Strona · s. 11strona oryginału ↗
Epoka w celowniku Honczara, czyli kto powstrzyma najnowszy lingwocyd?
Слово Просвіти, №42 за 2012 рік
Czy może łączyć w sobie znamienity artysta słowa talent i konformizm, służalczość i niepokorność wobec władzy? Olesiowi Honczarowi wyrzucano: “Twórca przyjmował od systemu, który nienawidził i z którym wojował, najwyższe nagrody”, “On nie tylko z przymusu, ale i z własnej woli znajdował się na komunistyczno-partyjnych szczytach”. Było to czy nie? Zaprzeczyć trudno. Co było, to było. Jednocześnie uważano go i uważa się za jednego z najjaśniejszych ukraińskich prozaików XX wieku. Georgij ANTYPOWYCZ, dziennikarz, m. Połtawa. Dostało się i “aligatorom”. Zatem talent i konformizm. Swoje zdecydowane, “do piekącości” istotne “przeciw” wygłasza w książce “Świat w ocenie Olesia Honczara: aksjosfera dziennikowego dyskursu pisarza” (Połtawa, PP Szewczenko R. W., 2012) profesor, doktor nauk filologicznych, rektor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. G. Korolenki Mykoła Stepanenko. “Nagrody i stanowiska temu człowiekowi partyjna nomenklatura dawała nie za uległość, posłuszeństwo, służalczość, konformizm, bezbłędne wykonywanie cekowskich cyrkularzy, donosicielstwo, nie za wojnę z inaczej myślącymi, nie za sowietyzację wolnomyślnego i skrajnie wykrwawionego narodu ukraińskiego, nie za uśmierzanie narodowych namiętności, które, mimo wszelkich władczych przeszkód, wybuchały to tu, to tam nowymi rozbłyskami, a dlatego, że nie mogła czynić inaczej. Ten niedościgniony nowelista, publicysta, krytyk, bojownik o pokój wywyższał się nad naszym duchowym horyzontem, zatem nie można było nie zauważać jego ludzkiego twórczego geniuszu, nie wsłuchiwać się w jego po-frankowsku silne, niczym trąba, słowo, które “miliony zwało ze sobą”, i “miliony” radośnie szły za nim”… Zatem, wyciąga wniosek autor, i uznanie Olesia Terentijowycza jako pisarza, jako państwowego i społecznego działacza jest całkowicie zasłużone. O czymże jest nowa książka połtawskiego badacza życia i twórczości Honczara? Jeśli krótko, to fragmenty, lakoniczne definicje, wyłapane z setek dziennikowych zapisów pisarza, które wymownie odtwarzają znakowe punkty zwrotne ukraińskiej i światowej historii, charakteryzują jej twórców: i poszczególne osobistości, i narody ogółem. Te zapisy dotykają państwowych, społecznych, cerkiewnych działaczy, pisarzy, dziennikarzy, malarzy, kompozytorów, artystów, rzeźbiarzy, naukowców, kosmonautów, sportowców — ludzi znanych pisarzowi i nieznanych. W dziennikach nie tylko nazwiska, daty, wydarzenia. To także filozoficzne, socjalne i czasowe pojęcia w artystycznej interpretacji Olesia Terentijowycza. Oto jak powiedział on o życiu — “rozbłysk zorzy: z ciemności, która była, w ciemność, która będzie”. Treściwie, obrazowo. Trafniej kto powie? Ideały — “jak gwiazdy: ich nie osiągnąć, ale według nich można sprawdzać swoją drogę”. Wiosna — “cudotwórcza pora… tworzy się tajemnica życia”. Człowiek — “to rozwój. Droga od naiwności do mądrości”. Historia — “tylko arena namiętności, wielka gra, dla której obojętne, co będzie stawką: orzechy czy korony”. Definicje Honczara bywają krańcowo lakoniczne, mieszczą się w dwóch-trzech słowach. Inteligencja — “nerw narodu”. Talent — “najrozumniejszy rozum”. Iwan Groźny — “półobłąkany despota”. Machno — “ukraiński Mielechow”. Piotr I — “wieńcowy kat”. Pod czujne oko i ostre pióro pisarza trafiła cała galeria państwowych działaczy. Leonid Breżniew — “sepleniący dwulicowiec”, “potwora, monstrum, nienawistnik kultur narodowych”. Indira Gandhi — “jedna z najmądrzejszych kobiet, które obecnie żyją na planecie”. Włodzimierz Lenin — “ojciec czerwonego terroru”, “główny strateg totalnego ograbienia Ukrainy”, “pomiot diabła”. Wśród licznych negatywnych metafor (“dniepropetrowski derżymorda”, “zapadnięty tłuszczem mandaryn”, “namiestnik wszechwładnego neopotiomkina” i in.), którymi Olesi Honczar obdarzył partyjnego działacza Ołeksija Watczenkę, najtrafniejsze wydaje się to: “aligator”. Czyli krokodyl, istota żarłoczna, agresywna, z tępym i złym wyrazem twarzy. To on, rozpoznawszy siebie w postaci Wołodki Łobody z powieści Honczara “Sobór”, stał się pierwszym prześladowcą pisarza na przełomie lat 60-70. ubiegłego wieku. Rozum i kwiat narodu. Olesi Honczar czule wsłuchiwał się w rytmy epoki, głęboko znał historię Ukrainy, jasnymi kreskami zaznaczał w dziennikach obrazy bohaterów narodowowyzwoleńczej walki, a po upadku radzieckiego Babilonu — twórców najnowszego Państwa Ukraińskiego. Stepan Bandera u niego — “natura pełna, oddana Ukrainie na wieki”, Wiaczesław Czornowił — “jasny człowiek”, “rozum i kwiat narodu”, Bohdan Horyń — “młody rycerz Ukrainy”, “bojownik o prawdę i prawa narodu”, Kostiantyn Morozow — “wróg numer jeden dla zwolenników imperium, dla nas — mężny sokół Ukrainy”, “byłby dobrym spikerem w nowym parlamencie”. W dziennikach pisarza sumienny jego badacz Mykoła Stepanenko odnalazł ponad 250 charakterystyk braci po literackim cechu — i krajowych, i zagranicznych. Komuś dostało się od niego kilka zabójczych słów, komuś hojna, rozległa emocjonalna pochwała. Dla nas ważne, że autor nigdy nie krzywił duszą. Pisał i oceniał, jak myślał, jak widział człowieka. On, oczywiście, mógł się mylić, jego stosunek do tych czy innych osób mógł się zmieniać, bo zmieniał się czas, i ludzie dokonywali swojego wyboru: ktoś z manowców wychodził na drogę prawdy, a ktoś wpadał w sidła diabła. W końcu i sam Olesi Terentijowycz przeżył pewną ewolucję poglądów i przekonań. Ale w tym, że w diariuszowych zapisach on zawsze jest szczery, — żadnych wątpliwości. Człowiek pisał dla siebie. I nie tylko bogatą mozaikę literackich imion dostrzegło dociekliwe oko uczonego Mykoły Stepanenki w dziennikach Olesia Honczara. Wydaje się, że nikt i nic nie wypadło z pola widzenia pisarza. Trudno powstrzymać się, by nie wspomnieć jeszcze choć kilku postaci i definicji, na tyle są filigranowo trafne. Włodzimierz Wiernadski — “spojrzał na planetę spojrzeniem Boga, spojrzeniem największego Budowniczego”. Maksym Rylski — “sztandarowa postać naszej kultury”. Sicz Zaporoska — “nasza stepowa Sparta”. XX wiek — “widmo końca świata”. Wasyl Mysyk — “godny wielkomęczennik Ukrainy”. Nina Matwijenko — “srebrzysty anielski głos”. Indyjska filozofia — “wyższa matematyka ludzkiego ducha”. Iwan Kozłowski — “mariański grandiozo”. Jurij Gagarin — “człowiek-sokół”. Wsewołod Bałycki (przewodniczący GPU USRR, narkom spraw wewnętrznych, jeden z organizatorów masowego terroru na Ukrainie w latach 20-30. — “wściekły wilk historii”.
A Puszkina po prostu nie lubił… Epatującą wydaje się ocena Ołesia Honczara tak znanej w światowej literaturze postaci, jak Aleksander Puszkin: „carski chłop, lokaj”, „tragiczna postać”, „autor rzeczy książkowych, poeta przeciętny”. Ocena, która może wzburzyć wielu. Jednak spróbujmy zrozumieć, dlaczego mogły pojawić się w dziennikach te zapisy. Weźmy pod uwagę to, jak boleśnie odbierał Ołeś Terentijowycz jakiekolwiek zniekształcenia historii Ukrainy, oszczerstwa wobec jej historycznych działaczy. Wściekało go, gdy ktoś śpiewał ody tyranom Ukrainy. Ale przecież właśnie taką pozycję zajął rosyjski poeta w podręcznikowym poemacie „Połtawa”. Hetman Iwan Mazepa jawi się tu jako „złoczyńca”, podstępny wróg cara Piotra. Tego ostatniego zaś widzimy dumnym, w apoteozie sławy, bohaterem połtawskiej batalii. Triumfator wielkoduszny: „W szatrie swojom on ugoszczajet / Swoich wożdiej, wożdiej czużych, / I sławnych plennikow łaskajet…”. A setki skazanych na śmierć jeńców zaporoskich, a zniszczony do ostatniego niemowlęcia Baturyn, a dziesiątki splądrowanych, spalonych ukraińskich miasteczek i wsi przed i po bitwie połtawskiej?.. Co, Puszkin nie znał tej „łaski” cara Piotra i jego satrapy Mienszykowa? Poeta nawet nie spróbował pojąć motywów historycznego wyboru Mazepy i jego współmyślicieli, którzy, wchodząc w sojusz ze szwedzkim królem Karolem XII, pragnęli uwolnić naród od moskiewskiej tyranii. Jeśli wspomnieć dekabrystę Kondratija Rylejewa, autora poematu „Wojnarowski”, i porównać ten poemat z puszkinowską „Połtawą”, to Kondratij Fiodorowicz jawi się jako znacznie dojrzalszy i bardziej demokratyczny w stosunku do ruchów narodowych, a w szczególności do Ukrainy i jej buntowniczego hetmana. Andrij Wojnarowski tak wypowiada się w poemacie o swoim suzerenie Iwanie Mazepie: On prikował k siebie sierdca: / My w niom gławu naroda cztili, / My obożali w niom otca, / My w niom otieczestwo lubili. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki I w dniu pogrzebu hetmana poeta ustami swojego lirycznego bohatera gorzko konstatuje: „O strannik! Wsie prieduznawali, / Cztoby my s Mazepoj pogriebali / Swobodu Rodiny swojej”. Zatem w ocenie Puszkina z Honczarem nie można zgodzić się chyba w jednym: rosyjski poeta rzeczywiście był błyskotliwym lirykem, a także ciekawym prozaikiem i dramaturgiem, choć jego „Kamienny gość” wyraźnie przegrywa z Łesiowym „Kamiennym gospodarzem”. Odrażającym ukrainofobem i czarnosecińcem nazwał ukraiński klasyk Wissariona Bielinskiego, który z powodu rozbicia Bractwa Cyryla i Metodego pisał: „Ja pitaju licznuju wrażdu k takowo roda libierałam… Swoimi dierzkimi głupostiami oni razdrażajut prawitielstwo i wyzywajut miery krutyje i gubitielnyje dla litieratury”. Jewhena Jewtuszenkę Honczar również piętnuje: „Na nienawiści do Ukrainy… po prostu zakompleksiony”. Wiktorowi Niekrasowowi, rosyjskojęzycznemu pisarzowi-dysydentowi, zarzuca: „Ten, który żyjąc wśród nas, widząc znęcanie się nad Janowskim, Rylskim, Sosiurą, tak ani razu nie wystąpił w ich obronie, w obronie języka ukraińskiego”. A oto dla Aleksandra Fadiejewa Honczar znalazł ciepłe słowo: „…przyjazny, dobry, wesoły… Twórczo był nam bliski… bo bardzo kochał Szewczenkę”. W stosunku zaś do „wielkiego proletariackiego pisarza” Maksyma Gorkiego Ołeś Terentijowycz jest bezlitośnie bezkompromisowy: „okrutny był człowiek”, „ten, który kiedyś ogłosił, że „człowiek — to brzmi dumnie”, a u schyłku lat, w najcięższych dla narodu latach nie chciał widzieć, jak miliony ludzi umierają z głodu, a na dodatek zdezorientował łatwowierną zachodnią inteligencję, zapewniając, że tego nie ma”, „lizus przed żelaznym tyranem”, „apologeta jeżowszczyzny”. Straszna ocena. Wydaje się, że ustami Honczara wydaje tutaj swój wyrok historia. Z książki Mykoły Stepanenki czytelnik dowiaduje się o wrażeniu, jakie pozostawiły ukraińskiemu pisarzowi stolice i miasta świata, a nawet całe kraje, które odwiedził. Powiedzmy, Austria — „kraj muzyki”. Tylko dwa słowa, a w naszej wyobraźni Wiedeńska Opera, Wolfgang Amadeusz Mozart, Johann Strauss, Franz Peter Schubert, Franz-Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven. Ameryka — „wysokocywilizowany wspaniały kraj… Zniekształcony bandytyzmem, złością, przemocą”. Gruzja — „umęczona, cierpiąca, ale dumna, niepokonana”. Kanada — „kraj szczęśliwych ludzi”. Rosja — „kraj, gdzie zrujnowany jest sam genotyp narodu”, „głodna, obdarta, agresywna”, „tłumy oszalałych ateistów, miliony nieszczęsnych starców… nad nimi syta, żarłoczna mafia”, „to córka Ukrainy, ale córka zachłanna, agresywna, z domieszką dzikiej azjatycczyzny”, „imperium zła”. Oczywiście z wielkim pietyzmem pisze Honczar o Ukrainie. Naród ukraiński — „pełnowartościowy, duchowo bogaty, w niczym nie gorszy od innych Europejczyków”, „naród delikatny, poetycki i dobry”, „bezgranicznie utalentowany”, „ludzie wiecznych nieszczęść”, „intelektualni dawcy” (Zachodu). I jakże pominąć w tym kontekście bliską Honczarowi i nam z wami Połtawszczyznę?! Połtawska ziemia — „jedna z najpiękniejszych ziem planety”. Połtawa — „stolica Lewobrzeża”, „rodzinne miasto ojca ukraińskiej literatury Kotlarewskiego, a później dała Ukrainie Symona Petlurę”, „sterroryzowana, duchowo splądrowana”. W ostatnich słowach — oczywisty, przejrzysty wyrzut wobec współczesnych, ziomków. Jeśli nie chcesz być mankurtem Język. Do niego często zwraca się Ołeś Honczar. „Żywy organizm, który może być zdrowy, czy przeciwnie, chory lub nawet martwy, chociaż naród wciąż kontynuuje istnienie”, „to jak los… ona — to najwyższa wierność”, „źródło twórczej duchowości, to ten zapas genetycznej siły i piękna, który naród przekazuje tobie, swojemu synowi, żebyś był, żebyś nie stał się niemy, bezgłośny”, „dla literatury tego czy innego narodu… — to powietrze: zniknie powietrze — i literatura się udusi”, „podstawowy genofond naszej kultury, i wszystko będzie zależeć od tego, czy zdołamy zachować ją w całym historycznym bogactwie”, „duchowy kod narodu”. Całe swoje życie pisarz stał żywą kuloodporną tarczą w obronie duchowego kodu narodu — języka ukraińskiego. Dzisiaj jego zaprzysięgli wrogowie podjęli próbę rozprawienia się z nim, odsunięcia na marginesy światowej kultury. Mimowolnie wypływają w pamięci słowa jednego dziennikarza: „Ukraina poszła na samozniszczenie”. Apokaliptyczne proroctwo. Chce się krzyknąć: „Kto zatrzyma nowożytny lingwocyd? I czy nie będzie on nieodwracalny?”. Dzisiaj te pytania są bez odpowiedzi. Niechże potężne słowo Ołesia Honczara i analizowana książka Mykoły Stepanenki posłużą za broń wszystkim, którzy bronią języka i Ukrainy. Profesor Mykoła Stepanenko i Wałentyna Daniłiwna Honczar
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
