i maki” o kijowskim malarzu Ołeksandrze Muraszce, który zginął z rąk czerwonego okupanta w 1920 roku. Ciekawe, że Muraszko i Łeontowycz bezpieczeństwo narodowe – to nie tylko terytorium. To także nasze dziedzictwo, ponieważ to jest to, co od wieków, a nie tylko przez te ostatnie 10 lat, próbuje zniszczyć agresor”, – zaznaczył minister. Poinformował, że drugie zadanie wynika z realizacji pierwszego. Chodzi o powrót ukraińskiej tożsamości w przestrzeń europejską. „To ta przestrzeń, którą tworzył między innymi wielonarodowy naród Ukrainy. Zmuszony jestem przyznać, że do tej pory Ukrainy nawet nie uważa się za tę część przestrzeni europejskiej, którą tworzyła”, – podkreślił minister. Według słów szefa Ministerstwa Kultury, po ocenie i wprowadzeniu w przestrzeń europejską zapomnianych imion Ukraińców, którzy tworzyli nie tylko ukraińską, ale i europejską tożsamość, trzeba skoncentrować się na stworzeniu nowego produktu kulturalnego. „Stworzyć produkt, który będzie ciekawy, organiczny, połączony z tą wielką kulturą europejską, który będzie znajdował miejsce sławy nie tylko w trudnych dla nas czasach, ale i w tworzeniu przyszłej, jeszcze bardziej demokratycznej, bardziej wartościowej Europy”, – dodał Toczyćkyj. Wcześniej minister kultury i komunikacji strategicznej powiedział, że jego zdaniem trzeba angażować biznes do finansowania kultury, podano na stronie kanału telewizyjnego „Espreso”.
Tłumaczenie maszynowe
Minister kultury i strategicznych komunikacji Mykoła Tochyćkyj oświadczył, że Ukraina skoncentruje się na ochronie dziedzictwa, powrocie do europejskiej przestrzeni kulturalnej i tworzeniu nowego produktu. Powiedział o tym podczas Forum Kontrofensywy Kulturalnej. Mykoła Tochyćkyj poinformował, że w czasie jego kierowania resortem urząd skupi się na trzech kierunkach, których wybór jest uwarunkowany wojną. „Zadanie numer 1 – to ochrona tego, co stanowi ukraińskie dziedzictwo, w tym ukraińskiego języka. Wszystko to jest częścią kwestii bezpieczeństwa narodowego, ponieważ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
prawdziwy thriller, w którym ginie 13 osób! Tak, Ukraińców (zwłaszcza ukraińskie dzieci) dziś trudno czymkolwiek przestraszyć, ale nie zamierzaliśmy tego robić. Naszym zadaniem nie jest straszenie. Chodzi o to, by pokazać, jak przejść przez własne lęki, pokonać wyzwalacze – z godnością, pozostając przy tym człowiekiem – wrażliwym, kochającym, otwartym, i to również jest opowieść o drodze człowieka, o dojrzewaniu duszy… Nie było łatwo prowadzić proces próbowy z dekoracjami, które wykonano nie w teatrze. To ogromny statek, którego nie da się odtworzyć na salach prób. Dlatego w trakcie tego procesu wyobrażaliśmy sobie, jaki może być na scenie. Obecnie życie teatralne jest intensywne, teatr wystawia wiele premier, w których zaangażowana jest prawie cała trupa. Zebranie 40 osób (mamy dwa składy aktorskie), by stworzyć spektakl, również było trudne. Wróciliśmy z urlopu w sierpniu, jeszcze przed rozpoczęciem sezonu teatralnego. Na scenie z dekoracjami zajmowaliśmy się wyłącznie tym spektaklem. Jestem wdzięczna kierownikowi naszego teatru Kyrylo Kaszlikowowi, który przygotował zieloną drogę dla tej inscenizacji. Dla mnie spotkanie z aktorami, których uważam za artystów sceny, zawsze jest interesujące. Szczególnie ciekawi mnie, jak wykonawca widzi swoją postać, jak odczuwa materiał. Pod tym względem bardzo ufam aktorom i jestem w nadzwyczajnym zachwycie, gdy proponują jakieś ciekawe rzeczy. Jeśli te propozycje zgadzają się z zamysłem, to niemal zawsze kieruję je do spektaklu. Tym razem było wiele propozycji. Materiał jest bardzo obszerny, mnóstwo różnorodnych scen, jaskrawe postacie. Wiele z tego, co wymyślili aktorzy, weszło do przedstawienia. Nawet początek spektaklu wymyśliła główna bohaterka. Na jednej z prób tak zaimprowizowała, że weszło to do przedstawienia. Wszyscy pracowali uczciwie, nie chciałabym nikogo wyróżniać. Chyba że chodzi o wykonawczynie roli głównej bohaterki w różnych składach, Angelinę Tekuczewą i Myrosławę Litwynśką. Obie pracowały z pełnym poświęceniem. Dla Myrosławy to dodatkowo debiut na dużej scenie, co było bardzo odpowiedzialne. Cała historia jest opowiadana przez jej bohaterkę, materiał jest niezwykle trudny. Jednak wydaje mi się, że opowiadają tę historię bardzo szczerze, obie są przekonujące w tej roli. Chrystyna Korabelnykowa (kostiumy) – doświadczona i utalentowana artystka. Pracowałyśmy z nią już nie po raz pierwszy. Bardzo głęboko zanurzyła się w angielską kulturę i historię. Tak stworzyła kostiumy, że każdy, nawet w najmniejszych detalach, odzwierciedla charakter bohatera. Połączyła kostium historyczny i współczesny. Myślę, że wyszło jej jaskrawo i dość stylowo. Muzyka do spektaklu została napisana specjalnie przez Marię Hawryluk. Jest ona także autorką muzyki i tekstów wszystkich piosenek. Muzyka istnieje tu jak żywy organizm. Muzycy siedzą na scenie i odtwarzają dźwięki oraz efekty szumowe. Opracowano całą muzykę tematyczną. Czyli wszystkie tematy wszystkich bohaterów, wszystkich wydarzeń. Jestem zadowolona z muzyki, z nastroju, który ona daje, z atmosfery, którą tworzy. Jest mi bardzo bliska, bardzo teatralna. Uważam, że została stworzona utalentowanie. Ogromne znaczenie ma również plastyka choreografa Ołeksija Buśka. Ołeksij to nie tylko znakomity tancerz i choreograf. Wyjątkowo subtelnie czuje teatr. Bardzo wrażliwy na materiał, wiele podpowiadał podczas pracy nad spektaklem. Miałam prawdziwych współpracowników. A to w teatrze zdarza się nieczęsto. Scenograf, kostiumolog, choreograf, kompozytor – byliśmy prawdziwym zespołem współpracowników. Wspieraliśmy się nawzajem, tworzyliśmy wspólny obraz spektaklu, nasz wszechświat. Z tego procesu odniosłam prawdziwą satysfakcję. Praca nad spektaklem nigdy się nie kończy, dopóki trwa samo przedstawienie. Jestem zadowolona, że nasz statek odnalazł swój kurs, podniósł żagle i ruszył. Mam nadzieję, że w dalekim rejsie, w którym będzie wiele przygód, znajdziemy nowych przyjaciół. Myślę, że ta podróż będzie jasna i niezrównana. W spektakl włożono wiele energii, sił, czasu, naszej uwagi, serca i miłości. Chciałoby się, by żył długo. I wydaje mi się, że dziś ten spektakl jest potrzebny naszym widzom i ogólnie naszej kulturze teatralnej. – Zgodnie z warunkami franczyzy nie mieliśmy prawa wyrzucić choćby jednego epizodu – kontynuuje rozmowę scenograf Jurij Larionow – na przykład scenę na mostku czy w kajucie kapitana, i logicznie rzecz biorąc, wszystko to musiało wzajemnie oddziaływać, jak na prawdziwym statku, a nie pojawiać się na scenie po kolei. Dlatego zdecydowaliśmy się na tak zwaną dekorację symultaniczną – przy takim sposobie organizacji przestrzeni scenicznej wszystkie miejsca akcji są zbudowane na scenie od samego początku spektaklu. Wymyśliłem szkielet statku, który się obraca i w ten sposób „przenosi” widzów do tej czy innej lokacji. Najpierw dekoracja stoi do nas rufą – i to jest tawerna „Admirał Benbow”, potem usuwa się kilka detali i okazuje się, że jesteśmy już w Bristolu na nabrzeżu. Kilka scen później konstrukcja znów się obraca, łączy się z częścią dziobową i staje się prawdziwym statkiem „Espaniola”, na którym bohaterowie wyruszają w wielki rejs. Tymczasem okrągła scena obraca się do nas stroną z ogromnymi kamiennymi głazami i staje się Wyspą Skarbów… Kamienie od razu są na scenie i zakładaliśmy, że mają wyglądać jak stary rozbity statek, i oto sprężyna akcji się nakręca i wszystko ożywa – zaczynają się przygody! Dziób statku nawisa nad parterem i daje widzowi odczuć skalę jednostki, jej wielkość, fakturę… Bo kiedy tuż nad tobą jest dziobowy maszt, możesz wyciągnąć rękę i go dotknąć, opada słynna „czwarta ściana” sceny, a wydarzenia rozgrywają się już nie gdzieś tam, za rampą, lecz tuż przed twoimi oczami, i nie jesteś już widzem, lecz prawdziwym piratem! Oczywiście, taka skala wymaga nadludzkiego wysiłku od ekipy montującej dekoracje. Nasz statek, jak ogromne lego, składa przez 10–12 godzin dwudziestu krzepkich mężczyzn. I wygląda to, uwierzcie, jak budowa prawdziwego statku na prawdziwej stoczni… A oto, co powiedziała Myrosława Litwynśka, wykonawczyni roli Jima Hawkinsa: „Ta rola jest mi bliska, ponieważ jest w niej stały zapał, ciągle coś nowego, jakieś przygody, które zawsze pojawiają się nie w porę. Znajdowałam wiele wspólnego ze swoją postacią. To moja pokrewna dusza. Przy pracy nad postacią pomogły filmy i seriale: „Piraci z Karaibów”, „Wyspa skarbów”. Po raz pierwszy zobaczyłam je w dzieciństwie, a teraz znów je oglądałam i czerpałam inspirację. Najtrudniejsze dla mnie było wyjście na główną scenę Teatru im. Łesi Ukrainki. To był mój debiut. Próby odbywały się w sali prób, nie mieliśmy prawdziwego statku. Z niecierpliwością czekaliśmy, kiedy wyjdziemy do pracy w sierpniu i go zobaczymy. To naprawdę jak prawdziwy statek. Potem pojawiły się kostiumy, one się oswajały. To był proces, w którym żyliśmy. Jestem przekonana, że klasyka jest wieczna, a poruszone w niej tematy będą zawsze aktualne”.
Przygotował Eduard OWCZARENKO. W publikacji wykorzystano materiały udostępnione przez biuro prasowe Teatru im. Lesi Ukrainki. Zdjęcia ze strony internetowej teatru.
Tłumaczenie maszynowe
Nowy sezon teatralny Narodowy Akademicki Teatr Dramatyczny im. Łesi Ukrainki otworzył premierą ukraińskiej wersji słynnego bestsellera Roberta Louisa Stevensona „Wyspa skarbów”, zaadaptowanego dla teatru przez Brian Lavery.
Teatr im. Lesi Ukrainki wraz z całymi rodzinami najodważniejszych widzów wyrusza na poszukiwanie skarbów prawdziwym piratathim statkiem! A wszystko przez młodą Jim Hawkins, która pewnej ciemnej nocy miała nieostrożność otworzyć drzwi karczmy podejrzanemu gościowi Billowi Bonesowi… Stary marynarz przyciągnął ze sobą nie tylko pełną skrzynię upiornych tajemnic, ale i oddział piratów, chciwych na pieniądze słynnego kapitana Flinta. Ta porywająca rodzinna podróż nie obywa się bez przygodowych wyczynów, czarnego humoru, podstępnych napaści, podsłuchanych tajemnic, gróźb, porwań, zdrad, ucieczek, pościgów, strzelaniny, a nawet trupów… Jednak najcenniejszym skarbem są przygody przeżyte przez całą rodzinę, warte tego!
Reżyserka-inscenizatorka przedstawienia Olha Hawryluk jest w kręgach teatralnych znana m.in. jako autorka „nieświęcych dziecięcych przedstawień”. Jej hity „Czarownik” oraz „Oj!.. Andersen! Baśnie” kochają dzieci, a dorośli je uwielbiają. Wreszcie rodzice na widowni nie muszą nudzić się w oczekiwaniu na zakończenie baśni, gdyż reżyserka hojnie doprawia znane teksty kuszącymi podtekstami dla rodziców. Podczas gdy dzieci śledzą perypetie fabuły, dorośli rozkoszują się wyśmienitym humorem, fantastycznymi numerami muzycznymi i błyskotliwymi znaleziskami aktorskimi. Nowy projekt reżyserki łamie wszystkie stereotypy, wychodzi poza ramy jakichkolwiek gatunków i ograniczeń wiekowych.
– Podjęcie się tej inscenizacji zaproponował mi dyrektor – kierownik artystyczny naszego teatru Kyrylo Kaszlikow – opowiada Olha Hawryluk. – Widzieliśmy to przedstawienie w inscenizacji Londyńskiego Królewskiego Teatru. Wywarło na nas ogromne wrażenie. Pomyśleliśmy, że skoro sztuka na podstawie powieści Stevensona już powstała, to dlaczego nie zrobić ciekawego przedstawienia dla naszego widza na tym materiale. Teatr kupił franczyzę i na określonych warunkach stworzyliśmy spektakl według tej sztuki. Ja nie dzielę ludzi na kategorie wiekowe. Czasem dzieci mają mądrzejsze, rozumniejsze postrzeganie świata niż dorośli. Każde dzieło sztuki zawiera pewne idee, treści, które dotyczą człowieka w ogóle, niezależnie od wieku, tym bardziej gdy chodzi o teksty klasyczne.
„Wyspa skarbów” to porywające przygody dziewczyny o imieniu Jim Hawkins. Tak właśnie autorka sztuki, stworzonej na podstawie powieści Stevensona, wzięła pod uwagę zapotrzebowanie współczesnego społeczeństwa na równość, zwłaszcza płciową, i uznała, że krucha dziewczynka poradziłaby sobie z piratami nie gorzej niż chłopiec, i nam ten pomysł się spodobał. To historia o tym, jak główna bohaterka przechodzi swoją życiową drogę i zdobywa doświadczenie, o tym, jak dojrzewa jej dusza, przechodząc przez nabytki i straty, zachwyty i rozczarowania… Ta życiowa droga jest u każdego inna, jednak każdy z widzów w każdej chwili nadal ją pokonuje – i dziecko, i rodzice – i to czyni to przedstawienie ważnym i interesującym dla różnych pokoleń. Poza tym istnieją różne poziomy odbioru. Przypomnijcie sobie klasyczne baśnie: wszystkie opierają się na wątkach biblijnych, i podczas gdy dzieci śledzą jasne wydarzenia fabuły i mimowolnie odczytują treści, rodzice odbierają to już świadomie i dostrzegają głębokie podteksty. Jednak określiliśmy ograniczenia wiekowe dla obejrzenia przedstawienia. Ponieważ „Wyspa skarbów” to nie tylko powieść przygodowa, to
Tłumaczenie maszynowe
Charkowski Narodowy Akademicki Teatr Opery i Baletu im. Mykoły Łysenki zaprasza do pierwszego na Ukrainie wirtualnego muzeum teatru operowego, otwartego przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kulturalnego. Projekt utworzenia wirtualnej galerii ma na celu ochronę unikalnej kolekcji archiwalnej ChNATOB przed zagrożeniami związanymi z wojną. Szczególną uwagę w kolekcji cyfrowej poświęcono operom i baletom narodowym, ponieważ niektóre premiery ogólnoukraińskie i światowe odbyły się właśnie w Charkowie. W szczególności są to opera „Taras Bulba” Mykoły Łysenki, pierwszy ukraiński balet „Pan Kanjowskyj” Mychajły Werykiwskiego oraz inne. Dziełom ukraińskich twórców poświęcono specjalną wirtualną wycieczkę, która odzwierciedli drogę teatru od wykorzystywania kolonialnego dziedzictwa muzycznego do tworzenia narodowego produktu artystycznego. W galerii planowane są także dzieła europejskich kompozytorów i artystów z Azerbejdżanu, Armenii, Gruzji oraz innych krajów. Projekt ma na celu stworzenie możliwie najszerszej panoramy rozwoju sztuki operowo-baletowej w Charkowie. Tak więc, oprócz muzealnej kolekcji ChNATOB, w wirtualnej galerii zaprezentowano ciekawe eksponaty z zasobów kijowskiego Muzeum Teatralnego, Muzycznego i Kinematografii Ukrainy oraz Charkowskiego Muzeum Sztuki, a także z kolekcji prywatnych. „Ponad rok naszej pracy nad przygotowaniem materiałów, negocjacji z muzeami i kolekcjonerami, pracy w archiwach, doboru eksponatów, ich fotografowania, skanowania, retuszowania, opisywania i katalogowania przyniosły rezultat – pierwsze na Ukrainie wirtualne muzeum teatru operowego działa. Na pierwszym etapie prac nad projektem, w tym roku, wirtualna galeria będzie liczyć około 6 tysięcy eksponatów. Są to szkice dekoracji, unikalne kostiumy spektakli teatru z różnych epok, afisze, fotografie, programy”, – podkreślono w ChNATOB. Obecnie we współpracy z muzealnikami z Kijowa i Charkowa trwają prace nad katalogowaniem najcenniejszych eksponatów, atrybucją materiałów archiwalnych oraz ich digitalizacją.
Służba prasowa Ministerstwa Kultury i Strategicznych Komunikacji Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...jeśli chodzi o kolorystykę, to nie potrafię sobie wyobrazić, co czuje pan Walery, malując obraz”. Ogólnie kolorystyka Walerija Franczuka jest niesamowita: każdy kolor, każdy odcień mienią się i oddają odpowiedni nastrój dzieł. Podczas rozmowy ze studentami Walery Ołeksandrowicz podzielił się swoim twórczym rytmem: zaczyna pracę o szóstej rano i pracuje bardzo, bardzo intensywnie. Zaznacza, że wszystko trzeba robić jakościowo, nie gonić za ilością: „Nie zbieraj się, by zrobić tu wszystko, zostaw coś do zrobienia dla Boga” – radzi sobie i słuchaczom Franczuk. Studenci dopytywali i prosili o radę: „Jak właściwie czytać i rozumieć malarstwo? Czy można tego się nauczyć?”. Artysta zalecał „kontemplować obraz sercem, zatrzymać się przy jednej pracy choćby na kilka minut. Przyjrzeć się uważniej każdemu detalowi, a potem – całościowo, zmienić kąt, odległość – i wtedy obraz na pewno do was przemówi”. Franczukowi śnią się kolory, nienamalowane obrazy i całe przyszłe wystawy. W środku nocy stara się szybko wykonać szkice, dopóki muza ciemnej pory czuwa. Dziękujemy Walerijowi Franczukowi, jego rodzinie i przyjaciołom za szczerość i serdeczną otwartość, za możliwość zapoznania się naszych studentów i kolegów z niepowtarzalną sztuką. Za motywację młodego pokolenia do życia i tworzenia na pożytek i wzbogacenie kultury ukraińskiej, na rozpoznawalność ukraińskiej sztuki w świecie.
Olesia HONCZARUK, pracownica Ogólnoukraińskiego Naukowo-Edukacyjnego Centrum Szewczenkoznawstwa Międzyinstytutowego Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki
Zdjęcie Serhija TERESZCZENKA, Wydział Współpracy z Społeczeństwem im. Wołodymyra Mukana Międzyinstytutowego Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
25 września w Instytucie Nauk Filologicznych Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki odbyło się otwarcie wystawy malarstwa Walerija Frančuka „Jak to nazwać? XXI wiek”. Walerij Frančuk – genialny ukraiński malarz, grafik i rzeźbiarz, laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, zasłużony artysta i ludowy artysta Ukrainy. W jego dorobku jest 10 cykli obrazów, ponad 8500 płócien i ponad 200 wystaw. Dzięki różnorodnej tematyce dzieł każdy może znaleźć coś, co odezwie się i zarezonuje z jego wewnętrznym „Ja”. Mimo wielkich osiągnięć i szerokiej rozpoznawalności Walerij Frančuk jest w kontakcie niezwykle życzliwy. Nie odmawia spotkań muzeom, bibliotekom, placówkom edukacyjnym, chętnie rozmawia ze studentami. Ponadto organizuje wystawy, wieczory twórcze, wieczory pamięci wybitnych artystów, takich jak poeta i rzeźbiarz Mychajło Horłowyj czy poeta i dziennikarz Jurij Riast (Kaweryn).
Wydarzenie moderowała profesor, kierowniczka Katedry Historii Literatury Ukraińskiej, Teorii Literatury i Twórczości Literackiej Oksana Słipuszko. Pani Oksana wyraziła wdzięczność artyście za otwartość i szczerość, zauważyła, „że dla niej Frančuk kojarzy się przede wszystkim ze swoją artystyczną szewczenkianą – głębokim zrozumieniem geniuszu poety. Pan Walerij nie tylko maluje, on czuje, dlatego każde płótno ma swoją emocjonalną wyrazistość, ono do nas przemawia”.
Bohdana Sachno, dyrektorka Ogólnoukraińskiego Naukowo-Edukacyjnego Centrum, opowiedziała, że współpraca z artystą trwa od dawna: instytut nie po raz pierwszy organizuje jego wystawy, a przed otwarciem Muzeum-Pokoju Ołesia Honczara wydano podarunkowy tomik wierszy-motyla, na którego okładce znalazł się jeden z obrazów pana Walerija. „Jeśli odwiedzić pracownię malarza, można zobaczyć jego unikalną technikę pracy: narzędziami stają się nie tylko pędzle, ale też małe łopatki – szpachle. Dzięki temu każde pociągnięcie pędzla zamienia się w objętościowy płatek, falę, podmuch wiatru, a każdy obraz nabiera szczególnej ekspresji. Kiedy obserwuje się ten proces, wydaje się to bardzo łatwe. Ale za tym kryje się i głęboki talent, i wiele lat absolutnej pracy. A także ogromna miłość do Ukrainy, bo tak namalować jej piękno, jej los, jej bohaterów, jej ból może tylko człowiek, który jest przez i przez zakochany w tej ziemi”, – zauważyła pani Bohdana.
Oksana Owerczuk, docentka Katedry Folklorystyki i opiekunka Sali Artystycznej Instytutu, opowiedziała o wizycie w pracowni artysty, podziękowała mu za jego bezcenny wkład w kulturę i podzieliła się, że jej dom również jest „poświęcony jego obrazami”. Rzeczywiście, oglądane płótna mają magiczne działanie, napełniają salon pozytywną energią, a duszę – spokojem.
Apolinaria Frančuk – artystka, architektka, żona malarza, współmyślnica, przyjaciółka, która wspiera i inspiruje, w swoim przemówieniu podkreśliła, że przede wszystkim powinniśmy podziękować ukraińskim wojskowym za możliwość organizowania wystaw, dalszego tworzenia i dzielenia się wrażeniami. Wyjaśniła smutny nastrój niektórych obrazów: w jej opinii artysta nie powinien być oderwany od teraźniejszości, unosi się w czasie i przestrzeni, ale zupełnie ominąć współczesności nie potrafi. Takim, zdaniem żony, właśnie jest Walerij Frančuk. Przez cały czas spotkania z wzruszeniem obserwowano zgrany małżeński tandem i ich wzajemne zrozumienie.
Wasyl Kuszerec, filozof, członek-korespondent Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, przewodniczący zarządu Towarzystwa „Znanie” Ukrainy, podkreślił, że w podstawie twórczości Frančuka leży mądrość, która pomaga lepiej zrozumieć wydarzenia współczesności. Zwrócił uwagę na wizerunek Tarasa Szewczenki, przedstawiony na jednym z obrazów, gdzie Szewczenko jawi się jako młody, energiczny, nie taki, jakim większość jest przyzwyczajona go widzieć. Frančuk stworzył takie oblicze, które odsłania nowe oblicza narodowego geniusza. Prelegent podkreślił, że na płótnach artysty wszystko żyje – możemy wyobrazić sobie, jak kołyszą się kwiaty, poczuć wiatr, który hula w gałęziach topoli.
Następnie głos zabrał Taras Marusyk, dziennikarz, specjalista od polityki językowej, tłumacz. Zna pana Walerija i jego twórczość od dawna, lecz za każdym razem odkrywa w niej coś nowego, interesującego i niepowtarzalnego. To dowód wielostronności artysty. Frančuk to nie tylko twórca, to człowiek, który wykracza daleko poza horyzont sztuki. Interesuje się kulturą ukraińską jako jednym z filarów naszej tożsamości. Przepuszcza przez siebie wydarzenia i ból współczesności. W obrazach artysty odbijają się jego przeżycia wewnętrzne, doświadczenie duchowe. Taras Marusyk podzielił się wrażeniami dotyczącymi dzieł o Hołodomorze: „Jeśli tak trudno mi patrzeć na płótna ze względu na tematykę
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz — 1000 hrywien. 2. Nowicki Stanisław Serhijowycz — 500 hrywien. 3. Moroz Łarysa Zachariwna — 500 hrywien. 4. Kabyn Oksana Julianiwna — 300 hrywien. 5. Folitarczuk Anatolij Wasylowycz — 250 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe