Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Polilog kultur pod konstelacją „Marii”

Слово Просвіти, №42 за 2012 рік

Dmytro DROZDOWSKI, koordynator konferencji, Instytut Literatury im. T. G. Szewczenki, „Wseswit”. Od 4 do 9 października w Kijowie odbył się IX Międzynarodowy Festiwal Monodramów Kobiecych „Maria”, którym opiekuje się Łarysa Kadyrowa, artystka ludowa Ukrainy, artystka Narodowego Teatru Dramatycznego im. I. Franki, laureatka Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Metafizyczną patronką festiwalu jest niezwykła ukraińska aktorka Maria Zańkowecka, aktorka teatru małorosyjskiego, któremu w Imperium Rosyjskim odmówiono prawa do istnienia, a jeśli ukraińskie spektakle były możliwe, to z ogromnymi ograniczeniami cenzuralnymi. Co roku festiwal gromadzi aktorów i reżyserów, aby przedstawić pod osąd ukraińskiego widza najnowsze wzorce europejskiego i światowego monodramu. Festiwal Łarysy Kadyrowej utwierdza w ukraińskiej kulturze pamięć o legendarnej kobiecie Marii Zańkoweckiej, której potężny talent przyniósłby zaszczyt wielu europejskim scenom, jak uważali współcześni. Ale teatr wspiera także współczesne aktorki, łączy różne szkoły reżyserskie, różne tradycje teatralne. W tym roku dewizą festiwalu jest teza o „polilogu kultur”. Niestety, po raz pierwszy festiwal odbywał się bez Bohdana Stupki, który zawsze był obecny na uroczystym otwarciu festiwalu. Także monodramy po raz pierwszy pokazano na nowej Małej Scenie Teatru im. I. Franki (im. S. Danczenki). Festiwal tradycyjnie odbywa się przy wsparciu Ministerstwa Kultury Ukrainy, a także przy współudziale Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Muzeum Marii Zańkoweckiej, fundacji charytatywnej „Naszyj Dim – Ukraina”. Festiwal rozpoczął się od prezentacji monografii „Szczęśliwa samotność aktorki” (z serii „Czarna książka z Hamletem”) o drodze twórczej Łarysy Kadyrowej, którą przygotowała teatrolog i krytyk teatralny Ałła Pidłużna (o tej książce pisało już „Słowo Proświty”). W 2012 roku na Małej Scenie Teatru im. I. Franki w ramach festiwalu pokazano spektakle „Fedra” (wykonawczyni – Anna Skubik, reżyseria – Bogusław Kierc) oraz „Mój trup” (scenariusz, reżyseria i scenografia Bogusława Kierca) Teatru Wrocławskiego, „Ludzki głos” J. Cocteau (wykonawczyni – Zita Badalian) Moskiewskiego Teatru Ormiańskiego, „Wróbel, który warczy” (wykonawczyni – Ołena Dudycz) Mohylewskiego (Białoruś) Teatru Dramatu, „Eurydyka” (wykonawczyni – Jana Lichotina) Wołogodzkiego Teatru dla Dzieci i Młodzieży, „Ryszard po Ryszardzie” (wykonawczyni – Lidia Danyłczuk, reżyser – Iryna Wołyćka) lwowskiego „Teatru w koszyku”, „Dobry wieczór, Artyści!”, „Bilet do niebiańskiego” (wykonawczyni, reżyser, artystka – Milka Zimkova) Teatru Słowackiego. Polilog kultur się udał. Ale prawdziwym prezentem stała się premiera Łarysy Kadyrowej, którą widzowie zobaczyli 6 października – spektakl „Maria” (reżyser – Zbigniew Chrzanowski). „Maria” to znakomita inscenizacja w życiu teatralnym Łarysy Kadyrowej, ale zapewne także reżysera Z. Chrzanowskiego. Grać Marię Zańkowecką nie jest łatwo. Spektakl „Maria” jest intertekstualny, bo na scenie sama Zańkowecka wciela się to w Cygankę Azę Staryckiego, to w Lady Milford Schillera. Każda z tych masek w czysto egzystencjalnym rozumieniu odkrywa wewnętrzny świat kobiety skazanej na tragiczne przeżywanie czasu. Tak, Cyganka Aza, która uderza w prastary magiczny bęben – symbol kobiety-żywiołu, kobiety-natury, kobiety, która istnieje poza granicami społeczeństwa, w świecie wewnętrznej samowystarczalności i godności. Aza jest niczym ogień szaleństwa, który może spopielić. Ale właśnie taka jest kobieca natura, takim było światoodczucie Marii Zańkoweckiej, która oddała się miłości… Jej pierwsze małżeństwo było nieszczęśliwe, a druga miłość tragiczna. Miłość do Mykoły Sadowskiego to potężny żywioł. I dlatego tak tragicznie odbierana była zdrada Sadowskiego, którego Maria Zańkowecka mimo wszystko kochała do ostatniego ziemskiego dnia. Śmierć Sadowskiego, trumnę z jego ciałem przenoszą przed oczami Zańkoweckiej – to spotkanie ze śmiercią. Bo nie zostało nic w życiu, co trzymałoby Marię na tym świecie. Także w spektaklu „Maria” pojawia się obraz schillerowskiej Lady Milford. To jeden z najbardziej skomplikowanych obrazów w europejskim teatrze. Według kanonów klasycyzmu istniał wyraźny podział na pozytywne i negatywne postacie. Piękna postać o ładnych rysach twarzy, w pięknym stroju a priori nie mogła być łotrem. I odwrotnie, czarna istota postaci była podkreślana strojem, rysami twarzy (na przykład stara Millerowa, marszałek dworu z tragedii „Intryga i miłość”). Podstępna Lady Milford wypadała z tej tradycji. To skomplikowany i dynamiczny obraz. Schiller skomplikował swoją postać, uszlachetnił obraz tragicznymi okolicznościami jej młodości, ideą pozytywnego wpływu na księcia, w którą wierzy, dopóki nie dowie się prawdy od kamerdynera. Podobną niejednoznaczność mamy i w życiu samej Marii Zańkoweckiej, co mistrzowsko przekazała Łarysa Kadyrowa. Każda kobieca postać, w którą genialna aktorka się wciela, tylko pogłębia postrzeganie wewnętrznej wielowymiarowości kobiety, skazanej na tragedię samym swoim istnieniem – historycznym, politycznym, moralnym. Maria Zańkowecka nie może istnieć obok bagna. Tam, gdzie sytuacja traci moralne oblicze, gdzie etyka ludzkich relacji jest zrujnowana, Maria Zańkowecka nie może przebywać. Ona po prostu opuszcza tę przestrzeń. Festiwal okazał się nasycony i jednocześnie estetycznie naładowany. Spektakle zachwycały profesjonalizmem, oryginalnością reżyserskich rozwiązań. Widzowie, którzy już nie po raz pierwszy przychodzą na festiwal do Łarysy Kadyrowej na początku października, podkreślali wysoki poziom artystyczny, wyważenie każdego dźwięku, każdego elementu dekoracyjnego użytego w spektaklach. Szczególne miejsce wśród wydarzeń festiwalowych zajmuje Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Artystyczna. W tym roku odbyła się ona już po raz piąty w ramach festiwalu „Maria”. Każdego roku konferencja dąży do zjednoczenia przy jednym stole aktorów, reżyserów, literaturoznawców, aby dojść do jakiegoś wspólnego mianownika, na ile to możliwe, w poglądach na współczesną sztukę, powracając do źródeł europejskiej myśli estetycznej. Tegoroczni patroni konferencji to Charles Dickens (w tym roku wybitny pisarz skończyłby 200 lat), Łeś Kurbas (urodził się 125 lat temu) oraz Marina Cwietajewa (120 lat od dnia urodzin). Uczestnicy konferencji wspominali również Mykołę Łysenkę (170 lat od dnia urodzin i 100 lat od dnia śmierci). „Dragomanowie, Kosaczowie, Staryccy, Łysenkowie — to znaczące postacie ukraińskiej kultury. Mieszkali niedaleko siebie. To był ich wybór. Łączyła ich dawna przyjaźń, pokrewieństwo twórczych myśli, aktywna postawa obywatelska. Wydawałoby się, Ołena Pcziłka, Mychajło Starycki — pisarze, a ukraińskim dyktandem zajmował się ze wszystkimi dziećmi Mykoła Witalijowycz. Kompozytor był inspiratorem „Plejady” — związku młodych literatów, stworzonego przez Łesię Ukrainkę. Był człowiekiem, wokół którego jednoczyła się inteligencja. Razem z Ołeksandrem Koszycem zorganizował towarzystwo filharmoniczne „Bojan”. M. Łysenko był aktywnym członkiem Towarzystwa Literacko-Artystycznego, fundatorem Klubu Ukraińskiego. Był w centrum najciekawszego pokolenia, które żyło, według słów Alberta Camusa, w nieustannym napiętym związku między smutkiem a pięknem, między miłością a szaloną twórczością, między nieznośną samotnością a bogactwem ludzkim, między odmową a zgodą” — zaznaczyła w swoim wystąpieniu Łarysa Kadyrowa. Początkowo organizatorzy konferencji chcieli poświęcić osobny rozdział twórczości P. Auguste'a Carona de Beaumarchais (280 lat od dnia urodzin), którego twórczość do dziś zachwyca widzów (wspomnijmy choćby „Wesele Figara”), jednak niestety nikt w Ukrainie dzisiaj nie zajmuje się spuścizną wybitnego francuskiego mistrza słowa i sceny, co więcej, nawet we francuskim literaturoznawstwie badania nad Beaumarchais nie należą do priorytetowych kierunków. Wśród tegorocznych uczestników konferencji znaleźli się: szkocki dramaturg, reżyser i teatrolog Ian Hamish MacDonald (który już po raz drugi odwiedził festiwal, przedstawiając w tym roku referat o wpływie Dickensa na teatr szkocki); literaturoznawca Mykoła Sułyma, członek korespondent NAN Ukrainy, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki; psycholog Wadym Wasiutyński, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki; krytyk filmowy Łarysa Briuchowećka — redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr”, kierownik Centrum Studiów Kinematograficznych NaUKMA (również wielokrotna uczestniczka konferencji w ramach „Marii”); literaturoznawca Mychajło Najenko, profesor Narodowego Uniwersytetu im. T. H. Szewczenki; literaturoznawca Jurij Orłycki — profesor Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, doktor nauk filologicznych; literaturoznawczyni Ludmyła Chworowa — profesor Tambowskiego Uniwersytetu Państwowego, doktor nauk filologicznych; Hałyna Tychobajewa, dyrektorka Muzeum S. Kruszelnyckiej oraz wielu innych przedstawicieli teatru i literaturoznawstwa. Niezwykle ciekawie było usłyszeć poglądy profesjonalnego psychologa W. Wasiutyńskiego na korelacje istniejące między sztuką a władzą. To pytanie należy do niezwykle złożonych: gdzie przebiega granica między sztuką a polityką? Czy sztuka może być zaangażowana i jednocześnie pozostawać domeną wolności? Jak artystom w różnych okresach kulturowo-historycznych udawało się zachować równowagę etyczną, skoro wszyscy żyjemy w świecie relacji politycznych i człowiek nie może odizolować się od świata zewnętrznego w artystycznej próżni? Co czyni człowieka artystą, co dzieje się w jego psychice, jak to wiąże się z normami społecznymi i praktykami? Głęboki i przekonujący był referat Łarysy Briuchowećkiej, która przedstawiła Łesia Kurbasa przede wszystkim jako awangardzistę. Krytyk filmowy zaznaczyła, że w reżyserskim i światopoglądowym stylu Kurbasa można wyróżnić przynajmniej trzy ważne składniki: 1. „kierunek na Zachód, na Niemcy — świadczy o tym lektura Kurbasa, sztuki, które wystawia, artykuły, wreszcie sam styl jego przedstawień. Fascynacja ta

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn