Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
przy pomniku Tarasa Szewczenki i już tradycyjny Marsz UPA. Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka. Potrójne święto Ukrainy: Najświętszej Bogurodzicy, Dzień Obrońcy Ukrainy i Dzień Ukraińskiego Kozactwa okazało się bogate i różnorodne pod względem wydarzeń od Lwowa do Siewierodoniecka, od Czernihowa do Odessy. W szczególności 13—14 października na Czerkaszczyźnie w Chołodnym Jaru tego dnia też było słonecznie, ciepło i tłoczno. W koleżeńskiej atmosferze odbyło się uczczenie ukraińskich bohaterów różnych epok. Oficjalna delegacja 93. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej „Chołodnyj Jar” Sił Zbrojnych Ukrainy w składzie oficerów, kapelana wojskowego i weteranów wraz z Historycznym Klubem „Chołodnyj Jar” uczcili grób Głównego Atamana Chołodnego Jaru Wasyla Czuczupaki oraz mogiłę zbiorową zamęczonych chołodnojarców na cmentarzu we wsi Melnyky, grób hajdamackiego przywódcy XVIII w. Hnata Hołego w lesie na chutorze Kreselci oraz sotnika Iwana Kompanijcia na terenie Monasteru Motronińskiego. Zakończenie na str. 2. W Kijowie w święto Pokrowy Najświętszej Bogurodzicy i Dnia Obrońców Ukrainy odbył się wielotysięczny wiec
Tłumaczenie maszynowe
Myrosław ŁEWICKYJ o wydarzeniach, które jeszcze długo pozostaną w centrum uwagi nie tylko ukraińskich analityków, jest tak zwany prasowy maraton Wołodymyra Zełenskiego, który odbył się 10 października na terenie jednego z nowych lokali gastronomicznych Kijowa „Kyiv Food Market” (kijowski rynek żywności), otwartego 25 września na terenie byłej fabryki „Arsenał”. Tej samej, w której w większości rosyjscy robotnicy, podjudzeni przez bolszewicko-moskiewską agenturę, wzniecili w styczniu 1918 roku bunt przeciwko Ukraińskiej Centralnej Radzie. Do byłego przedsiębiorstwa kompleksu obronnego — „Arsenału” (do jego nowych korpusów) wkroczył obecnie także kulinarny kosmopolityzm. Założycielami „Kyiv Food Market” oficjalnie nazywa się założyciela Miejskiego rynku żywności w Odessie Aleksa Kupera oraz właściciela sieci restauracji La Famiglia Mychajła Bejlina. Pomocnik obecnego Prezydenta Ukrainy Andrij Jermak powiedział, że ta jadłodajnia z odeskimi (żydowskimi. — Red.) korzeniami najbardziej pasuje (z trzech miejsc, które rozważano) do rozmowy prezydenta z prasą. Taką nietradycyjną rozmowę głowy państwa z prasą (a co za tym idzie z narodem), na dodatek w nietradycyjnym dla podobnych rozmów miejscu, wybrano z myślą o osiągnięciu maksymalnego efektu scenicznego, dla odwrócenia uwagi od coraz ostrzejszych problemów, które gromadzą się w społeczeństwie. Do takiego wniosku skłaniają komentarze na Facebooku w sprawie prasowego maratonu Zełenskiego. Jego organizatorzy liczyli, że zakończy się on do godz. 19. W „Kyiv Food Market” było ogłoszenie, że właśnie do tej godziny sala na drugim piętrze jest zarezerwowana. A rozmowa przeciągnęła się prawie do północy, czyli co najmniej o pięć godzin dłużej, niż planowano. Ponieważ wystarczyło mi cierpliwości, by słuchać tego „wysokointelektualnego” komunikowania się gdzieś przez pół godziny (i dwukrotnie we fragmentach po pięć minut), dlatego nie mogę jednoznacznie powiedzieć: wielogodzinne przeciąganie „rozmowy” to nieprofesjonalizm dziennikarzy czy nieumiejętność Wołodymyra Zełenskiego mówienia na temat? Z reguły człowiek, który posiada wiedzę w danym temacie, odpowiada krótko na zadane pytanie! Jednak ten szczegół wielu, nawet niezwolennikom obecnego prezydenta i jego „sług”, nie przeszkodził zachwycać się politycznym show z Wołodymyrem Zełenskim w roli głównej. A jeśli chodzi o jego sympatyków, to dyrektorka Fundacji „Demokratyczne Inicjatywy” Iryna Bekieszkina uważa, że prasowy maraton podniesie ranking, ponieważ dla wielu W. Zełenski nadal jest „swoim człowiekiem z ludu”. Socjolog nie wyklucza, że mimo póki co dużego zapasu zaufania, przy podejmowaniu niepopularnych decyzji może przyjść szybkie rozczarowanie. Symptomy tego wyraźnie dają się zauważyć w sieciach społecznościowych. Uwagę zwrócił wpis na Facebooku analityka Wołodymyra Martyniuka z 13 października 2019 roku: „Byłem zdziwiony wyraźnie negatywną reakcją wobec władzy sobotniej publiczności w pociągach podmiejskich. W pociągu do Fastowa w ogóle obserwowałem coś na wzór żywiołowego wiecu w pojedynczym wagonie. Pasażerowie stopniowo się rozgadali — aż do krzyku. Ale to nie była polemika między różnymi grupami i zwolennikami różnych polityków. W sobotę wszyscy szybko znaleźli konsensus, którym stało się oburzenie obecną »zieloną« władzą. I to nie była przypadkowa fluktuacja liczby »porohobotów« w tym wagonie — niektórzy nawet wyrażali żal, że głosowali na Zełenskiego i »Sługę Narodu«. A niektórzy przy tym zwyczajowo złorzeczyli Poroszenkę. Ale na Zełenskiego — bardziej i złośliwiej. I padła masa konkretnych, codziennych problemów prostego ludu, które w ostatnim czasie zaczęły się przejawiać lub zaostrzać. I oczywiste jest, że katalizatorem tego stał się ów nieszczęsny prasowy bla-bla-fon”. Kilka razy zdarzyło mi się być świadkiem, jak w pociągu podmiejskim w kierunku Fastowa lud „kipiał” przy próbie powiedzenia krytycznego słowa o prezydencie „z ludu”. Szczególnie uderzyła mnie wzmianka blogera o byłej agitatorce za Zełenskim, która deklarowała, że w święto Dnia Obrońcy Ukrainy pójdzie na akcję „Nie dla kapitulacji”. To poglądowy przykład ponadczasowości powiedzenia Owidiusza (sławny rzymski poeta) — „Czasy się zmieniają, a my zmieniamy się wraz z nimi”. Kiedy zrozumiałem, że dla maratonu, na którym W. Zełenski próbował przekonać Ukraińców o niedopuszczeniu do kapitulacji, wybrano najbardziej odpowiednie pomieszczenie, z którego wyszła fala rujnowania Ukrainy 100 lat temu, poczułem grozę. Ten szczegół po raz kolejny zaświadcza, jak nieodpowiedzialnie zespół ze-profesjonalistów odnosi się do historii i całego spektrum kwestii humanitarnych. Są one w budowie państwa tak samo ważne, jak kwestie finansowo-ekonomiczne. Zakończenie na str. 3 MIESZKAŃCY PRZYKARPACIA UCZCILI ZIOMKA LIST OTWARTY MAKSYMA STRIChY TRIUMF SZKOŁY CHÓRALNEJ
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Początek na str. 1. Jesienne kwiaty złożono pod pomnikiem Maksyma Zalizniaka w Medwediwce, pomnikiem bohaterów Chołodnego Jaru w centrum Melnykiw, pod pomnikami Jurija Horlisa-Horskiego i sławnej rodziny Czuczupaków, w miejscu ostatniej bitwy Głównego Atamana Chołodnego Jaru oraz pod obeliskiem bohaterów 93. Brygady Zmechanizowanej „Chołodny Jar” na płaskowyżu Chołodnojarskim. Podczas upamiętnienia żołnierzy 93. brygady, którzy zginęli za Ukrainę, w najwyższym punkcie Chołodnego Jaru podniesiono flagi — państwową, pułku hajdamaków Chołodnego Jaru oraz 93. brygady „Chołodny Jar”. Następnie, zgodnie z tradycją, odbyło się historyczne wydarzenie — poświęcenie karabinów snajperskich snajperów 93. brygady. Obrzędu poświęcenia dokonał ks. Wasyl. Dotychczas w Chołodnym Jaru święcił on broń ochotników i weteranów Sił Zbrojnych Ukrainy, teraz tę dawną kozacką inicjację przeszli żołnierze służby czynnej. Życzmy więc odważnym snajperom 93. brygady, aby ich kule nie mijały wrogów, a wrogie kule niech omijają ich oraz główki ich towarzyszy. Mamy nadzieję, że przykład 93. brygady wesprą także inne jednostki Sił Zbrojnych Ukrainy. W uroczystościach wziął udział dowódca 93. Brygady Zmechanizowanej pułkownik Dmytro Bryżynski. Przy pomniku rodziny Czuczupaków odznaczył on odznaką dowództwa 93. Brygady Zmechanizowanej „Chołodny Jar” 1. stopnia członków Klubu Historycznego „Chołodny Jar”: Romana Kowala, Lesię Ostrowską oraz Bohdana Lehoňaka. 14 października na chutorze Buda odbyła się prezentacja książek Romana Kowala „Rodzicom powiesz, że byłeś uczciwy”, Borysa Humeniuka „Sto nowel z wojny” i „Wiersze z wojny”, Marka Melnyka „Pragnienie frontu”, a Jewhen Buket wygłosił wykład „Koliszczyzna: prawo do powstania”. Śpiewali zasłużony artysta Ukrainy kobziarz Taras Syłenko oraz zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wołodymyr Honski. Serca rozweselił także koncert pieśni kozackiej. Szczere podziękowania dla gospodyni „Dzikiego chutoru” Lesi Ostrowskiej — głównej organizatorki uroczystości! Biuro prasowe Klubu Historycznego „Chołodny Jar”. Zdjęcia Ołeksandra HALKINA. Część uczestników wydarzeń w Chołodnym Jaru przy znaku pamięci poległych żołnierzy-
Tłumaczenie maszynowe
Szereg wydarzeń z okazji święta Opieki Matki Bożej oraz Dnia Obrońców Ukrainy odbył się w stolicy. Rozpoczęły się one na placu Michajłowskim przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych Ukrainy. Zebrali się tu na akcji poparcia aktywiści, przyjaciele i bliscy weterana Gwardii Narodowej, uczestnika wojny rosyjsko-ukraińskiej Witalija Markiwa, którego w lipcu włoski sąd na podstawie sfabrykowanych oskarżeń skazał na 24 lata więzienia. Uczestnicy akcji przekazali apel społeczności do MSZ Ukrainy z żądaniem aktywizacji procesu jego uwolnienia. Następnie kolumna protestujących ruszyła pod Ambasadę Włoch. Tam odbyła się druga część akcji, podczas której również przekazano apel z wezwaniem do włoskich władz w sprawie uwolnienia uwięzionego ukraińskiego weterana Markiwa. Jak wiadomo, sąd przysięgłych w Pawii (Włochy) opublikował część motywacyjną wyroku dla Ukraińca Witalija Markiwa. W dokumencie zaznaczono, że sąd postanowił skazać Markiwa „za fizyczne wspieranie i aktywny udział w zabójstwie włoskiego fotoreportera i jego rosyjskiego tłumacza”. Nawiasem mówiąc, w wyroku wskazano, że przysięgli zwiększyli wymiar kary dla oskarżonego o dodatkowe 7 lat z powodu tego, że żołnierz nie przyznał się do winy oraz odpowiedzialności towarzyszy broni i Ukrainy za „zbrodnię wojenną”. Adwokaci ukraińskiego wojskowego będą teraz przygotowywać materiał do zaskarżenia decyzji sądu w Pawii w sądzie apelacyjnym w Mediolanie. Zgodnie z procedurą prawną, od dnia publikacji uzasadnienia mają 45 dni na złożenie apelacji. Jednocześnie przy pomniku Tarasa Szewczenki odbył się wielotysięczny wiec. Wzięli w nim udział weterani wojny rosyjsko-ukraińskiej, przedstawiciele licznych organizacji społecznych i partii politycznych „Swoboda”, „Prawy Sektor”, Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, organizacji „Tryzub” im. Stepana Bandery, a także przedstawiciele Stowarzyszenia Farmerów Ukrainy. Mówcy poruszali głównie dwa problemy, które dziś wzburzają ukraińskie społeczeństwo: pierwszy — tak zwana „formuła Steinmeiera” dotycząca wycofania wojsk w Donbasie i nadania specjalnego statusu terytoriom okupowanym przez rosyjskie wojska i ich najemników; drugi — sprzedaż ziemi o przeznaczeniu rolniczym. Po wiecu odbył się liczny Marsz UPA. Kolumna uczestników przeszła bulwarem Szewczenki, Chreszczatykiem do ulicy Instytuckiej, dalej — aleją Bohaterów Niebiańskiej Sotni na Bankową, gdzie nacjonaliści pikietowali biuro prezydenta. Głównymi hasłami protestujących było „Nie dla kapitulacji”, chociaż tegoroczny Marsz odbywał się pod hasłem „Obrońmy ukraińską ziemię!”. Tak w dniu Opieki Matki Bożej i Obrońców Ukrainy Ukraińcy wyrazili swój protest przeciwko antypaństwowej, antyukraińskiej polityce obecnych władz. Wł. inf.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PYŁYP CZUK. W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy 10 października 2019 r. odbyła się prezentacja książki przekładów Pawła Mowczana „Echo” (Kijów: Jarosławiw Wał, 2019. — 543 s.). Moderator wydarzenia, dyrektor wydawnictwa Mychajło Słaboszpycki, nieprzypadkowo jako pierwszemu udzielił głosu najbardziej płodnemu z ukraińskich tłumaczy — Dmytrowi Pawłyczce (który przełożył wiersze ponad 400 poetów z 57 literatur świata). Na początku swojego wystąpienia mistrz ukraińskiego przekładu niby mimochodem, ale całkiem słusznie przypomniał Ukraińcom, a przede wszystkim kijowianom, o ich obowiązku uczczenia Wielkiego Franki wspaniałym pomnikiem w stolicy Ukrainy. Inicjatywa ta ma już nie jeden rok. A zrobiono w tym celu póki co niezwykle mało, mimo że w PrywatBanku dawno otwarto specjalny rachunek na budowę pomnika, a w „Słowie Proświty” publikowane są informacje o darowiznach na tę szczytną sprawę. Żywy klasyk ukraińskiej literatury całkiem słusznie przeskalował nasze wartości i w istocie ostrzegł nas przed nadmiernym samouwielbieniem, delikatnie wskazując na priorytety wartościowe. Oczywiście, wcale nie odwróciło to uwagi od wydania książki przekładów Pawła Mowczana; książki, dla której przyszedłem na jej degustację, czyli prezentację, i nie żałowałem na to czasu, bo spójrzcie tylko na listę 22 literatur, których poezję czytelnik zobaczy w przekładach Mowczana w znaczącej książce „Echo”: azerska, baszkirska, bengalska, bułgarska, ormiańska, gruzińska, estońska, kazachska, łotewska, litewska, mansyjska, mołdawska, rosyjska, rumuńska, tadżycka, tamilska, tatarska, turkmeńska, węgierska, uzbecka, czeska, czarnogórska. Zatem zaprezentowano bardzo poważną książkę, która, oczywiście, byłaby, zdaniem jej kompilatora Mykoły Waśkiwa, jeszcze ważniejsza, gdyby o jej wydanie wcześniej zadbano zarówno ze strony samego tłumacza, jak i ze strony ukraińskich bibliografów. Ciekawe, że właśnie tego samego dnia bibliotekarka jednej z największych ukraińskich bibliotek w rozmowie ze mną narzekała na to, że po pięciotomowym słowniku biobibliograficznym „Ukraińscy pisarze” (1960—1965) taki typ wydawnictw w ukraińskiej kulturze na ponad pół wieku zapomniano; wychodzą jakieś drobniejsze „artefakty”, podczas gdy o koncepcji Dziuby [wielkiej] ukraińskiej kultury jako całości („Nauka i kultura”. — Wyd. 22. — Kijów, 1988. — S. 309—325) wszyscy ministrowie kultury po Dziubie chętnie zapominali (albo nawet nie znali!). Prezentacja „Echa” miała też inne przyjemne wydarzenie towarzyszące: uczestnicy wieczoru autorskiego otrzymali w prezencie uporządkowaną przez Wasyla Kliczaka książkę wybranych poezji Pawła Mowczana, napisanych przez autora w pierwszych dekadach twórczości. Autorem pomysłu wydania i jego materialnym inspiratorem jest Wołodymyr Kmetyk.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Zespół przedmajdanowy», s. 1
Dokończenie. Początek na str. 1. A najważniejsza w tym procesie jest prawda. A z tym Zełenski ma wielkie problemy. Na nieprawdzie zdobył urząd prezydenta, obiecując niskie taryfy, astronomicznie wysokie pensje i natychmiastowy pokój z Rosją. Nieprawda jest w jego bieżącej polityce. Jaskrawym przykładem są zapewnienia prezydenta na żywo na antenie kilku kanałów telewizyjnych, że nawet nie zna Andrija Portnowa, rzekomo widział się z nim tylko raz kilka lat temu. Jednak źródła, którym ufam, świadczą o czymś przeciwnym. Według nich całe „polowanie” Portnowa na opozycyjnych polityków na czele z piątym prezydentem Ukrainy odbywa się za wiedzą Zełenskiego. Ponieważ ze względów etycznych nie mam możliwości ujawnienia tych źródeł, dlatego powiedziane należy uważać za wersję publicystyczną, a nie prawnie udowodniony fakt. Lwowskie środowisko prawnicze nazywa faktem to, że obecny szef Biura Prezydenta Ukrainy, lwowski prawnik, rozpoczynał kijowską karierę w firmie prawniczej „Portnow i partnerzy”. Nigdy nie uwierzę, że bliski współpracownik pierwszej osoby przy prezydencie, a przy okazji także „szarej eminencji” obecnej ukraińskiej polityki, nie ma dostępu „do ciała”. Tym bardziej, że zajmuje się on kwestiami politycznej neutralizacji „poprzedników”, na co obecny prezydent formalnie wyraża zgodę. Ani razu nie słyszeliśmy od niego ostrzeżeń, że wszystkie inicjatywy Portnowa są zagrożeniem dla stabilności państwa. I stale słyszymy, że „kompetentne organy” – sądy – powinny rozstrzygać takie sprawy. Tak samo jak, według wersji Zełenskiego, sądy mają rozstrzygać sprawę roszczeń oligarchy Kołomojskiego wobec Ukrainy (przede wszystkim w sprawie „Prywatbanku”). W mediach społecznościowych czerwoną nicią przewija się wieść dotycząca społecznie wrażliwej i politycznie wybuchowej kwestii „Prywatbanku”, jakoby „potrzebną” Kołomojskiemu decyzję sąd już podjął. Czas i forma jej ogłoszenia społeczeństwu zależeć będzie od tego, ilu ludzi na Ukrainie weźmie udział w akcjach protestacyjnych przeciwko pokojowi z Putinem na putinowskich warunkach. Sądowym i prawnym zabezpieczeniem procesu zaspokojenia roszczeń Kołomojskiego rzekomo zajmuje się adwokat oligarchy, a obecnie szef Biura Prezydenta Ukrainy, Andrij Bohdan. Analiza realnych faktów, w szczególności wypowiedzi Wołodymyra Zełenskiego podczas maratonu prasowego dotyczącej wyłącznej kompetencji sędziów w tej sprawie, wskazują na duże prawdopodobieństwo tej wersji. Tym bardziej, że w odniesieniu do wielu pytań, w tym tego, prezydent był bardzo zdenerwowany. Starożytne rzymskie przysłowie, które nie straciło na aktualności w naszych czasach, mówi: „Jowiszu, gniewasz się, zatem nie masz racji”… „Jowisz” gniewał się nie tylko z powodu pytań o Kołomojskiego. Trudno było mu pojąć, dlaczego ukraiński lud nie widzi końca swojej biedy w świetle zarówno przedwyborczych, jak i obecnych zeobietnic. Jednak zaczyna rozumieć, że został oszukany. Ukraińcy już trzykrotnie w najnowszej historii (od 1990 r.) pokazali, że nie wybaczają, gdy ich bezczelnie oszukują. Obecnie znów w społeczeństwie odczuwalne jest coraz większe napięcie. Zarówno władza, jak i kremlowska agentura (mam na myśli przede wszystkim i putinowskiego kuma Wiktora Medwedczuka, i pierwszego prezydenta Ukrainy Leonida Krawczuka (wokół jego osoby zatrzymam się szczegółowiej później), który dawno już najął się na głosiciela putinowsko-medwedczukowskich „koncepcji” przyszłości Ukrainy) nazywa to napięcie sztucznym, prowokowanym przez piątego prezydenta Ukrainy. Na tym akcentował urzędujący prezydent Ukrainy podczas maratonu prasowego. Według jego słów, jego poprzednik „swoimi działaniami i środkami masowego przekazu „podżega” ludzi do wychodzenia na akcje protestacyjne”. Według logiki Zełenskiego, Petro Poroszenko „jest przeciwko rozdzieleniu wojsk i wydaje mu się, że z tego powodu może być Majdan”. Mamy klasyczny przykład bardzo rozpowszechnionej nie tylko na Ukrainie prymitywnej dyskredytacji politycznego konkurenta. Właśnie to słowo jest tutaj bardzo trafne. Choć na Ukrainie rankingi Petra Poroszenki przez wieloletnią putinowską operację specjalną są bardzo niskie, jednak na świecie ma on wielki autorytet, co nie może nie irytować obecnego prezydenta. Dlatego jego poprzednikowi obecnie inkryminuje się majdanowe ambicje. Jednak o Majdanie mówi nie Poroszenko, a aktywna część społeczeństwa obywatelskiego, która w flirtach Wołodymyra Zełenskiego z Putinem dostrzega wielkie zagrożenie dla integralności Ukrainy i stabilności w niej. I im bardziej niezrozumiałe w kwestiach bezpieczeństwa narodowego będą działania obecnej ekipy rządzącej, tym większe prawdopodobieństwo nowego Majdanu. Przykładem szokujących działań ekipy rządzącej wojskowi nazywają przyjazd ministra obrony Ukrainy do strefy, z której, zgodnie z obietnicą Wołodymyra Zełenskiego, miało zostać wycofane ukraińskie wojsko. Według słów ukraińskiego oficera i działacza społecznego Myrosława Haja, w zeszłym tygodniu na linię frontu – do miasteczka Zołote – jeździł minister obrony Ukrainy Andrij Zahorodniuk. I choć w dniu przyjazdu ministra w miasteczku odbywały się wiece proukraińsko nastawionych sił, które podpisywały petycje przeciwko wycofaniu ukraińskiego wojska z linii rozgraniczenia, jednak minister wziął udział w akcjach na poparcie rozdzielenia wojsk. I teleobraz z tych działań pokazano całej Ukrainie. M. Haj w tej sprawie powiedział: „Przez 6 lat już bardzo dobrze wiemy, czym są informacyjno-psychologiczne operacje przeciwnika”, bo swego czasu ukraińskich wojskowych blokowały „żywiołowe” wiece, które składały się z ludzi z rosyjskimi paszportami. Obecnie, według słów oficera, już udowodniono, że były to rosyjskie operacje specjalne. A minister obrony Ukrainy bierze udział w informacyjno-psychologicznej operacji przeciwnika, deklarując, że mieszkańcy strefy konfliktu popierają decyzję prezydenta o rozdzieleniu wojsk. Według oceny Haja, wygłoszonej w telewizji, do ministra obrony, który szuka powodu, by wycofać swoje wojska z części terytorium swojego państwa, powinny pojawić się pytania ze strony Służby Bezpieczeństwa Ukrainy: „Ja na szóstej wojnie światowej wyobrazić sobie tego nie mogłem. Wiemy, że na terytorium Ukrainy są służby specjalne Federacji Rosyjskiej, wiemy, że prowadzą one operacje informacyjne, ale nigdy nie myślałem, że będzie w tym brał udział minister obrony Ukrainy. Do tej pory nie umiemy w pełni radzić sobie z tak zwanymi humanitarnymi i informacyjnymi agresjami. Choć u nas przez lata wojny stworzono bardzo wiele jednostek, które zajmują się przeciwdziałaniem informacyjnym. Obecnie ta kwestia podnoszona jest w NATO. Ukraińscy specjaliści konsultują w tych kwestiach Sojusz. Widzę, że cała praca wykonana w tym kierunku idzie na marne. Więc w przyszłym roku, jeśli będzie rozszerzona zbrojna agresja Federacji Rosyjskiej, przegramy”… Słowa te są bardzo straszne. I na ich tle jeszcze straszniejsze są aktorskie słowa Wołodymyra Zełenskiego, że on „24 godziny na dobę myśli, jak zwyciężyć w wojnie z Rosją”. Być może na emocjonalną część elektoratu wywierają one jakieś wrażenie. Jednak w środowisku wojskowych słychać deklaracje, że bez radykalnej zmiany podejścia do kwestii obrony i bezpieczeństwa Zełenski nie utrzyma się w prezydenckim fotelu przez konstytucyjną kadencję.
Na razie obecny prezydent nie bardzo przejmuje się takimi oświadczeniami-prognozami. Choć, jak pokazał prasowy maraton, wie o nich. Na razie bardziej pochłania go „naświetlanie grzechów” i błędów poprzedników. „Błąd Poroszenki polega tylko na jednym, że wydaje mu się, iż może być liderem innego Majdanu” — przekonywał czy to dziennikarzy, czy to samego siebie Zełenski. Dodał do swojej oceny poprzednika „rodzynkę”, która pokazuje głębię cynizmu: „Jego (Petra Poroszenki. — M. L.) zdaniem, on zapomina, że nie jest prezydentem. Nawet nie to, że zapomina. Boję się, że on w to wierzy. Boję się, że to problemy na poziomie fizycznym”. Wołodymyr Zełenski spróbował powiązać „problemy” Petra Poroszenki „na poziomie fizycznym” z osławioną „formułą Steinmeiera”. „I widzieliście oświadczenie samego prezydenta Steinmeiera, strony niemieckiej i francuskiej, i wielu europejskich środków masowego przekazu — są zszokowani, ponieważ jego (piątego prezydenta Ukrainy. — M. L.) retoryka zmienia się, tak jak zmienił się jego status”. Należę do tych, którzy w odróżnieniu od Zełenskiego nie widzieli żadnego „oświadczenia Steinmeiera”. Jego banalny komentarz, że do wielkiego celu — pokoju — trzeba iść małymi krokami, nie można uznać za oświadczenie polityczne, które zmusiłoby Putina do opamiętania się w jego rewanżystowskim szaleństwie. Przeciwnie, pouczanie niemieckiego prezydenta o „małych krokach” tylko rozbudza rewanżystowskie apetyty u rosyjskiego kierownictwa i wzmacnia nieakceptację przez część ukraińskich polityków i wojskowych steinmeierowsko-putinowskiego „przepisu na pokój” dla Ukrainy, który stał się ideą fixe Zełenskiego. Kiedy jakiekolwiek komentarze w tej sprawie „Europejskiej Solidarności” łatwo można przedstawić jako nostalgię za przegraną, to ostry list Jewhena Marczuka do prezydenta RFN Franka-Waltera Steinmeiera, zamieszczony 11 października na stronie ukraińskiego polityka na Facebooku (przedrukowany przez szereg mediów), w żaden sposób nostalgią nazwać nie można. To świadectwo, że istnieje poważny problem i Steinmeiera, i Zełenskiego. Z tego dokumentu przytoczę tylko ostatni akapit: „Może kierownicy wywiadu zagranicznego Pańskiego kraju, którzy znają realia naszej pięcioletniej wojny z Rosją, podpowiedzą, co Pan musi zrobić z tą Pańską „formułą””. Kiedy problem Steinmeiera jeszcze jakoś można zrozumieć, bo chodzi o interesy niemieckiego biznesu, to problem Zełenskiego już trudno zrozumieć. Pomimo jego, ogłoszonych na prasowym maratonie, ambicji zostania prezydentem pokoju, może on stać się prezydentem ruiny. Wojskowi i eksperci zwracają uwagę, że minister Steinmeier (obecnie jest prezydentem) swego czasu brał udział w regulowaniu konfliktów, które rozpalała Federacja Rosyjska. Przede wszystkim chodzi o konflikt w Osetii w 2008 roku. Tam według planu S również doszło do rozdzielenia wojsk. Pomimo zapewnień ówczesnego prezydenta FR Miedwiediewa, że rozdzielenie wojsk da pokój, to się nie stało. Zajęte przez Rosjan terytoria tak i pozostają okupowane, a o dobrobycie tam można tylko marzyć. Do 11. rocznicy okupacji Gruzji polska telewizja pokazywała szokujące materiały o życiu w strefie rosyjskiej „opieki”. Jest nad czym pomyśleć i władzy, i tym, dla których państwo to wartość, a nie terytorium geszeftu sprytnych handlarzy. Z wielu słów i momentów zachowania u Zełenskiego, wydaje się, wynika uświadomienie, że usiadł nie w swoje sanie. Czuło się to i na prasowym maratonie: „Ogólnie w sprawie Majdanu i tym podobnych. Ja niczego się nie boję. W każdej chwili, w każdej sekundzie. Jeśli rzeczywiście społeczeństwo nie zechce, żeby moja drużyna kontynuowała, żebym nie był prezydentem, patrzcie, rozlewu krwi nie będzie. Ja bardzo spokojnie do tego podchodzę”. Zatem W. Zełenski nie jest nastawiony konwulsyjnie trzymać się władzy, jak to swego czasu robił Janukowycz. Taki rozwój wydarzeń nie wszystkich zadowala. Środowisko Putina-Miedwedczuka ustami jego głosiciela Krawczuka „głosi” krew na Majdanie. I przepowiada więzienie dla Poroszenki. Jest przysłowie: „Nie wywołuj wilka z lasu”. W narodzie dawno już powiadają, że i Krawczuk, i Kuczma będą odpowiadać za swoje złoczyństwa przed Ukrainą. Kuczma, jak wiadomo, jest ojcem chrzestnym oligarchatu. A Krawczuk założył grunt pod obecne problemy. Okazuje się, kiedy w 1992 roku on z Jelcynem dzielił „po bratersku” Flotę Czarnomorską ZSRR z bazą w Sewastopolu, to kategorycznie przeciwko temu był ówczesny minister obrony Ukrainy Kostiantyn Morozow. Odmówił on parafowania dokumentów rosyjskiej umowy. Generał prognozował, że cała umowa z „braterskim” podziałem floty z czasem zakończy się dla Ukrainy katastrofą. Jednak ówczesny prezydent Ukrainy nie chciał słyszeć tych ostrzeżeń i zwolnił ministra obrony. Zatem, obrazowo mówiąc, na klapach krawczukowskiej prezydenckiej marynarki jest krew obrońców Ukrainy. Dlatego nie ma on moralnego prawa dawać ocen w sprawie obecnej sytuacji na Ukrainie i wokół Ukrainy. Myrosław ŁEWYCKYJ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wiersze, dawniejsze i dzisiejsze, w których zwraca się do obecnego prezydenta i proponuje: jeśli buduje Ukrainę, to „oto moja ręka!”. Jednocześnie przestrzega: „Jeśli ktoś chce sprzedać Ukrainę, niech będzie przeklęty jego krok”. A gdy jak na zawołanie zagrali jabłuniwscy trojaci muzykanci, jubilat nie wytrzymał i pod oklaski sali zaśpiewał kołomyjki. Laureata Nagrody im. Szewczenki witali, wręczali upominki i kwiaty: miejski głowa Ruslan Marcinkiw, w imieniu przewodniczącego obwodowej administracji państwowej i obwodowej rady — zastępca szefa obwodowej administracji państwowej Witalij Fedoriw, naczelnik wydziału kultury obwodowej administracji państwowej Wołodymyr Fedorak, rektor Prykarpackiego Narodowego Uniwersytetu im. Wasyla Stefanyka Ihor Cependa, z Kołomyjskiej „Proświty” — jej przewodniczący Wasyl Hołoliuk (na uroczystość z Kołomyi przybyła Rada „Proświty” w pełnym składzie), przyjaciel z dzieciństwa, znany chirurg Mykoła Kejwan, profesor, akademik Wołodymyr Kaczkan, proświtianka Maria Słobodian, która przeczytała wiersz poety, i inni. Zespół chóralny wraz z całą salą życzył Dmytrowi Wasylowyczowi wielu lat. A na zakończenie wykonano hymn OUN „Zrodziliśmy się w wielkiej godzinie...” Istotnie, jubilat urodził się w czasie narodzin OUN, w wielkiej godzinie walki i tworzenia ukraińskiej państwowości, i podjąwszy ten sztandar, godnie niósł go do dzisiejszych czasów... Przez miłość i gorycz niepowodzeń... Czerwone — to miłość, a czarne — to żal... Niech ich nie będzie w życiu jubilata. Ale i w naszym. Uroczystość dobiegła końca, a uczestnicy spotkania jeszcze długo nie wypuszczali Dmytra Wasylowycza, witając go, prosząc o autografy, dyskutując o tym rozchwianym dzisiejszym stanie Ukrainy.
chłopiec-sierota. W rodzinie było sporo własnych dzieci. Gdy chłopak skończył 14 lat, ojciec zebrał torbę z jedzeniem i powiedział: „Wychowaliśmy cię, a teraz żyj sam. Idź, i możesz wrócić, chyba że zostaniesz batiuszką”. Minęło wiele lat. Pewnego niedzielnego poranka starszy mężczyzna przyszedł do cerkwi na nabożeństwo, a liturgię odprawia jego przybrany syn w randze protoprezbitera. Możliwe, że to ta sama osoba…” Walentyna Lejko przypuszcza, że autorami ręcznika mogli być mistrzowie z Czernihowa lub Kijowa. Po tej opowieści ręcznik nad portretem M. Drahomanowa nie wydaje się już „niemym” eksponatem. On „przemówił” do zwiedzających. Jego historia jest ciekawa, ale, jak widać, mało zbadana. Bardzo chciałoby się, aby naukowcy z innych muzeów włączyli się w badania nad tym eksponatem.
H. PYLYPENKO, starszy pracownik naukowy Nowogrodzko-Wołyńskiego Literacko-Memorialnego Muzeum Łesi Ukrainki
Wspomnienia publikowane po raz pierwszy za zgodą W. Lejko
Tłumaczenie maszynowe
Bohdan WIVCZAR, członek Zarządu i Rady Iwano-Frankiwskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Uroczystości zainicjowała obwodowa „Proświta”, która z wyprzedzeniem, decyzją Zarządu i apelem do władz obwodowych, zaproponowała uczczenie wybitnego artysty, działacza społecznego i państwowego, który być może najbardziej ze wszystkich obecnie żyjących przyczynił się do powstania i utwierdzenia ukraińskiej państwowości. – Dzisiaj u nas na Frankiwszczyźnie odbywa się niecodzienne wydarzenie – czcimy naszego sławnego rodaka – Dmytra Pawłyczkę, który stał się legendą dla naszego regionu i dla Ukrainy w ogóle. Utalentowany poeta, tłumacz, działacz państwowy i społeczny, dyplomata najwyższej rangi, Bohater Ukrainy – powiedział w wypełnionej po brzegi sali Filharmonii Obwodowej im. Iry Małaniuk przewodniczący Iwano-Frankiwskiej Obwodowej „Proświty”, przyjaciel, towarzysz i współpracownik jubilata Stepan Wołkowecki. – Moje pokolenie pamięta Pawłyczkę z czasów komunistycznych. Przypominam sobie, kiedy po ukończeniu Uniwersytetu Lwowskiego skierowano mnie do pracy na Ural, zabrałem ze sobą kilka płyt gramofonowych, wśród których były „Dwa kolory” Pawłyczki, aby przypominały mi o Ukrainie. To samo mogą powiedzieć tysiące młodych ludzi, których ówczesny reżim polityczny rozrzucił po całym imperium sowieckim w celu asymilacji. Będę mówił o tym, co wiem jako współuczestnik tamtych wydarzeń. Twierdzę, że Pawłyczko odegrał prawdziwie historyczną rolę dla naszego regionu oraz Ukrainy w ogóle. Rok 1989, 30 lat temu, Dmytro Pawłyczko – kandydat na deputowanego Rady Najwyższej ZSRR z Kałuskiego okręgu wyborczego. Były to pierwsze wybory, w których nasza drużyna wspierająca, a ja w niej byłem, występowała pod niebiesko-żółtymi flagami i z symboliką narodową. I to było w warunkach już konającej, ale strasznej komunistycznej systemu, gdzie wciąż działały organy represyjne. Te wybory były potężnym bodźcem dla narodowej samoświadomości naszych krajan. Do dziś pamiętam jego potężny głos i prawdziwe słowa, które wzywały do walki o wolną Ukrainę. Głos Pawłyczki był wtedy i jest teraz głosem narodu ukraińskiego – zaznaczył Stepan Wasylowycz. Przypomniał, że znaczącym wydarzeniem historycznym było utworzenie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki (obecnie – „Proświta”) na początku 1989 roku, któremu przewodniczył Dmytro Pawłyczko. Dzisiaj rolę „Proświty” wyraźnie niedoceniają. W rzeczywistości nie była to w swojej istocie organizacja społeczna, a organizacja polityczna, która jako jedyna z nowszych struktur miała prawo wysuwać kandydatów na deputowanych wszystkich szczebli, co w pełni wykorzystała w marcu 1990 roku. Była to faktyczna alternatywa dla partii komunistycznej, która do tego czasu jednoosobowo panowała w polityce i gospodarce. W rezultacie w trzech obwodach zachodnich – lwowskim, tarnopolskim i naszym, iwano-frankiwskim – komuniści ponieśli całkowitą porażkę polityczną. Jednocześnie Dmytro Pawłyczko był jednym z organizatorów Ludowego Ruchu Ukrainy, który stał się główną strukturą polityczną budującą państwo. Jako uczestnik Zjazdu Założycielskiego Ruchu we wrześniu 1989 roku pamiętam, że z propozycji Pawłyczki na pierwszego przewodniczącego Ruchu wybrano Iwana Dracza, a na sekretarza odpowiedzialnego – dysydenta Mychajła Horynia. – Twierdzę, że główne zasady polityki zagranicznej Ukrainy po ogłoszeniu Niepodległości, w szczególności integrację z Europą i NATO, sformułował nie ówczesny minister spraw zagranicznych Złenko, a nawet nie prezydent Krawczuk, a później Kuczma, lecz komisja spraw zagranicznych Rady Najwyższej Ukrainy, której przewodniczył Dmytro Pawłyczko – kontynuował mówca. – Tylko dwa fakty. W 1992 roku, zaraz po ogłoszeniu Niepodległości, z jego inicjatywy skierowano grupę deputowanych w składzie Bohdan Horyń, Anatolij Kasjanenko i ja na posiedzenie Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Wtedy, kiedy Ukraina jeszcze nie była jej członkiem. Każdy z nas miał głos na posiedzeniu Zgromadzenia, mieliśmy status specjalnie zaproszonych gości. Trzeba było zadeklarować nasze stanowisko na arenie światowej. I było ważne, aby świat usłyszał nas jako przedstawicieli nowo powstałego państwa i aby nasze stanowisko było odmienne od stanowiska Rosji. To z sukcesem zrobiliśmy. Fakt drugi. Rok 2000. Podczas narady ambasadorów Ukrainy u prezydenta Kuczmy, ówczesny ambasador Ukrainy w Polsce Pawłyczko usilnie proponuje prezydentowi zaproszenie z wizytą na Ukrainę Papieża Rzymskiego Jana Pawła II jako znaczącą postać świata zachodniego. Ja, jako ambasador Ukrainy w Gruzji, poparłem tę propozycję, poinformowałem o bardzo udanej wizycie Papieża Rzymskiego w prawosławnej Gruzji. Podkreśliłem, że na Ukrainie, w odróżnieniu od Gruzji, żyją miliony grekokatolików i rzymskokatolików. Nie wątpię, że ta propozycja Pawłyczki odegrała niemal decydującą rolę w podjęciu przez Prezydenta odpowiedniej decyzji. Wiemy, że wizyta Papieża Rzymskiego była prawdziwie historycznym wydarzeniem, ponad dwa miliony naszych obywateli wzięło udział w akcjach przyjęcia wysokiego gościa... Takich faktów w wieloaspektowej działalności Dmytra Pawłyczki są setki. Nie wszyscy wiedzą, że Akt ogłoszenia Niepodległości Ukrainy w ostatecznym wariancie zaproponował właśnie Dmytro Pawłyczko. Mamy wszelkie podstawy, by być dumnymi z naszego sławnego rodaka, Wielkiego Ukraińca. Mówca zaprasza na scenę jubilata, którego sala wita owacjami na stojąco. Dmytro Wasylowycz dziękuje krajanom za takie uhonorowanie i daruje wiersz-podziękowanie: Frankiwszczyzno! Moja wysoka ziemio, Z twojej gliny jestem, z twoich cierpień. Zasnę, ale nigdy nie zdrzemnie się Twój duch, który rozkazał mi: „Powstań!” To wrzesień, który wziął mnie od pługa, Zabrał bicz, a dał pióro i papier... Jestem twoim listkiem. Jestem piórkiem twoich skrzydeł... Dmytro Wasylowycz wspomina burzliwe czasy powstawania ukraińskiej Niepodległości, do której przyczyniały się tysiące ukraińskich patriotów. I przede wszystkim nasi krajanie. Wspomniał wybory do Rady Najwyższej ZSRR w 1989 roku, w których on i, jak to teraz mówią, drużyna wspierająca, jako pierwsi ze wszystkich szli pod niebiesko-żółtą flagą, myślą powędrował w czasy tworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego, Ruchu, Ogólnoukraińskiego referendum w 1991 roku... A prowadzący przenosili obecnych do kuźni twórczej jubilata, bo przecież niemal co rok-dwa spod jego pióra wychodziły zbiory poezji, esejów, rozważań. I przejmujące, serdeczne wyznanie miłości do matki, do regionu, do Ukrainy... Dwa kolory moje, dwa kolory... Pieśni jubilata i szczere dedykacje darowali mu artyści ludowi Ukrainy Mychajło Kryweń, Iwan Derda z Czerniowiec, zasłużona artystka Ukrainy Oksana Kreczko, profesjonalne, ludowe zespoły. A sam bohater uroczystości wtórował im, czytając swoje
Tłumaczenie maszynowe
W ekspozycji muzeum Łesi Ukrainki zaprezentowano unikatowe dzieło sztuki ludowej — wyszywany i ażurowany ręcznik z dedykacją „Bojownikowi o wolność i oświatę narodu ukraińskiego Mychajłowi Petrowyczowi Drahomanowowi. Jeśli walczyć, to nie godzić się”. Tę relikwię podarowała muzeum Wałentyna Łejko z obwodu winnickiego. Obecnie właścicielka ręcznika mieszka za granicą. Jednak udało się skontaktować z nią w sieci społecznościowej i wypytać o losy tego ręcznika. Było miło, że ta sympatyczna kobieta szybko odpowiedziała, napisała ciekawą opowieść, a do tego dodała: „Pamięć musi żyć”. „Ręcznik ten pamiętam z dzieciństwa jako wielką wartość — pisze W. Łejko. — Tylko na Wielkanoc i na święto… mama rozścielała go na górze na piecu. A ja z ciekawością oglądałam wzory. Kiedy dorosłam i naczytałam się o rodzinie Drahomanowów-Kosaczów, zaczęło mnie prześladować pytanie — co to za ręcznik, w jaki sposób jest związany z Drahomanowem? Więc już jako dorosła, w jednym z czasopism nauczycielskich znalazłam adres waszego muzeum i pomyślałam, że w muzeum powinni coś wiedzieć. W ten sposób pewnego pięknego dnia ręcznik przyjechał do was. Mama w tamtym czasie jeszcze żyła i powiedziała, że takich rzeczy z domu się nie wywozi”. A dalej kontynuuje: „Mama miała około 14 lat, kiedy z Kijowa przyjechał do wsi krajan, czy daleki krewny, czy towarzysz rodziców… On był, żył, służył, również nie wiem jak poprawnie powiedzieć, w Ławrze Peczerskiej… był protojerejem. Według moich obliczeń były to lata 1947—48. Głodne lata, kiedy w zamian za jedzenie, za chleb wymieniano także cenne rzeczy na Ukrainie. Ale nie mówię, że to była wymiana. Mama mówiła, że to prezent. Niestety, mamy nie ma już od 20 lat, zapytać nie ma kogo… Siostra mamy była dla nas jak źródło historyczne, wszystko pamiętała i opowiadała liczne historie. Zapisałam wszystko, co mogłam o wsi, historii rodziny. Nie ma już dawno i cioci. Z jej opowieści jest jeden wątek, który może pasować do mojego. W jednej wiejskiej rodzinie dorastał
Tłumaczenie maszynowe
Witalij MICHALEWSKI, przewodniczący Chmielnickiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, zastępca przewodniczącego Komitetu Organizacyjnego festiwalu „Słowo jednoczy!”. W tym roku festiwal zgromadził początkujących literatów oraz znanych autorów z obwodu chmielnickiego, innych zakątków Ukrainy i sąsiednich państw. Wśród nich są: Myrosław Docyneć (Mukaczewo), Michas Skobło (Białoruś), Iryna Fedorczuk, Ołeh Ratnikow, Serhij Hołowatiuk (Winnica), Ludmyła Romen (Sumy), Mariana Łelyk, Ołena Osmołowska, Ołena Trubajczuk (Kijów), Iryna i Mykoła Syczowi (Starobielsk), Lora Pidhirna (Kamieniec Podolski), Dara Kornij (Lwów). Najwięcej wydarzeń przeprowadzono w bibliotece centralnej oraz filiach Chmielnickiego Miejskiego Systemu Bibliotek Centralnych (dyrektor — Tamara Kozycka). Mieszkańcy Chmielnickiego spotykali się tu z autorami, których książki zostały wydane w 2019 roku zgodnie z Programem wspierania wydawnictw książkowych lokalnych autorów i popularyzacji ukraińskiej książki w mieście Chmielnickim na lata 2018—2020 „Czytaj po ukraińsku”. W BiblioHubie centralnej biblioteki miejskiej odbył się klaster nowości literackich. Ciekawą innowacją było przedstawienie projektu „Grafika języka ukraińskiego” artysty-grafika, kaligrafa Wasyla Czebanyka (prezentację prowadziła sekretarz naukowy Biblioteki Publicznej im. Łesi Ukrainki Ołena Trubajczuk). Miło, że aktywnymi uczestnikami wydarzeń festiwalowych stali się uczniowie i studenci. Szczególnie wyróżnili się literaci i aktorzy z klubu poetyckiego „Rosa” oraz studenckiego teatru literackiego „Gloria” Chmielnickiego Uniwersytetu Narodowego (kierownik — starszy wykładowca Taisija Kowal). A w centralnej bibliotece dla dzieci nr 12 odbyła się konferencja czytelnicza „Jak wywołać dziecięce uzależnienie od książek: lifehacki od superczytelników”. Niezwykle cennym w ramach święta literackiego było wydarzenie, fundamentalne dla Chmielnickiego — talk-show „Jaka powinna być książka XXI wieku”. Tutaj dyskutowano o kwestiach, które interesują zarówno pisarzy, jak i czytelników: jaka powinna być książka XXI wieku? Jakie tematy we współczesnej literaturze ukraińskiej zasługują na naświetlenie? Jakiej książce daje pierwszeństwo współczesny czytelnik — elektronicznej czy papierowej? Na co zwraca uwagę współczesny czytelnik przy wyborze książki do przeczytania? W talk-show wzięli udział pedagodzy, początkujący literaci, znani autorzy z obwodu chmielnickiego, goście specjalni, najaktywniejsi czytelnicy bibliotek miejskich. Uczestnicy konferencji prasowej odnotowali ostry i stały napór rusyfikacji, nawet w ostatnim czasie, podczas wojny na wschodzie Ukrainy. Przykro, że ogromna liczba młodych Ukraińców wyjeżdża na studia do Polski i innych krajów Europy; dzisiaj historia Ukrainy początku XX wieku nadal pozostaje dla wielu lokalnych włodarzy niewygodna; współczesnemu ukraińskiemu procesowi literackiemu brakuje dostępności, żywego kontaktu pisarzy z czytelnikami z małych ukraińskich miast, inwestycji w wydarzenia literacko-artystyczne nie tylko ogólnoukraińskiego, ale i regionalnego formatu. Festiwal zjednoczył nie tylko literatów Ukrainy, ale i całe obwody. W centralnej bibliotece miejskiej odbyła się prezentacja almanachu literacko-publicystycznego „Piwdennyj Buh”, nr 4. Po raz pierwszy przeprowadzono ją jednocześnie w trzech bibliotekach — Chmielnickiej Miejskiej Bibliotece Centralnej, Winnickiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej im. K. A. Timiriazewa, Mikołajowskiej Centralnej Bibliotece Miejskiej im. M. P. Kropywnyckiego. Komunikację zorganizowano przez połączenie Skype, w bibliotekach Winnicy i Mikołajowa obecni byli autorzy publikacji „Piwdennego Buhu”, nr 4. W ostatnim dniu festiwalu wydarzenia odbyły się w skwerze im. T. H. Szewczenki przy pomniku Tarasa Szewczenki. W programie świątecznym znalazły się: wystawa książek autorów podolskich „Barwy podolskiego słowa”; występy gości specjalnych festiwalu; sesje autografów; kiermasz książek, wystawy-ekspozycje literatury historyczno-krajoznawczej i pięknej lokalnych autorów oraz gości miasta; prezentacja wydawców książek z Chmielnickiego. Nasze miasto jest jednym z niewielu, gdzie wspiera się dążenie człowieka do wysokiego słowa i poznania własnej historii. Świadectwem tego jest wsparcie materialne i udział w Festiwalu mera Ołeksandra Symczyszyna, zastępcy mera Hałyny Melnyk, naczelnika wydziału kultury i turystyki Artema Romasiukowa oraz wielu pracowników sfery kultury miasta Chmielnickiego. U nas działa Program wspierania wydawnictw książkowych lokalnych autorów i popularyzacji ukraińskiej książki w m. Chmielnickim na lata 2018—2020 „Czytaj po ukraińsku” z rocznym finansowaniem w wysokości 400 tys. hrywien. A w trakcie trwania Festiwalu „Słowo jednoczy!” Ołeksandr Symczyszyn ogłosił w Chmielnickim dwa tygodnie literatury. Festiwal jeszcze raz określił i potwierdził, jak ważnym i znaczącym dla Ukrainy i każdego Ukraińca jest ukraińskie słowo, ukraińska książka, piękny ukraiński język: Nas los jednoczy i słowo jednoczy, Krzepnie duch z cnót i wolności. I niech przyjaciel wie, i wróg niech wie: Jesteśmy ukraińskim wielkim narodem! W nasz ogród kwitnący sąsiad wrzuca Znowu ziarna hybrydowe dla przybłęd i włóczęg. Lecz niech przyjaciel wie i wróg niech wie: Jesteśmy ukraińskim jedynym narodem! Od wschodu do zachodu — gwiezdny kraju, Od południa do północy — kraju szczodrości. I niech przyjaciel wie, i wróg niech wie: Jesteśmy ukraińskim potężnym narodem! Niech pieśń brzmi, niech prawda brzmi: Gdzie siła w prawdzie — tego nie zwalczyć! Nas słowo jednoczy, na wieki jednoczy W niezwyciężony, nieśmiertelny naród! Od 16 do 28 września już po raz czwarty w ramach obchodów Dnia miasta Chmielnickiego przeprowadzano miejski festiwal literacki „Słowo jednoczy!”. Wydarzenia festiwalowe odbywały się w bibliotekach Chmielnickiego Miejskiego Systemu Bibliotek Centralnych, Chmielnickiej Obwodowej Bibliotece dla Dzieci im. T. Szewczenki, Chmielnickim Obwodowym Muzeum Literackim, monoteatrze „Kut”, centrum kulturalno-artystycznym „Weteran”, dziecięcej szkole sztuk plastycznych i dekoracyjno-użytkowych, Chmielnickim Uniwersytecie Narodowym, akademii humanistyczno-pedagogicznej, kolegiach politechnicznym i muzycznym, kooperatywnym instytucie handlowo-ekonomicznym, Chmielnickim Obwodowym Instytucie Doskonalenia Nauczycieli, mediatece liceum nr 15 im. O. Spiwaczuka, zespole edukacyjno-wychowawczym nr 5 im. S. Jefremowa.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
twórców i najeźdźców (ordyńców, Moskali). Czytał modlitwy za spokój dusz poległych oraz w obronie żyjących obrońców Ukrainy. Z okazji znamiennej daty Honorowym dyplomem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wyróżniono znanego szewczenkoznawcę Mykołę Petrowycza Semeniuka. Jak słusznie zauważył przewodniczący skoworodynowskiego oddziału charkowskiego oddziału „Proświty” Ihor Aleksiejew: — Humaniści — to potężni obrońcy Ojczyzny, ponieważ tworzą kulturę, kształtują światopogląd, wpływają na rozwój przyszłych pokoleń, kierują społeczeństwem. Od nich zależy opinia publiczna i ideały narodu. Wielki zaszczyt być proświtianami, przebywać w jednej organizacji z najwybitniejszymi i najbardziej patriotycznymi naukowcami. Wojskowy wolontariusz, uczestnik Majdanu Kostiantyn Olijnyk został nagrodzony Honorowym dyplomem ChOO WUT „Proświta”. Obecni na akcji szczerze pogratulowali nagrodzonym i życzyli im pomyślnego kontynuowania działalności naukowej, twórczej i społecznej. Zapamiętano wystąpienia naczelniczki Południowo-wschodniego międzyregionalnego wydziału Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Marii Tachtaułowej oraz proświtiańskiego nestora, dawnego więźnia politycznego i bojownika o Ukrainę Anatolija Zdorowoho. Kulminacją wydarzenia stał się występ kobziarza Nazara Bożynskiego, który wykonał starodawną pieśń kozacką. Obecni złożyli kwiaty pod kamieniem pamiątkowym i jeszcze raz złożyli sobie życzenia z okazji świąt. Chce się życzyć wszystkim proświtianom, prawdziwym patriotom sukcesów na wybranych przez nich polach. Mamy nadzieję, że podobne akcje staną się bardziej masowe, zyskają popularność wśród młodzieży, ponieważ dzień Pokrowy — to święto nadziei na Bożą pomoc i pamięci o wybitnych rodakach, na których powinniśmy się wzorować. To święto, które jednoczy pokolenia poprzez czas i przestrzeń, bo u Boga wszyscy są żywi i wszyscy my jesteśmy stale pod opieką Bogurodzicy, głównej Obrończyni Ukrainy! Ziemski pokłon wszystkim obrońcom naszego państwa i ziemi — wszystkim, którzy czynią świat bezpieczniejszym. Sława bohaterom wojny i pracy, sława Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr RIZNYKIW, pisarz, dwukrotnie represjonowany w Związku Radzieckim. Zakończenie. Pocz. w nr 41 z 2019 r. Fragment protokołu przesłuchania z 1 października 1959 r. Przesłuchuje podpułkownik Mienuszkin, naczelnik wydziału specjalnego KGB jednostki wojskowej 42860. Pytanie: Wśród zabezpieczonych u Pana dzisiaj podczas rewizji dokumentów i zapisów znajduje się wiersz zatytułowany “WAM”. Proszę opowiedzieć, jakie motywy skłoniły Pana do napisania tego wiersza i co chciał Pan nim wyrazić? ODPOWIEDŹ: Rzeczywiście, wśród zabezpieczonych u mnie dzisiaj podczas rewizji różnych zapisów znajduje się napisany przeze mnie w 1957 roku wiersz “WAM”. Jest on próbą naśladowania Majakowskiego, który w niedalekiej przeszłości był jednym z moich ulubionych poetów i fascynowałem się jego utworami z wczesnego okresu. Jak widać z tekstu tego wiersza, próbowałem wyrazić w nim ideę istniejącego w Związku Radzieckim nierówności społecznej, a dokładniej, nierówności majątkowej między poszczególnymi warstwami ludności. Pytanie: Jakie warstwy ludności miał Pan na myśli w tym wierszu, w szczególności, kogo rozumiał Pan pod pojęciem “obdartego narodu” i ludzi, “o szczęściu krzyczących, a po cichu pijących ich soki?” Odpowiedź: Pod używanymi w moim wierszu “WAM” wyrażeniami: “...że przez was naród obdarty”, “...czy wam, o szczęściu krzyczącym, a po cichu pijącym ich soki...” miałem na myśli ludzi otrzymujących niską pensję w granicach do 400 rubli, a z drugiej strony, ludność otrzymującą pensję w granicach 2000—3000 rubli i powyżej. Pytanie: Pana odpowiedź jest niezrozumiała i nielogiczna, jeśli wziąć pod uwagę, że pensję 2000—3000 rubli otrzymują także wykwalifikowani robotnicy i znaczna liczba ludzi pracy umysłowej i fizycznej, pracujących na dobro narodu radzieckiego. Odpowiedź: Uważam, że ludzie z niską pensją również muszą się ubierać i odżywiać. Oprócz tego, do drugiej kategorii ludzi, obdzierających naród, krzyczących o jego szczęściu, a po cichu pijących ich soki, zaliczam spekulantów i łapówkarzy. Pytanie: W zabezpieczonych u Pana podczas rewizji notatkach znajduje się w jednym z zeszytów opowiadanie, datowane na 16.7.58 r. i zatytułowane “A jednak dobrze! (list do gazety)”. Do kogo ono należy i przez kogo zostało napisane? Odpowiedź: Wspomniane wyżej opowiadanie “A jednak dobrze! (list do gazety)” zostało napisane przeze mnie i należy do mnie. Pytanie: Co Pana skłoniło do napisania tego opowiadania? Odpowiedź: Skłoniło mnie do napisania tego opowiadania wszystko, co jest tam napisane. Wydawało mi się, że wszystko to, co jest wyłożone w tym parodystycznym “liście”, odpowiada rzeczywistości. Pytanie: Czy nie uważa Pan, że Pana, za pozwoleniem powiedzieć, “utwór” ma charakter paszkwilancki, a mianowicie: w swoim opowiadaniu “A jednak dobrze!” próbuje Pan poszczególne momenty wyolbrzymić, uogólnić je i w ten sposób oczernić sytuację gospodarczą narodu radzieckiego oraz te przedsięwzięcia, które są prowadzone przez partię i nasz rząd w celu podniesienia jego poziomu życia? Odpowiedź: Nie, nie uważam tak. Swoim opowiadaniem “A jednak dobrze!” chciałem powiedzieć, że trzeba widzieć nie tylko to, co dobre, ale i to, co złe, krzyczeć o tym, aby szybciej wykorzeniać to zło... Zwróćcie uwagę na spokojny ton rozmowy, na to wielkie Wy w zwracaniu się do mnie; na mój lekki humor: “Skłoniło mnie... wszystko to, co tam napisane...” Cóż, to pierwszy dzień aresztu. Pierwsze przesłuchanie. Pierwsze zderzenie z zimną, bezduszną maszyną Imperium. Oto przesłuchują mojego kolegę z uczelni radiometrystów, Moklaka Wołodę. “Rieznikow oświadczał, że w życiu u nas (tj. w ZSRR) istnieje niesprawiedliwość, ponieważ istnieją duże różnice w wysokości wynagrodzenia. Mówił, że w Ameryce robotnicy są rzekomo lepiej zabezpieczeni niż w Związku Radzieckim. Na potwierdzenie tego oświadczał, że w Ameryce na trzech robotników przypada jeden samochód, a u nas samochodów jest mało i są drogie. Ta rozmowa między nami miała miejsce w maju 1959 r. w budynku dydaktycznym podczas przerwy. Wychodząc z tej rozmowy, wyciągnąłem wniosek, że Rieznikow przejawia niezadowolenie z ustroju życia w ZSRR...” Straszna zbrodnia, panie Mienuszkin! 13 grudnia 1959 roku przesłuchują go ponownie i pierwsze pytanie: “Na przesłuchaniu 22 października 1959 r. zeznał Pan, że Rieznikow w Pana obecności dopuszczał się politycznie szkodliwych wypowiedzi. Proszę doprecyzować, jak reagowali obecni na podobne wypowiedzi Rieznikowa?”. Odpowiedź: 22 października 59 r. w zasadzie opowiedziałem wszystko. Dodatkowo przypomniałem sobie, że Rieznikow wśród współpracowników ze szkoły radiotechnicznej wyrażał niezadowolenie z powodu zwolnienia z zajmowanego stanowiska marszałka Żukowa, w szczególności oświadczał, że Żukow miał wielkie zasługi i zwolniono go ze stanowiska w czasie, gdy był w Jugosławii. Rieznikow uważał to za wiarołomstwo i mówił, że Żukowa rzekomo się bano, dlatego tak z nim postąpili... No, a to jest jeszcze straszniejsze! A oto zeznania Walentyna Wendelowskiego, w czasie przesłuchania — kierownika tajnej (!?? — znaj naszych!) kancelarii: Pytanie: W jakich konkretnie sprawach i na czym polegały błędne (!?? — O.R.) opinie jego w kwestiach politycznych? Odpowiedź: Mniej więcej do 27 maja 1959 r. w naszej prasie bardzo szeroko omawiano kwestię zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami i przekształcenia Berlina Zachodniego w wolne miasto. W związku z tym Rieznikow mniej więcej w tym samym czasie zwracał się do mnie w otoczeniu innych osób z pytaniem: “Dlaczego Związek Radziecki sprzeciwia się przeprowadzeniu “wolnych” wyborów w Niemczech?” Dałem mu wyjaśnienie odpowiadające stanowisku naszego rządu radzieckiego. Nie zgadzając się ze mną, Rieznikow oświadczał, że to nie jest demokratyczne. Bardziej ostro swoich opinii w tej kwestii w rozmowach ze mną Rieznikow nie wyrażał, chociaż z podobnym pytaniem Rieznikow zwracał się do mnie kilka razy i przy tym mówił mi, że mówię mu nie swoje opinie, a opinie prasy radzieckiej. Z tego wyciągam wniosek, że Rieznikow miał inne opinie w tej kwestii... Rieznikow nie miał racji w ocenie twórczości Majakowskiego, którego poezję, krytykującą niedostatki naszego ruchu pierwszych lat państwa radzieckiego, Rieznikow automatycznie przenosił na późniejszy, a nawet współczesny okres naszego rozwoju, chociaż przed twórczością Majakowskiego Rieznikow chylił czoła... Jak wam się podoba takie pokręcenie?! “Którego poezję... przenosił na późniejszy okres...”?!! Boże nasz, jaki okres myśmy z wami przeżyli! Wymyślcie się w te pytania i odpowiedzi, wniknijcie w tę prymitywno-głupią atmosferę, która nas otaczała, którą oddychaliśmy, poza granice której nie mogliśmy, nie mieliśmy prawa się wydostać! “Nie śmieć mieć własnego zdania!” Tym bardziej — wyrażać go! I o ileż teraz jesteśmy wolniejsi, bardziej wyzwoleni, odważniejsi, mądrzejsi!.. Oto str. 62 pierwszego tomu sprawy. Odpowiada Anatolij Zajczenko, mój kolega z uczelni radiometrystów, przesłuchiwany, rzecz jasna, w dniach mojego aresztowania. “Rieznikow, na przykład, wyrażał się, że,”
rzekomo u nas w ZSRR bardzo trudno nabyć potrzebną rzecz, a w krajach kapitalistycznych jest to łatwe. Szczególnie Rieznikow spierał się w kwestii zakupu samochodów osobowych i towarów powszechnego użytku. W tej sprawie wielu spierało się z Rieznikowem i dowodziło mu błędności jego poglądów”. Ha? Jak wam to się podoba? „Czytajcie, zazdrośćcie — jestem obywatelem Związku Radzieckiego!” — mawiał Majakowski. Ale czytajmy dalej, dalej! „Bardzo często Rieznikowa krytykował marynarz Moklak Władimir, który wprost mówił mu w kwestii wygłaszanych przez Rieznikowa opinii: „Komsomolec, a pleciesz głupstwa”. Rieznikow wśród personelu próbował dowodzić, że u nas w ZSRR rzekomo bardzo niskie jest wynagrodzenie za pracę w kołchozach. W tej kwestii nawet ja osobiście próbowałem obalić błędne opinie Rieznikowa”. Latem 1958 roku, pracując w teatrze, mieszkałem w pokoiku, który był akademikiem teatru — było nas tam trzech. Oto przesłuchiwany jest Władimir Kubyszkin, początkujący aktor, chórzysta, wysoki i nieco niezgrabny: „Te wiersze mi się nie podobały, gdyż w swojej treści są dekadenckie, pesymistyczne i czuło się uwielbienie dla Jesienina... Pamiętam fakt. Niedługo po tym, jak Rieznikow zaczął pracować, czytałem książkę „Błękitna strzała”. Rieznikow zapytał mnie, co w niej znajduję dobrego. Ja: że jest o przerzucie szpiegów. Rieznikow, wysłuchawszy tego, oświadczył, że to bzdura, po co się tym interesuję, przecież oni mnie nie ruszają. Ja ponownie sprzeciwiłem się Rieznikowowi, że mowa nie o osobistym i osobistych interesach, a o podważaniu naszej gospodarki i potęgi ustroju społecznego. W tej polemice bardzo się posprzeczaliśmy, ale Rieznikow pozostał przy swoich opiniach. Od tego czasu Rieznikow nigdy nie wszczynał ze mną rozmów dotyczących naszej radzieckiej rzeczywistości i nawet przestaliśmy razem chodzić do pracy”. Tak, tak, prawdę powiedział. Po prostu stało się dla mnie nieciekawe z nim rozmawiać. Zresztą w teatrze nazywano go „kugutem”. Przesłuchują scenografa teatru Wiktora Soczenkę. Pytanie: Jak może pan scharakteryzować Rieznikowa pod względem politycznym? Odpowiedź: Trudno mi to zrobić — mało go znałem. Wiersze czytał. Jedno opowiadanie o jakimś żebraku lub ślepcu. Treści nie pamiętam, wrażenie niedobre, gdyż w opowiadaniu wszystko opisane jest w mrocznych barwach. Powiedziałem Rieznikowowi, że tak można pisać tylko o życiu starej carskiej Rosji. Fascynował się wierszami Jesienina, niektóre czytał na pamięć... Materialnie Rieznikow był zabezpieczony słabo i odbijało się to często w tym, że miał dekadenckie nastroje. Mówił mi, że ciężko mu wiązać koniec z końcem i pod tym względem był niezadowolony ze swojego położenia. Pamiętam, że Rieznikow fascynował się sztuką abstrakcyjną, lubił oglądać w czasopiśmie „Polska” ilustracje artystów-abstrakcjonistów, zachwycał się nimi i dowodził, że tę malarskość trzeba umieć zrozumieć. Pytanie: W jakich okolicznościach i w związku z czym Rieznikow, rozmawiając z panem, rzucał oszczerstwa na radziecką rzeczywistość, politykę prowadzoną przez Kompartię i Rząd Radziecki? Odpowiedź: Otwarcie antysowieckich wypowiedzi ze strony Rieznikowa nie słyszałem. Nie mogę przypomnieć sobie, żeby świadomie rzucał oszczerstwa na naszą rzeczywistość, partię komunistyczną czy rząd radziecki... Porównajcie pytanie i odpowiedź. Samym pytaniem w świadomość świadka wtłaczana jest myśl: Rieznikow to „antysowieciarz”. Ale Soczenko był, widocznie, twardym orzechem. Niestety, prawie go nie znałem... Tak samo badana była noosfera Wołodii Barsukowskiego, jego „dekadenckie i pesymistyczne wiersze”. Wołodia bardzo dokładnie przeanalizował przyczyny powstawania u nas takich nastrojów i takich zamiarów: „...Czytaliśmy sobie nawzajem swoje wiersze (ja i Rieznikow), znajdowaliśmy wiele wspólnego w tym, co wyrażaliśmy. W pracy zobaczyłem i zetknąłem się z życiem, co nazywa się, z bliska, zobaczyłem dwulicowość, biurokratyzm i to bardzo poraziło moją świadomość, przyzwyczajoną we wszystkim dopatrywać się czegoś romantycznego i wzniosłego, w książkach poza tym dostrzegałem dlaczegoś tylko dobre, a w życiu, przeciwnie, widziałem tylko wiele negatywnego. Walczyłem z samym sobą, szukałem boleśnie wyjścia i nie znajdowałem. Kilka razy z Rieznikowem dotykaliśmy naszego życia i dlaczegoś znajdowaliśmy, że jest ono urządzone źle. Jak urządzić lepiej? — marzyliśmy i pytaliśmy siebie, romantycznie nastawieni”. Ha? Jaka cudowna analiza, jakie przeniknięcie w naszą młodzieńczą psychologię! Ale oto tutaj dotarłem do sedna, co przydarzyło mi się w celi. 16 października w gazecie „Prawda”, którą codziennie wrzucano mi przez „wizjer”, przeczytałem, że w Monachium 15.10.1959 r., czyli w przeddzień, zmarł Stepan Bandera. Po dwóch-trzech godzinach śledczy, przenikliwie patrząc mi w oczy, zakomunikował to samo. Ja, intuicyjnie wyczuwając jakąś podstępną pułapkę, zdaje się, zapytałem go: kto to taki? Chociaż nieco wiedziałem o walce UPA, bo w szkole był jeden zdemobilizowany z wojska chłopak, który przebywał-służył na okupowanym przez Sowietów terytorium Zachodniej Ukrainy i przy kieliszku coś opowiadał… Taka — celowo prostaczkowata — moja reakcja na tę wiadomość, a do tego moje pisanie w języku rosyjskim, a do tego moje listy do rodziców po rosyjsku („Здравствуйте, дорогие папа и мама… Ваш сын Алексей”) doprowadziły do tego, że śledczy dalej na tematy Ukrainy ze mną nie rozmawiali. A ja — nagle — w celi! — sam — dochodzę do prawdy!!! Stało się to tak. Leżę na pryczy i czytam Ilji Erenburga książeczkę „Ludzie, lata, życie”. I napotykam tam opowieść o tym, jak autor z Francji przekracza granicę z Belgią. I tak sobie między innymi informuje, że język w Belgii jest francuski. To we mnie porusza jakieś struny. Jeszcze raz czytam. Logicznie wypływa myśl — a dlaczegoż wtedy Belgia istnieje niezależnie od Francji? Skoro język jeden, to powinno być jedno państwo! I tutaj moja myśl przeskakuje na nasz kraj. A dlaczegoż my z Rosją jesteśmy w jednym państwie? Przecież mamy różne języki! Ja w szkole uczyłem się ukraińskiego i rosyjskiego! Dwa języki! Różne! Znaczy, my powinniśmy być osobnymi państwami! Możecie sobie wyobrazić, co nagle zaczęło się w duszy mojej? Mnie do dziś dziwi ta emocjonalność, z jaką dokonałem swojego odkrycia. Biegałem po celi, rwałem włosy na głowie. Serce mi zamierało! Jak to tak, żebym był tak nieoświecony!? Mam 20 lat, a nie wiem, że Ukraina jest w niewoli! Przecież ona powinna być samodzielnym, niezależnym państwem! Dlaczegoż ja na pamięć znam pierwsze dwa tomy Majakowskiego, a Tarasa, a Łesi Ukrainki, a Iwana Franki nie znam!? Przecież to moi poeci! Przecież jestem Ukraińcem!!! Dlaczegoż pisałem Ваш сын Алексей?? Przecież jestem Ukraińcem, a zatem, jestem — Ołeksą!! Dlaczegoż jestem Rieznikow? Przecież powinienem być Riznykiw, albo Riznyczenko! I w ogóle — jak mogłem zapomnieć o swoim narodzie? I to buzowało w duszy mojej kilka dni. Dałem sobie słowo wstępować na filologię ukraińską, jeśli nie rozstrzelają, czy nie dadzą lat 10—15. Później w misterium „BRAN” opisałem to takimi słowami: W emigracji duchowej w młodości przebywałem. Byłem janczarem prawie pełnym i własny język zapominałem! Właśnie wtedy dusza Stepana, osierociwszy w obczyźnie, szukała duszy nieszczęsnej, by znak życia nakreślić na niej. I ja ten znak przyjąłem, jak chłostę! On duszę młodą rozjątrzył — i janczarstwo, jak parch, odpadło ode mnie — przejrzałem! Zobaczyłem nagle Ukrainę, przez dzieci zapomnianą, w kajdanach! Do niej, stawszy na kolana, przemówiłem słowami syna, błagałem: przebacz mi, cierpiąca!... Tymczasem śledztwo szło swoim torem. Do dziś jestem wdzięczny Bogu, że wystarczyło mi rozumu nie mówić o swoim odkryciu nikomu! Nawet temu podstawionemu, który był w celi. I to mnie uratowało. Bo gdyby śledczy dowiedzieli się o moim nagłym ukrainofilstwie, miałbym lat 7. O tej możliwej perspektywie dowiedziałem się już w łagrze, gdzie pojmani żołnierze UPA wyjaśnili nam z Wołodią nasz mały wyrok — po półtora roku. My z Władimirem prawie szczerze, prawie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wszystko opowiedzieliśmy, przyznaliśmy się do winy, starając się nie wciągać innych. Sądził nas trybunał wojskowy Odeskiego Okręgu Wojskowego, ponieważ jestem wojskowym marynarzem. Do dnia rozprawy zarówno ja, jak i Wołodia, z którym połączono nas 1 stycznia 1960 roku, znaleźliśmy wspólny język w kwestii Ukrainy, bo on, choć odesita, z mamą rozmawiał po ukraińsku, tak jak ja ze swoimi rodzicami. Staliśmy się ludźmi świadomymi narodowo, zrozumieliśmy, że według słów W. Wysockiego „wszystko, co pisał poeta, to brednia”. I wyrzekaliśmy się przeszłej „bredni”, postanowiliśmy poświęcić się Ukrainie, wyzwoleniu jej z kolonialnej zależności. I dlatego, kiedy 19 lutego sędzia Gorbaczow zaproponował mi wygłoszenie ostatniego słowa, twardo obiecałem stworzyć, zbudować drugie życie, czytając wiersz napisany w noc przed końcowym dniem posiedzeń sądowych (sąd trwał od 15 do 19 lutego 1960 roku). Długo myślałem. Dni i noce. I jak maszynę w warsztacie, własną ręką życie swoje nie od niechcenia, a specjalnie rozebrałem, i każdy dzień, jak śrubkę małą, i każdy miesiąc, niczym wał, z uwagą niesłychaną przejrzałem i przebrałem. O, ile brudu, ile kurzu… Kiedy, skąd, dlaczego detale te się zakurzyły — nie pojmuję! Nie, nie pojmuję. Wszystko przeczyściłem, wszystko nasmarowałem łzą sądu, skruchy, przejrzałem duszy okiem — i oto one przede mną: z tych samych mięśni i skóry, z tych samych oczu, z tych samych rąk — inne życie zebrać muszę i przysięgam, że zbiorę! Sędzia Gorbaczow niemal mi klaskał i dał nam po półtora roku łagrów o zaostrzonym rygorze, chociaż prokurator prosił o cztery lata dla mnie, a trzy dla Wołodii. Prokurator nawet pisał protest, ale Sąd Najwyższy utrzymał nam po półtora roku. W drodze do Mordowii śpiewaliśmy ukraińskie pieśni, usilnie opanowywaliśmy naszą potoczną, na wpół zapomnianą przez nas mowę ojczystą, pisaliśmy wiersze i listy do domu, już po ukraińsku. A jeszcze w wagonie typu stołypinowskiego układałem taki wiersz, pełen przeprosin wobec Ukrainy: Żarzą się na horyzoncie gwiazdy, i księżyc, samotny młodzieniec, kogoś wypatruje na przestworzach, ale nie znajduje nijak. Milczą topolowe aleje, skłoniły się wierzby smutne, wierzchołkami swymi nad ziemią kłaniając się nisko mnie. Wybacz, droga Ukraino, ja po raz pierwszy zostawiam ciebie. Nieznany los rzuci mnie za Ural. Czarowne noce wonne, jak długo nie widzieć was? Jak długo w ciężkim czekaniu chłonąć w ogień ozdób? Jak długo nadzieją duszę, żalem i tęsknotą palić?! Ja wierności tobie nie naruszę, ale serce coś bardzo ściska… O tobie tam kto przypomni, czarowna wiosenko moja? Tylko księżyc, co teraz świeci, i tam będę widzieć ja. W mordowskim łagrze osadzono nas w przepełnionych barakach, aż na trzecim poziomie. Więc Zielone Świątki witaliśmy wśród zieleni, którą żołnierze UPA przyozdobili baraki. I napisałem taki oto wiersz: Szerokie liście klonu skłoniły się do mnie. Ja klonem tym zielonym przyozdobiłem swoje posłanie. W ten cichy wieczór siny ja znów do ciebie płynę, daleka Ukraino, i znów błagam: „Wybacz! Wybacz, moja kochana, cierpiętnico nieszczęsna, wiecznie niepokonana, droższa od życia, że nie wiedziałem o tobie, że nie słyszałem o tobie, nie widziałem tego, co trzeba, za stertą śmieci. Teraz widzę, matko, twoje chaty bielutkie, twoje rzeczki bystre, stepy twoje i pola, kozackie żupany, śmiali atamani, twoje otwarte rany, cierpiętnico moja... A ja śpiewałem o kwiatach, o smutku duszy swojej i mowę, ojczystą mowę już zaczynałem tracić, Pozwólże nad tobą, nad losem twoim odnowionemu sercu, kochana, szlochać. A czy trzeba szlochać? Czy coś innego należy robić? Takie pytania, śmiejąc się i nieco drwiąc ze mnie, zaczęli stawiać mi moi nowi towarzysze niedoli — byli żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii, których w łagrze było ponad tysiąc! Nie upadali na duchu, chociaż mieli maksymalne wyroki — po 25 lat. W łagrze 80-90 procent populacji to Ukraińcy. Zdaje się, że głównym wrogiem imperium jesteśmy my. Żołnierze UPA przeważali, mieli wyroki po 10—15—25 lat. Wszystkich ich brano do niewoli rannych, leczono, czasem bardzo długo. A potem sądzono i… dawano karę śmierci. Po kilku strasznych miesiącach czekania na rozstrzelanie zmieniano im wyrok na 25 lat katorgi. Straszne, ale wiele tysięcy zostało rozstrzelanych, a ci, których zastałem w łagrach Mordowii, odsiedzieli już po 15 lat. Cieszyli się chruszczowowską odwilżą, która wydawała się rajem po strasznych latach stalinowskich mąk. Co więcej, w łagrze tamtego lata obradował sąd ludowy i codziennie przeprowadzał ponowne rozpatrzenie spraw, bo wtedy wszedł nowy Kodeks Karny, w którym najdłuższym wyrokiem było 15 lat zamiast dawnych 25. Więc sąd zwalniał codziennie po 25—30 osób z formułą „za odsiedziane”. Gdzieś do września zeszliśmy już do pierwszego poziomu łóżek. Jakoś tak wyszło, że ci ludzie wzięli opiekę nad nami, młodymi, dawali czytać potrzebne książki, opowiadali o swoich „sprawach karnych”, uczyli nas języka, historii Ukrainy, zwłaszcza historii walk wyzwoleńczych, patriotycznych pieśni. No i, oczywiście, ukraińskiego hymnu — „Szcze ne wmerła Ukrajina”. Od nich dowiedziałem się o tryzubie, niebiesko-żółtej fladze, o niezwykłej historii „Proświty”, o „Siczach”, które były w każdej wsi, o Symonie Petlurze i Jewhenie Konowalcu… Zrozumiałem, że ich sotnie, czoty, roje były bezpośrednią kontynuacją kozackich sotni i armii. Tak, to było już naprawdę nasze wojsko, które dokładnie wiedziało, że walczy o Ukrainę! Często opowiadali o walkach z faszystami i kagiebistami. Ale częściej o tym, jak ich prześladowali, wyniszczali faszyści. Chłopcy przekonywali mnie, że nie współpracowali z okupantami, bo sowiecka propaganda podło i podstępnie ciągle oskarżała ich o to. Ale ja sam zrozumiałem prawdę, kiedy zobaczyłem, z jakim pogardą, z jakim lekceważeniem i odrazą odnosili się upowcy do kilku byłych policjantów, którzy i tutaj, w łagrze, poniżająco współpracowali z administracją, co uważano za hańbę dla nas wszystkich. Dlatego już wtedy uznałem UPA za stronę walczącą w II wojnie światowej i postrzegałem ich jako bohaterów sprawiedliwej wojny wyzwoleńczej, równych kozakom Chmielnickiego i Mazepy. W łagrze zaprzyjaźniłem się z Saszą Hryhorenką, też byłym wojskowym, tak jak ja. Służył aż w Azerbejdżanie, napisał kilka wierszy, gdzie wspomniał i pochwalił Węgrów (pamiętam słowa: „Podnosi flagę Imre Nagy!”), przeczytał je w koszarach. Następnego dnia go aresztowano, osądzono i dano aż 6 lat. Więc żołnierze UPA wyjaśnili nam, że gdybyśmy w ulotce żądali wolności dla narodu ukraińskiego, a nie jakiegoś abstrakcyjnego, daliby nam tak, jak Saszy. Ale wtedy, w 1960 roku, jeszcze trwała chruszczowowska odwilż i gdzieś we wrześniu 1960 roku Saszce, na prośbę matki, zmniejszono wyrok o trzy lata, co hucznie świętowaliśmy przy szklance herbaty… Sasza dedykował mi taki oto wiersz: Ołeksie Riznykowowi W kraju cudzym zeszła nas dola, chyba po to, żebyśmy powiedzieli ludziom prawdy nagie i sami zostali ludźmi. I idziemy drogą cnoty, idziemy bez hymnów i bez od, żeby nam nie mógł oczu kłuć za hipokryzję nasz naród. W świat pisarstwa, świat pstry przekroczymy próg i musimy to we dwóch powiedzieć, czego przed nami nikt nie mógł. Żeby nasze serce promieniste do czytelnika mogło dotrzeć, to muszę ja tworzyć treści, tworzyć formy musisz ty. Słowa niezwykłe, dziwne tematy, niesłychana dotąd ostrość — niech wszystko to z wiersza, z poematu w dusze ludzkie zalatuje. I jakkolwiek niektórzy by się złościli, będą nam słać i pochwały, bo, druhu, tak już sądzono, żebyśmy poetami byli.
Lecz nie zapomnij, że w dni ponure Los nas złączył, byśmy w swej literaturze, Oprócz wszystkiego, byli uczciwymi ludźmi. 21.VII.61 r. Te słowa Saszy były dla mnie wskazówką i nakazem przez całe 60 lat. Wszystko, co pisałem i tworzyłem, jest uświęcone jego słowami. Ołeksandr Hryhorenko był wspaniałym poetą, trochę podobnym do Mykoły Winhranowskiego zarówno z wyglądu, jak i z talentu. W 1962 roku, po zwolnieniu, zginął w niezrozumiały i tragiczny sposób. Ale nie zapomniano o nim: rok temu na Siczysławszczyźnie rodacy (przy moim udziale i współpracy) wydali na jubileusz Saszy (urodził się w 1938 r.) wspaniałą książkę jego wierszy i wspomnień o nim — „Żelazne oddanie ukraińskiemu narodowi” (Dniepr, Żurnfond, 2018, 305 stron). Ciekawe, że chruszczowowska odwilż rozciągała się nawet na to, że fotograf wchodził wtedy do strefy, fotografował nas, a my płaciliśmy gotówką, którą mieliśmy w kieszeniach! Niezapomniane stały się dla mnie te gigantyczne wspólne śpiewy pośrodku obozu, kiedy 200—300—400 chłopaków śpiewa nasze ludowe pieśni! A milicjanci biegają wokół i krzyczą „Przestańcie śpiewać nacjonalistyczne pieśni!!”. Nikt na nich nie zważa, bo cała wspólnota z poświęceniem, ze łzami w oczach wyśpiewuje słowa Szewczenki, wspaniałe słowa kozackich więźniów-jeńców: Oj zagraj, zagraj, wietrzne morze, A pod tymi bajdakami, gdzie płyną kozacy, tylko marzą czapki, i po tej stronie, i za nami. Oj Boże nasz Boże, choć i nie za nami, Nieś Ty ich z Ukrainy, Usłyszymy sławę, kozacką sławę, Usłyszymy, i zginiemy! Wtedy zrozumiałem, że dla nich, tak jak dla kozaków, najważniejsza była nie kasa, nie jedzenie, a sława! Sława, Ukraina i Wolność! Oni często, otoczeni przez wrogów, wysadzali się w powietrze z ostatnim okrzykiem: „Sława Ukrainie!”. Takiej miłości do Ukrainy jeszcze nie spotkałem na wolności, takich patriotów nigdy nie widziałem. To działało w unisonie z moimi nowymi nastrojami, a moja romantyczna miłość do Ukrainy nabierała bardziej realnej, prozaicznej treści, chociaż romantyzm i mistyczność, głęboki pietyzm i sentymentalność nie wywietrzały do dziś. Zwolniłem się 1 kwietnia 1961 roku. Sasza pisał z obozu, że zaczęły się „przymrozki”, „dokręcają śruby”. A przyczyną było to, że nasiliła się walka o niepodległość Ukrainy. A to dla partii było „śmierci podobne”. Oto tylko jeden przykład. 7 listopada 1960 roku we Lwowie odbyło się pierwsze organizacyjne spotkanie myślących inaczej współmyślicieli. A 21 stycznia 1961 r. aresztowano Iwana Kandybę, Stepana Wiruna, Wasyla Łuckiwa, Ołeksandra Libowycza oraz Lewka Łukjanenkę, później Iwana Kipysza i Josypa Borownickiego. Partia zaczęła działać z całą stalinowską brutalnością: w maju 1961 roku Lwowski Sąd Obwodowy skazał Łukjanenkę na karę śmierci na podstawie art. 56 cz. 1 i 64 KK USRR. Oskarżenie było zbudowane na pierwszym projekcie programu URSS. Zarzucano mu, że „od 1957 roku pielęgnował ideę oderwania USRR od ZSRR, podważał autorytet KPZR, szerzył oszczerstwa na teorię marksizmu-leninizmu”. Po 72 dniach Sąd Najwyższy zamienił karę śmierci na 15 lat pozbawienia wolności. Inni otrzymali wyroki od 10 do 15 lat pozbawienia wolności. To przy tym, że artykuły 17 i 125 radzieckiej konstytucji odpowiednio głosiły prawo wyjścia każdej republiki związkowej z ZSRR oraz wolność słowa dla każdego obywatela. Z Lewkiem Łukjanenką uda mi się spotkać w obozie koncentracyjnym nr 36 po drugim aresztowaniu, które nastąpiło również w październiku, ale 11 dnia 1971 roku, na trzy miesiące przed wielkimi aresztowaniami 1972 roku. Ale to już inna historia, którą opowiem innym razem. Później napisałem ten wiersz o podróży do obozu koncentracyjnego: Daleki rok 60. Moją personę non grata, wtedy zapalczywą i żarliwą, traktowano jak granat, z którego zerwiesz zawleczkę — i zaciśnięto między kraty w czekistowskiej pięści. W strachu, w wstrząsie, w stresie niewidzialnych hord bojownicy wieźli mnie z Odessy, artyści rozładowywania, w stołypinskim ekspresie na imperialne manowce. W tajgę, gdzie jeszcze leszy brodzi, gdzie wychołoszona mordwa, żeby tam rozładować, unieszkodliwić, a może i — eksplodować. O, jak starali się czekiści, splatając sieć cienką, w duszę, w mózg wleźć, żeby znów wstawić zawleczkę, żeby naszą prawdę przeczystąśmy mieli nie za taką. O, jak próbował wróg do nas dobrać klucze, żeby nasz samodzielny proch zwilżyć, podmoczyć, żeby nasz jeszcze nie Ruch, tylko poruszenie do swoich komend przyuczyć. Ale nie mogliśmy my, uparci, przyjąć od CzeKa zawleczki: niech lepiej na chwilę od śmierci, niech w ich pięści — za to w sobie szczerzy! Za to nie na sznurku!!! Ale jak rzeki zimowe, ubrane z zewnątrz w lód, my kryliśmy drżenie krwi i wolnej myśli lat, modliliśmy się Wolności i Słowu. Pielęgnowaliśmy Wolności owoc. Serhij Babycz (3 lata za ulotki), Woł. Barsukiwski i inni... My w obozie, na głowach — petlurowki, szyte tutaj przez wojowników UPA
Tłumaczenie maszynowe
Szanowny Maksymie Ołehowyczu! Już w czasach niepodległości Ukraina utraciła ważną część swojego dziedzictwa kulturowego — operę w języku ukraińskim, dla utrwalenia której pracowali nasi najlepsi poeci-tłumacze i muzycy. Przyjście nowego człowieka na fotel kierownika wiodącej uczelni artystycznej państwa zrodziło nadzieje na to, że i tutaj zostanie wreszcie znaleziony optymalny balans między koniecznością integracji z zglobalizowaną przestrzenią muzyczną a obowiązkiem dbania o interesy własnej publiczności i zachowania tego, co najlepsze w narodowej tradycji wykonawczej. Twoje pierwsze kroki tutaj były bardzo pozytywne: temat języka przedstawień operowych został po raz pierwszy poruszony na Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej 25—26 lutego tego roku, kierownictwo Studia Operowego NAMU zaczęło poważnie omawiać możliwość pokazania z okazji 125. rocznicy Maksyma Rylskiego opery „Eugeniusz Oniegin” w jego kongenialnym przekładzie, który błyskotliwie obala plotki o rzekomej „niższości” języka ukraińskiego. Wreszcie, na propozycję wiodących wokalistów konserwatorium wykonałem nową redakcję przekładu iskrzącej komicznej opery Gaetano Donizettiego „Napój miłosny”, nad którą chór i poszczególni soliści już zaczęli z entuzjazmem pracować. Niestety, wszystko to trwało niedługo. Zgodnie z Twoim poleceniem, praca ta została wstrzymana i ogłoszono, że odtąd wszystko w Studiu Operowym musi brzmieć wyłącznie w językach oryginałów. Tej decyzji poprzedziła „facebookowa” dyskusja Twoich podwładnych, fragment której (w języku oryginału — cała rozmowa o niestosowności języka ukraińskiego, jak to u nas bywa, prowadzona była wyłącznie po rosyjsku) przytaczam poniżej, ponieważ daje ona pełne wyobrażenie o argumentacji, która legła u podstaw Twojej decyzji: „Argumentacja o operach po ukraińsku nie wytrzymuje żadnej krytyki. Ta historia sprzed prawie stu lat powinna zostać zakończona (opery na ukraiński zaczęto tłumaczyć jeszcze od 1925 roku, w epoce ukrainizacji). Teraz zaś odbieramy naszym dzieciom przyszłość, nie dając im możliwości śpiewania w języku oryginału”. Przytoczone wyżej twierdzenie Twojego doradcy Jurija Łucenki (obywatela Kanady i pełnego imiennika byłego Prokuratora Generalnego Ukrainy) faktycznie składa się z trzech tez, z których każdą warto byłoby przeanalizować dokładniej. W zdaniu „Argumentacja o operach po ukraińsku nie wytrzymuje żadnej krytyki” warto zamienić tylko jedno słowo: „opery po ukraińsku” na „opery w języku docelowej publiczności”. Przecież absolutnie analogiczny problem pojawia się także przy wykonywaniu oper w przekładzie na angielski w USA i Wielkiej Brytanii, na francuski — we Francji, na niemiecki — w Niemczech, a nawet na włoski — we Włoszech (bo i tutaj śpiewają nie tylko Rossiniego i Verdiego, ale także Bizeta, Wagnera, Czajkowskiego itd.). Rozumiem, że jakiekolwiek moje twierdzenie nie będzie brzmiało przekonująco dla rosyjskojęzycznych kijowskich „kulturträgerów”, więc od razu zacytuję wiodącego dzisiaj zachodniego specjalistę — Martę Mateo z Uniwersytetu w Oviedo (Hiszpania): „Mimo powszechnego przekonania o tym, że wykonanie opery w przekładzie rzekomo narusza zamierzony przez kompozytora związek między słowami a muzyką, ma ono także wiele zalet: wrażenie z przedstawienia operowego wzmacnia się, a sama opera odzyskuje swoją prawdziwą istotę dramatu muzycznego. Historia muzyki zawiera niezliczone przykłady scenicznego wykonywania oper w różnych językach docelowych. Istnieją także nagrania arii w przekładach w wykonaniu najsłynniejszych solistów”. Rzeczywiście, ze swej natury opera jest złożonym syntetycznym gatunkiem muzyczno-dramatycznym. Jej estetyczny wpływ na słuchacza jest uwarunkowany jednością muzyki instrumentalnej, wokalu, tekstu i akcji scenicznej. W związku z tym dyskusja o tym, jak dokładnie należy wykonywać opery, rozpoczęła się dosłownie zaraz po powstaniu gatunku operowego. Wydaje się, że tę dyskusję rozpoczął angielski eseista, poeta, dramaturg i polityk Joseph Addison (1672—1719) w związku z wystawianiem włoskich oper na angielskiej scenie 300 lat temu. Pisał on bardzo krytycznie w założonym przez siebie dzienniku „Widz” („The Spectator”) o ówczesnych angielskich przekładach: muzyka zazwyczaj nie odpowiada tekstowi, który jest śpiewany, a tekst zazwyczaj nie zgadza się z muzyką, i dlatego muzyka akcentuje nieważne i nieistotne słowa, a nie te, które należy zaakcentować. Ale alternatywa dla tych złych angielskich przekładów jest tylko jedna: wykonywać całą operę we włoskim oryginale dla publiczności, która nie rozumie tego języka. I ta alternatywa jest jeszcze gorsza: „...nasi potomkowie będą bardzo zdziwieni, dowiedziawszy się, że ich przodkowie, nie wiadomo z jakiego powodu, siedzieli w sali teatralnej i jak obcokrajowcy we własnym kraju słuchali przedstawienia w języku, którego nie rozumieli”. W różnych czasach dominowała różna praktyka wykonywania oper: przeważnie w przekładzie lub przeważnie w języku oryginalnym. Wiodący kompozytorzy operowi przeszłości — Verdi, Wagner, Szostakowicz — wymagali wykonywania swoich dzieł właśnie w językach zrozumiałych dla publiczności, przecież pisali oni dramaty muzyczne! Ale, zaczynając od drugiej połowy XX wieku, czysto z powodów ekonomicznych, które nie mają związku ze sztuką, zaczęła dominować praktyka wykonywania oper w oryginale. Ale i praktyka używania przekładów w wiodących teatrach Zachodu nie zniknęła całkowicie. Nadal istnieją autorytatywne teatry, gdzie opery z zasady wykonuje się tylko w przekładzie, podkreślając muzyczno-dramatyczną naturę sztuki operowej (przykłady — Angielska Opera Narodowa w Londynie, wiele teatrów w Niemczech). Większość teatrów świata dzisiaj przestrzega strategii kombinowanej: przy dominacji przedstawień w języku oryginału częściowo wykorzystuje się także przekłady. Przede wszystkim — dla oper komicznych w rodzaju „Napoju miłosnego” (gdzie liczy się natychmiastowe zrozumienie każdej kwestii, którego nie daje żaden przekład na tablicy świetlnej), dla dzieł rzadko wykonywanych i dla większości publiczności nieznanych, dla dzieł w „trudnych” dla anglo- (franko-, italofonów) językach (rosyjskim, czeskim itd.), a także dla przedstawień obliczonych na młodzieżową publiczność, którą trzeba dopiero zachęcać do sztuki operowej. Na przykład w nowojorskiej „Metropolitan Opera” w 2007 roku wystawiono po angielsku „Czarodziejski flet” Mozarta — operę z wieloma dialogami mówionymi i z wyraźnym elementem komicznym — i to przedstawienie utrzymywało się w repertuarze ponad dekadę. We Francji liczne opery Rossiniego, Donizettiego, Verdiego, które mają autorskie wersje francuskie, zazwyczaj wykonuje się właśnie po francusku — wspomnijmy choćby fantastyczną „liońską” „Łucję z Lammermooru” ze sławną Natalie Dessay, którą każdy może usłyszeć i zobaczyć na „Youtube”. Wreszcie, wielki Ingmar Bergman nakręcił w 1975 roku telewizyjną wersję opery Mozarta „Czarodziejski flet” (prawdopodobnie najlepszą ekranizację opery wszech czasów), używając nie oryginalnego niemieckiego libretta, a tekstu w języku ojczystym dla swojej publiczności — szwedzkim. Poetycki przekład specjalnie do tego wykonał poeta Alf Henrikson, a ostatecznie zredagował go sam Bergman. Zatem, myśląc logicznie, musimy wybrać jedno z dwóch: albo Twój doradca Jurij Łucenko ogłosił bezwartościowymi argumenty wszystkich tych, którzy dzisiaj nadal wykonują opery w przekładzie na angielski, francuski czy niemiecki w najbardziej prestiżowych teatrach Zachodu, albo uważa on, że właśnie język ukraiński nie nadaje się do wysokiej sztuki operowej.
Nie sądzę, by pan Łucenko uważał, że zna się na operze lepiej niż Natalie Dessay czy Ingmar Bergman. Zatem chodzi, niestety, raczej o drugi wariant, co potwierdza również jego kolejna teza, poświęcona właśnie operze w języku ukraińskim: “Ta historia sprzed prawie stu lat musi zostać zakończona”. Bardzo przykro i boleśnie dyskutuje się z argumentami tego pokroju dzisiaj, kiedy zdawałoby się, że sam czas obalił wysiłki ukrainofobów, którzy negowali możliwość używania języka ukraińskiego we wszystkich sferach sztuki i życia. Ale wychodzi na to, że trzeba – kiedy te tezy stają się dzisiaj podstawą decyzji zarządczych w wiodącej uczelni artystycznej państwa. Rzeczywiście, jednym z największych osiągnięć polityki “ukrainizacji”, która konsekwentnie była realizowana w radzieckiej Ukrainie w latach 1923—1929, stała się decyzja Rady Komisarzy Ludowych USRR o utworzeniu w 1926 roku zjednoczenia trzech państwowych teatrów operowych — Charkowskiego, Kijowskiego i Odeskiego. Wszystkie przedstawienia operowe w tych teatrach musiały być wykonywane wyłącznie w języku ukraińskim. Przy tym przyjęto kurs na dominację w repertuarze właśnie oper zachodnich i rosyjskich. W tworzeniu korpusu wysokiej klasy przekładów dla ukraińskiej opery wzięły udział czołowe ówczesne postacie literackie: Mykoła Woronyj, Ludmyła Staryćka-Czerniachiwska, Maksym Rylski, Pawło Tyczyna, do których z czasem dołączyli Mykoła Bażan, Borys Ten, Diodor Bobyr, Jewhen Drobiazko, Mykoła Łukasz i inni. Większość wymienionych pisarzy posiadała oprócz literackiego także talent muzyczny, dlatego stworzony przez nich korpus przekładów librett klasycznych oper pod względem swoich jakości w większości znacząco przewyższał te przestarzałe przekłady z XIX wieku, których używały wtedy teatry operowe Rosji. “Ukrainizacja” opery (jako najbardziej prestiżowego i “statusowego” w tamtym czasie gatunku artystycznego) miała w latach 20. i później wielkie znaczenie dla utwierdzenia pełnowartościowości ukraińskiej kultury i języka ukraińskiego. Jednocześnie zrodziła ona szalony opór “gorliwców wysokiej kultury rosyjskiej” i falę mieszczańskich anegdot dotyczących rzekomej nieudolności ukraińskich tekstów. Historia opery w języku ukraińskim zawierała też wiele dramatycznych stron: warto wspomnieć choćby napisany w 1939 roku list Maksyma Rylskiego do ówczesnego partyjnego przywódcy Ukrainy Mykyty Chruszczowa z protestem przeciwko “rusyfikacji” Opery Kijowskiej, która właśnie wtedy była przygotowywana. Za ten list poeta łatwo mógł przypłacić życiem – ale mimo to zaryzykował i zachował dzięki temu teatr ukraińskojęzycznym aż do końca lat 70. Zachowuję jeszcze jasną pamięć o tamtym, bez przesady, wielkim teatrze, który pod względem wpływu na słuchacza niezmiernie przewyższał dzisiejszą Operę Narodową, która dobrowolnie zgodziła się pozbyć wszystkich swoich cech narodowych. Epoka opery w języku ukraińskim zrodziła teksty o nieprzemijającej wartości literackiej, same w sobie warte tego, aby je zachowywać i wykonywać. I to zawsze rozumieli Artyści przez duże A. Wybitna reżyserka operowa XX wieku, etniczna Rosjanka Iryna Mołostowa na kilka dni przed śmiercią napisała: “W naszym teatrze, mimo że obecnie wszystkie opery starają się śpiewać w języku oryginału, wznowiliśmy „Don Juana” w języku ukraińskim. To hołd naszej pamięci dla unikalnego człowieka i mistrza Mykoły Łukasza”. Niestety, po odejściu Iryny Ołeksandriwny żadna postać takiego poziomu kultury w ukraińskiej operze już się nie pojawiła. Na 100-lecie genialnego Mykoły Łukasza w październiku 2019 roku we Lwowie planowany jest pokaz nieśmiertelnej “Łucji” w jego błyskotliwym przekładzie. Ale będzie to inicjatywa społeczna, wsparta przez Ukraiński Fundusz Kultury – żaden z państwowych teatrów operowych, kierowanych dzisiaj przez ludzi z nazwiskami na “-ko”, nie zainteresował się tym. Ale opera w języku ukraińskim jest nie tylko częścią dziedzictwa kulturowego. Jest jeszcze publiczność, znaczna część której chce słuchać oper właśnie po ukraińsku i postrzegać je właśnie jako dramaty muzyczne (a nie jako zbiory wokaliz z pantomimą, które oferują nam nasze teatry dzisiaj). Ja i moi przyjaciele sumiennie płacimy podatki, za które istnieją nasze teatry, które całkowicie ignorują nasze potrzeby kulturalne (i, koniec końców, nasze prawa konstytucyjne!). Dlatego wraz z przyjaciółmi poważnie rozważamy dzisiaj rozpoczęcie szerokiej inicjatywy społecznej z żądaniem zaprzestania finansowania budżetowego naszych teatrów operowych oraz kierunków przygotowania operowego w uczelniach artystycznych. Przecież jeśli te teatry i uczelnie pracują głównie dla systemu międzynarodowego operowego fast-foodu, dostarczając tam wykonawców, to i opłacać to, naszym zdaniem, powinni nie ukraińscy podatnicy, a odpowiedni zagraniczni inwestorzy – amerykańscy, europejscy czy chińscy.
Tłumaczenie maszynowe
A to, że pracują oni właśnie w tym celu — potwierdza ostatnia teza Pańskiego doradcy: „My odbieramy naszym dzieciom przyszłość, nie dając im możliwości śpiewania w języku oryginału”. Od razu chcę podkreślić: nigdy i nigdzie ani ja, ani nikt z moich sojuszników w sprawie zachowania opery ukraińskojęzycznej nie żądał „nie dawać możliwości śpiewania w języku oryginału”. Co więcej, jako tłumacz z kilku języków europejskich, jestem gorącym zwolennikiem wzmożonego przygotowania językowego wszystkich przyszłych wokalistów nie tylko z języka włoskiego, ale także francuskiego, angielskiego i niemieckiego. Ale opanowanie utworów w języku ojczystym wcale temu nie przeczy, a uczenie się partii w dwóch językach (ojczystym i oryginału) nie wymaga jakiegoś wyjątkowego wysiłku! W pierwszym sezonie „ukrainizowanej” opery lat 1926—1927 na scenach charkowskiej, kijowskiej i odeskiej Lohengrina i Leńskiego śpiewał sławny rosyjski tenor Leonid Sobinow, który w wieku 56 lat specjalnie nauczył się do tego języka ukraińskiego. Był zachwycony brzmieniem tych partii i specjalnie zostawił zapis: „Kiedy otrzymałem przekład Lohengrina na język ukraiński i, siadając do fortepianu, zaśpiewałem słynne zwrócenie się do Łabędzia, to mimo woli krzyknąłem: przecież to brzmi zupełnie po włosku, pięknie, dźwięcznie, szlachetnie i poetycko!”. Zatem Rosjanin Leonid Sobinow był rad dodać do języków, w których śpiewał koronny repertuar dotąd (niemieckiego, rosyjskiego, włoskiego), jeszcze ukraiński. A niektórzy „wiodący wokaliści” z NMAU grozili Panu, Maksymie Ołehowyczu, że nie pozwolą swoim studentom uczyć się partii z „Napoju miłosnego” po ukraińsku, bo to rzekomo mogłoby fatalnie wpłynąć na ich przyszłość! Komentarze są tu absolutnie zbędne. I tutaj dochodzimy do jeszcze jednej smutnej konstatacji. Wokaliści u nas są różni. Są artyści wysokiego poziomu, którzy jednocześnie są gorącymi patriotami, szanującymi ojczyste słowo i starającymi się zaszczepić miłość do niego swoim uczniom. Są też profesjonaliści-rzemieślnicy, którzy nieźle potrafią ustawić studentom „głosik”, ale dla których Ukraina jest jedynie miejscem zarabiania pieniędzy i chętnie zamieniliby ją (i zamieniają!) przy pierwszej lepszej okazji. I swoich studentów orientują właśnie na to. Po mojej (zainicjowanej przez Pana!) prelekcji na konferencji w lutym byłem zdumiony tym, ilu w NMAU okazało się moich zwolenników wśród wokalistów, muzyków, reżyserów, którzy chcieliby śpiewać i wystawiać opery w przekładzie na ukraiński. Jednak wydarzenia ostatniego czasu pokazały: podejmowanie decyzji w NMAU, niestety, kontrolują nie oni, a ci, którzy uważają, że język ukraiński jest dobry tylko do piosenek przy kieliszku, a dla wysokiej kultury istnieją włoski i rosyjski. Przecież stanowisko, wyrażone przez Pańskiego doradcę, wyklucza możliwość jakiegokolwiek „językowego kompromisu”. Wymaga ono tylko totalnego wygnania ukraińskiego zarówno z edukacyjnych klas operowych, jak i ze studia operowego jako języka, który zabiera przyszłość naszym dzieciom! Podkreślam: te dzikie słowa napisał nie któryś z jaskiniowych ukrainofobów epoki Pichny i Sawenki, a urzędnik NMAU w Kijowie w 2019 roku. Mam nadzieję, Maksymie Ołehowyczu, że po uważnym przeczytaniu tego listu wystarczy Panu odwagi i mądrości, by jeszcze raz powrócić do kwestii językowej i znaleźć dla NMAU taki rozsądny kompromisowy model, który przewidywałby współistnienie przedstawień operowych w przekładzie na język ojczysty, zorientowanych na potrzeby własnej publiczności, z przedstawieniami w językach oryginałów, zorientowanymi głównie „na eksport”. A także zapewnić w przygotowaniu przyszłych wokalistów komponent związany z głębokim rozumieniem tekstu wykonywanych utworów — zarówno w oryginale, jak i w ukraińskim przekładzie. Z poważaniem Maksym STRICHA, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor, wiceprezes Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, prezes Stowarzyszenia Pisarzy Ukraińskich, laureat Nagrody imienia Maksyma Rylskiego Gabinetu Ministrów Ukrainy oraz odznaczenia „Dantejskie laury” (Włochy), kawaler Orderu Palm Akademickich (Francja) — Czy miał Pan wcześniej koncerty solowe w Pałacu „Ukraina”? — Niejednokrotnie wykonywałem swoje numery podczas różnych koncertów. A koncert solowy na tej szacownej scenie mam po raz pierwszy. Inicjatorem jego przeprowadzenia stał się zasłużony działacz sztuki Ukrainy Roman Nedzelski, który do niedawna był dyrektorem Pałacu „Ukraina”. Koncert przebiegł pomyślnie. Przybyło na niego wielu nieobojętnych przedstawicieli inteligencji. I to mnie cieszy. Dzisiaj z ekranów telewizorów „karmią” nas „Wieczornym kwartałem”, „Diesel show”, innymi podobnymi programami. A naród ukraiński już odczuwa nostalgię za kulturą narodową. Dlatego postanowiłem wspomnieć tegorocznych jubilatów: Iwana Kotlarewskiego, któremu mija 250 lat, Mykołę Hohola — 210, Tarasa Szewczenkę — 205, Ostapa Wysznę — 130 i Ołeksandra Dowżenkę — 125. To wszystko nasi geniusze. I wybrałem do występu ich utwory. Razem ze mną na scenie było całe konstelacja utalentowanych wykonawców. Po koncercie dzwoniło wielu ludzi, dziękowali. Trafiłem w tę duchową niszę, która jest tak potrzebna naszemu narodowi. — Swój występ zaczął Pan od fragmentu utworu Mykoły Hohola „Taras Bulba”. Zapewne ten pisarz zajmuje szczególne miejsce w Pańskiej twórczości? — Mykoła Wasylowycz — to genialne stworzenie, bo wyrastał z ukraińskich korzeni, na ukraińskiej ziemi. Uważam, że on jest naszym pisarzem. Jedyny, którego mogę czytać w języku rosyjskim z ukraińskim akcentem, — to Hohol. Dzisiaj utwory pisarza brzmią, być może, nawet bardziej aktualnie niż wcześniej. Kiedyś zrobiłem dwugodzinny program na podstawie utworów „Wieczory na chutorze w pobliżu Dykanki” i „Taras Bulba”, z którymi jeździłem także do Rosji. Byłem na Kamczatce, w Irkucku. Poznałem sławę i niesławę Rosji. Dla mnie to było ciekawe. Pamiętam, jak występowałem w Pietropawłowsku Kamczackim. Trudno mi było mówić w języku rosyjskim, dobierałem słowa. Kiedy słyszę z sali: „Dawaj po ukraińsku”. Pytam: „Można po ukraińsku?” w odpowiedzi — oklaski. I ja z taką rozkoszą otworzyłem im nasze ukraińskie wartości literackie. — Istnieją wspaniałe przekłady Hohola na język ukraiński, czy nie próbował Pan wykorzystywać ich w swoich programach? — Jestem zakochany w twórczości Hohola. To nie pismo, a poezja. U niego „Taras Bulba” — to nie powieść, nie romans, to poemat. Na tyle była to poetycka ukraińska dusza. I ja chcę, żeby ludzie poczuli ten smak. Uważam, literatura rosyjska nie jest dla nas obca, ona jest piękna. Jak może inteligentny człowiek nie znać Dostojewskiego, Tołstoja, Puszkina, Lermontowa. Ale nie musimy zapominać o swoim. Musimy wypełniać testament wielkiego Tarasa: „Obcego się uczcie i swego nie porzucajcie…”. Staram się cały czas wznosić do myśli, uczuć Kobziarza. Wydaje mi się, w pewnym stopniu już zbliżyłem się do jego myślenia, do jego napełnienia, do jego temperatury miłości do matki-Ukrainy. Kiedy czytam jego wiersze, ludzie zaczynają myśleć, zaczynają widzieć, na ile ten olbrzym od korzeni do korony wysokiej — jest ludowy. Dlatego najwięcej pomników na świecie nie Puszkinowi, nie Goethemu, nie Mickiewiczowi, a Tarasowi Szewczence. Jestem z tego dumny. Już 72 lata na scenie idę do niego, więc myślę, że już rozpoznałem Kobziarza ze wszystkich stron. — Szczególny stosunek ma Pan także do twórczości Ołeksandra Dowżenki.
— Ołeksandr Petrowycz to wielki cierpiętnik. Ale jaka genialna dusza! Jak on napisał „Zaczarowaną Desnę”! Czytałem wiele utworów autobiograficznych, zarówno zagranicznych, jak i naszych autorów. Ale tak jak Dowżenko, nie pisał nikt. To muzyka. To epicka wizja naszej Ukrainy, naszego narodu. To po prostu cud. Wydaje mi się, że na świecie nie ma takiego odczytania własnego dzieciństwa. Nikt nie zdołał przekazać go w słowie tak, jak Ołeksandr Petrowycz. Oprócz „Zaczarowanej Desny” czytam jego opowiadania napisane w czasach wojny: „Matka”, „Niezapomniane”, „Chata”. Od „Zaczarowanej Desny” ludzie się śmieją, a od opowiadań — płaczą. Taki zadziwiający świat ma nasz genialny Ołeksandr Dowżenko. — Opowiadanie Ostapa Wyszni „Jarmark” podczas koncertu pokazano jako prawdziwy spektakl. — W dniu urodzin Ostapa Wyszni 13 listopada w Narodowej Filharmonii przeczytam go więcej, ale już bez muzyki. A tym razem z Narodową Zasłużoną Kapelą Bandurzystów Ukrainy imienia Heorhija Majborody postanowiliśmy zrobić bardziej nowoczesne widowisko, pokazać jarmarki, które odbywały się na całej Ukrainie. Szczególnie na Połtawszczyźnie. Ten temat jest mi bliski, bo w osadzie Makarów w obwodzie kijowskim, gdzie minęło moje dzieciństwo, przez drogę od mojego domu odbywał się jarmark. Wszystko to widziałem i czułem. Występowałem z tym opowiadaniem także w Japonii. Japończykom trzeba było tylko wyjaśnić, czym jest jarmark, a potem słuchali i odbierali go tak, jak Ukraińcy. Tak samo we Włoszech, Kanadzie, USA. Oto co znaczy muzyka słowa wielkiego Ostapa Wyszni. To jedyna rzecz z mojego repertuaru, którą rozumieją bez tłumaczy. — W tym roku obchodzono 250-lecie urodzin Iwana Kotlarewskiego. — Jeździłem do Połtawy. Tam jubileusz świętowano bardzo szeroko i barwnie. A w Kijowie nie zrobiono niczego. A 200-lecie obchodzono nie tylko w Kijowie, ale nawet w Moskwie. Występowałem w Teatrze Bolszoj, tam poznałem Iwana Kozłowskiego, uścisnął mi dłoń, podarował autograf. A kiedy niedawno zapytałem filologów z Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Mychajła Drahomanowa, w którym wykładam, 250-lecie którego światła obchodzimy, nie wiedzieli, co odpowiedzieć. Oto w jakiej duchowej dziurze obecnie się znajdujemy. — W jubileuszowym koncercie wzięła udział Narodowa Kapela Bandurzystów. Z tym zespołem łączy Pana wiele lat twórczej przyjaźni. — To moi bliscy towarzysze, koledzy twórczy. Szczęśliwy jestem, że los się do mnie uśmiechnął i poznałem Mykołę Hwozdia. A teraz przyjaźnię się z braćmi Kuraczami. Jeden z nich kieruje Męską Kapelą Chóralną im. Lewka Rewuckiego, drugi — kapelą bandurzystów. To ludzie z pasją. Oni mają ukraińskość w genach. Jurij Wołodymyrowycz Kuracz odnalazł tyle pereł, o których nawet nie wiedzieliśmy. Wiele razy występowałem z kapelą podczas świąt Bożego Narodzenia. Szczególnie zapamiętałem nasz koncert w Kijowskim Narodowym Akademickim Teatrze Operetki. Było wielu młodych. Tego wieczoru po raz pierwszy dotknęli skarbów kultury narodowej, odkryli je dla siebie. Repertuar tego zespołu zbudowany jest na miłości do Ukrainy. Koncertowałem z nimi po całym naszym kraju. Wszędzie dobrze nas przyjmowano. Już tradycyjnie 9 marca przyszłego roku razem z kapelą przeprowadzimy w Narodowej Filharmonii Ukrainy koncert poświęcony Tarasowi Szewczence. Moja młodość mijała wśród wielkich ludzi. Przez blisko trzydzieści lat miałem zaszczyt występować razem z Dmytrem Hnatiukiem. Los zetknął mnie z Jurijem Hulajewem, Jewheniją Mirosznyczenko, Mykołą Kondratiukiem, z którymi wychodziłem na jedną scenę. Dzisiaj młodzi patrzą na mnie tak, jak ja wtedy patrzyłem na wielkich. Powitali mnie artyści ludowi Ukrainy Serhij Mahera i Anatolij Matwijczuk, kwartet „Hetman”, makarowska grupa „Kozackie źródła”. Widzowie ciepło przyjęli Ołeksija, który grał kuma. Był zabawny i wszechobecny. Drugi kum — Wołodymyr Stretowycz. Ludzie znają pana Wołodymyra jako polityka, a teraz odkryli w nim także wspaniałego artystę. Włożył wiele wysiłku, aby zorganizować ten koncert. Również publiczność bardzo ciepło przyjęła dziewięcioletniego wykonawcę z Iwano-Frankiwska oraz wykonawcę amatora Mychajła Herasymczuka. Powitał mnie także Wadym Kryszczenko. O czymkolwiek pisał Wadym Dmytrowycz, wszystko jest pro-ukraińskie, wycierpiane. Napisał dla mnie także nowe rzeczy. Obecnie wykonuję jego wiersz „O ukraińskim braterstwie”. Wystrzelił Pawło Hłazowy swoim wierszem „Ukraina — wieczna”. To podniosło na duchu słuchaczy. Powitali mnie kozacy. Zostałem Bohaterem Kozactwa i wybrano mnie na generała-chorążego wojska kozackiego. Nawiasem mówiąc, rok temu jeździłem do Umania, gdzie obchodzono 250-lecie Koliszczyzny, i czytałem tam poemat Tarasa Szewczenki „Hajdamacy”. — Co zapamiętałeś z roku jubileuszowego? — Razem z Narodową Kapelą Bandurzystów jeździłem na Tarnopolszczyznę z programem „W rodzinie wolnej, nowej”. Występowałem z nowymi programami w Kijowie i obwodzie. Ale bez wątpienia głównym wydarzeniem był koncert w Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina”. — Czy nie zdarzało się, że podczas koncertu zapominałeś tekstu? — Czasami, kiedy na sali siedzi Wadym Kryszczenko, mogę zapomnieć jakieś słowo. Wtedy patrzę na Wadyma Dmytrowycza, a on mi podpowiada. A jeśli jestem sam na sam z publicznością, to jestem wolny i nie zapominam. (Śmieje się). Bardzo dobrze pamiętam teksty, nawet z dzieciństwa. A imiona zapominam natychmiast. Bywa wstyd, kiedy pytam studenta (wykładam na 4 uczelniach): „jak się nazywasz, skąd jesteś?”, a on odpowiada: „przecież już panu mówiłem”. — Jakie masz plany twórcze? — 24 listopada razem z orkiestrą symfoniczną i chórem pokażemy w Narodowej Filharmonii Ukrainy „Hajdamaków” Tarasa Szewczenki. Dyrygować będzie artysta ludowy Ukrainy Iwan Hamkało. To nasz czwarty wspólny projekt. Wcześniej były „Sen” Tarasa Szewczenki, „Dumy moje. Niewolnicza poezja Szewczenki” i „Trubież trąbi” według Borysa Olijnyka. Kontynuuję popularyzowanie współczesnej poezji ukraińskiej. Bardzo podoba mi się piosenkarz i poeta Anatolij Matwijczuk. Ostatni jak dotąd zbiór jego utworów poetyckich poświęcony jest tragedii na wschodzie. Nie mogę go spokojnie czytać. Są plany zrobienia koncertu na podstawie tych utworów. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. Zdjęcie udostępnione przez Narodową Filharmonię Ukrainy. W Narodowym Pałacu Sztuki „Ukraina” odbył się jubileuszowy koncert Bohatera Ukrainy, artysty ludowego, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Anatolija Palamarenki „Uśmiechnij się”. O tym, jak przebiegał ten koncert, nasza rozmowa z Anatolijem Nestorowyczem.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan SZPYTAL
Odszedł od nas wszystkich. I ode mnie również. Ale ja nie żegnałem się z nim i w daleką drogę go nie odprowadzałem. Dlatego mam wrażenie, że Stanisław lada chwila odezwie się przez telefon:
— No i jak tam nasze wspólne sprawy? Jedziemy?
O, to zagadkowe, intrygujące „Jedziemy?”. Cały tydzień, od poniedziałku do samego piątku, utrzymywało w niepewności całą naszą myśliwską kompanię. Czy rzeczywiście uda się zdobyć „koła” i wyrwać się z upalnego Kijowa na całe dwa dni — sobotę i niedzielę — gdzieś do lasu czy nad wodę? A najbardziej przeżywał to Stanisław Zinczuk, wszak miał to być jego pierwszy wyjazd na polowanie! I to w towarzystwie takich asów myślistwa jak Ołeh Oracz, Hryhorij Krymczuk, Iwan Szczerbatenko, Mykoła Charczenko, Wołodymyr Lalo, którzy stanowili trzon naszej grupy.
Na ryby „namaściłem” Stanisława nieco wcześniej. Stał się zapalonym spinningistą. I co ciekawe: swój najpoważniejszy trofeum — szczupaka, zdaje się, kilogramów na sześć — wyłowił niemal w pierwszy dzień swojego łowienia! I jeszcze zdołał wyciągnąć to bydlę przez burtę łodzi nawet bez podbieraka! Nowicjusz triumfował: potrafił się zachwycać.
Tak jak swego czasu wędkarstwa, do myślistwa również przygotowaliśmy się szczególnie starannie. W sklepie „Myślistwo i wędkarstwo” w Kijowie zakupiliśmy ogromną ilość sprzętu myśliwskiego, odzieży, obuwia itd. Szczególnie poważnie podeszliśmy do wyboru strzelby. Zatrzymaliśmy się na marce TOZ-34 z pionowo sparowanymi lufami, dwunastego kalibru. Ta marka właśnie wchodziła w modę.
Wyposażony od stóp do głów, Stanisław ochoczo przyswoił wiedzę z minimum myśliwskiego, bez którego nie sposób było myśleć o wstąpieniu w poczet rzeczywistych członków Ukraińskiego Towarzystwa Myśliwych i Wędkarzy. Za moją rekomendacją go przyjęto. O, jakże był dumny z tej przynależności! Teraz był równy doświadczonym myśliwym, a jednocześnie bliski twórczo dziennikarzom i pisarzom.
Ze Stanisławem Zinczukiem zaprzyjaźniłem się jeszcze w 1965 roku, kiedy zacząłem kierować działem felietonów w „Wieczornym Kijowie”. On zaś był pracownikiem literackim działu literatury i sztuki. Pracowaliśmy w jednym pokoju. Dla obu nas była to niezwykle napięta praca. Dodawała popularności stołecznej gazecie wieczornej, ale nas wyczerpywała niesamowicie. O tym Stanisław wspomina w autobiograficznej książce „Ekran pamięci” (Kijów, 2004). W szczególności w rozdziale „Wieczórka” pisze o mnie, dzięki mu za to, jako o takim, który „może pociągnąć wóz, na który nie starczyłoby sił nawet artyleryjskim ciężarowcom. Codziennie przynoszono mu listów więcej niż do pozostałych działów razem wziętych. Drzwi nie zamykały się przed odwiedzającymi, nie milkły telefony — wszyscy szukali ochrony u Szpytala jak w ostatniej instancji” (s. 189).
Osobiście dla mnie w relacjach z Zinczukiem najcenniejsza była bezwarunkowa szczerość. Stanisław to człowiek o niezwykle wysokiej czystości duszy i rycerskiej szlachetności. Oto przykład na to, że prawdziwi inteligenci, arystokraci ducha rodzą się w środowisku, gdzie wyznaje się moralność i etykę oraz ludowe obyczaje. Już od pierwszych tygodni znajomości połączył nas całkowity wzajemny szacunek i zaufanie. Stanisław bez wahania zaczął dawać mi prace znienawidzonych w czasach radzieckich Mychajła Hruszewskiego, Mykoły Kostomarowa, Pantełejmona Kulisza, Serhija Jefremowa.
Znałem Stanisława w różnych okolicznościach życiowych i twórczych. Hojnie i szczerze darował mi swoje książki z poruszającymi autografami. Wśród wszystkich jego książek szczególną wartość ma szkic „Iwan Honta”, w którym autor zdecydowanie łamie ideologiczne stereotypy w ocenie Hajdamaczyzny i jej przywódców — sławnych rycerzy walki o wolność narodu ukraińskiego. Jest to ważne właśnie dzisiaj, kiedy „niezależni intelektualiści” od historii ogłaszają wszystkie ruchy wyzwoleńcze XVIII wieku „hajdamackim bandytyzmem”!!! Bardzo cenię niewielki zbiorek poezji z przejętym wpisem: „Drogiemu przyjacielowi Iwanowi Szpytalowi daruję swoje „Słowo” w takim stanie, że Bóg nie daje nawet go wymówić. Jednak szczerze, po przyjacielsku. 24. I. 1972 r. St. Zinczuk”.
To był moment, kiedy Stanisławowi sparaliżowało twarz do tego stopnia, że nie mógł nawet rozmawiać. Pomogłem mu z hospitalizacją w szpitalu dla uczonych. Chorobę udało się pokonać.
Niezwykle cenna, powtarzam, jest każda książeczka, a zwłaszcza „Prawo wieczności” z dedykacją: „Drogiemu przyjacielowi mojemu Iwanowi Szpytalowi w nadziei na tożsamy podarunek. 17. X. 1984 r. St. Zinczuk”.
I nagle — co za niespodzianka! Do książki włożono kopię wiersza Wołodymyra Sosiury, napisanego w 1931 roku! Zważywszy na stan języka ukraińskiego w 1984 roku, jak i na dzisiejsze jego prześladowania i nagonkę ze strony ukrainofobów „ruskiego miru”, z wielkim szacunkiem dla pamięci Wołodymyra Sosiury i Stanisława Zinczuka oraz z całkowitą nadzieją na Niepodległość Ukraińskiego Słowa, Ukraińskiej Myśli, Ukraińskiego Działania zamieszczam arcydzieło Wołodymyra Sosiury w tym szkicu!
W. Sosiura Ojczysta mowa
Uczcie się, kochajcie swoją mowę, jak jasną Ojczyznę kochajcie, jak sztandarów piękno karmazynowe, jak rodzimego nieba błękit,
Niech w twoim sercu miłości nie zgaśnie święty ogień, jak po raz pierwszy wypowiedziane słowo w mowie narodu swego.
Jak słońca nieśmiertelnego koło, co kreśli na niebie drogi, kochajcie swoją mowę i nigdy jej nie zapomnijcie w życiu.
My z nią znani wszędzie, wszystko w niej, co trzeba nam, jest, a kto swoją mowę zapomni, ten serce zapomni swoje.
Ona, jak gwiazda purpurowa, co lśni z niebieskich wysokości. I tam, gdzie brzmi ojczysta mowa, żyje naród ukraiński.
Naród nasz, pracownik nasz i wojownik, co ciemność pokonał w boju. I ten tylko szacunku godzien, kto mowę szanuje swoją.
My z niej przeklęte kajdany zerwaliśmy w Październikowym boju. Kochajcie więc, kochajcie swoją mowę, ukraińską mowę swoją!..
Nie powiedziałem Stanisławowi, dokąd wiozę go na jego pierwsze polowanie. To była druga sobota sierpnia, zdaje się, 1974 roku — dzień otwarcia polowania na ptactwo łowne. Nowicjusz przygotował się do niego bezbłędnie. Wjunyszcza już nie było; tam, gdzie stały chaty, szopy, stodoły, budynki gospodarcze — leżały kupy gliny, którą były oblepione budowle. Dawna wieś była już niemal ze wszystkich stron otoczona wodami Dniepru. Dziesiątki tysięcy hektarów Lewobrzeża — zniszczone sady, lasy, gaje, pastwiska — zniknęły pod szerokimi rozlewiskami, poprzecinanymi ogromnymi zielonymi wyspami trzciny, pałki wodnej, sitowia, tataraku... Złotobocznymi wyspami świeciły piaszczyste wydmy, które bezlitośnie gryzły (i zjadały!) dnieprowe fale.
W Wjunyszcze jeszcze można było wjechać od strony Cybli. Przejechawszy Bojki (zakątek), nasz myśliwski ekwipaż skręcił w lewo na moją rodzinną Sołomkiwszczyznę (od nazwiska dawnego zubożałego szlachcica Sołomki). Albo Szpytaliwszczyznę, bo nasz zakątek (jedyna długa ulica) i zaczynał się obejściem mojego ojca Hryhorija Kostiantynowycza Szpytala, a kończył się posiadłością Szpytala — Mychajła Fedorowycza (ojcowego kuzyna).
Minęliśmy ostatnią chatę Sołomkiwszczyny i wyłoniliśmy się na otwartą przestrzeń — pastwisko Wełykyj Okip, które opierało się o dawny las Fyłoniw. Potężne, krępe dęby zostały już ścięte, a olbrzymie, niczym postumenty, pniaki pokryte wodami. Obozowaliśmy na porośniętym różnymi ziołami wzniesieniu, które dosłownie odurzało zapachem żubrówki, krwawnika, tymianku, wrotyczu, komonicy, lebiodki — dziesiątek innych kwiatów. Szerokie rozlewiska wód wokół naszego półwyspu roiły się od zwierzyny. Woda wprost wrzała (kipiała) od igraszek pierzastego ptactwa: krzyżówek, płaskonosów, cyraneczek (cyraneczki zwyczajnej i cyraneczki zgłoskowej), łysek, dzikich kurek i kulików różnych kalibrów... Ptactwo dosłownie pływało wokół nas ogromnymi stadami po kilkaset osobników! Wieczorna zorza była pocieszająca dla każdego myśliwego. Przelot był wspaniały. Tego lata ptactwa wylęgło się mnóstwo. Przed zachodem słońca zaczęły podrywać się do lotu ogromne klucze krzyżówek, cyraneczek, łysek, kulików, bekasów — stadami po kilkaset osobników. Wzbijając się w powietrze, ptaki nabierały prędkości: robiły po wodzie rozbiegi, odpychały się od niej łapkami, od czego woda dosłownie wrzała i bulgotała. A świst skrzydeł był tak mocny, że powietrze drżało i huczało jak grzmot. Policzyć liczbę ptaków było niemożliwe — roiły się jak owady, kursując w różnych kierunkach: to wzlatywały wysoko, to opadały i leciały tuż nad samą wodą. Stada zawisały nad samymi głowami myśliwych, więc upolowanie kaczki czy łyski nie stanowiło żadnego trudu. Myśliwi rozkoszowali się: przebierali w celach, strzelali tylko wtedy, gdy była pewność, że kaczka spadnie na suchy ląd, a nie gdzieś w zarośla trzciny i sitowia. Stanisław Zinczuk triumfował: wypróbował i swoje oko, i nowiutką strzelbę! Nie bez zawodowej dumy dorzucił i swoje dwie pierwsze krzyżówki do wspólnego kotła, choć nie było takiej potrzeby — myśliwi-asy z nawiązką zapełnili naszą kuchnię. Bez potrzeby nikt nie strzelał: przestrzegano ustalonej normy: sześć kaczek lub łysek na jednego strzelca na dzień polowania. Nasza kolacja była wykwintna. Mowa, rzecz jasna, nie tylko o pełnym kieliszku porozumienia i o niezrównanym smaku świeżo upolowanych przysmaków — od krzyżówek po bekasy. Najważniejsza była szczęśliwa możliwość nacieszenia się rozmową w kręgu dawnych i szczerych przyjaciół, spowinowaconych zainteresowaniami (dziennikarskimi, pisarskimi, naukowymi). Nie ma większej radości niż weryfikowanie własnego myślenia w oparciu o poglądy innych. Oczywiście, należycie „ochrzciliśmy” strzelbę Stanisława, uświetniając to wydarzenie odpowiednimi toastami. Rozmowy przy myśliwskim ognisku przeciągnęły się daleko poza północ. W końcu sen zmorzył prawie wszystkich. Jako ostatni położyli się Hryhorij Krymczuk i Ołeh Oracz, który odświeżył wspomnienia o swoich tajgowych wędrówkach i przygodach związanych z polowaniem na sobole (wnykami) oraz poszukiwaniami żeń-szenia. Tylko my ze Stanisławem przez całą noc nie zmrużyliśmy oka. Czary nocy były silniejsze od snu. Największym dziwem był blask księżyca. Białolicy świecił, jakby na nasze zamówienie. Zachwycała też muzyka nocy. To tylko się wydaje, że noc jest cicha, niema. Noc jest wielojęzyczna i niezmordowana. Stanisław, nie siadając, chodził po obozie, rozglądał się na wszystkie strony, wsłuchiwał się w dźwięki, których dotąd nigdy nie słyszał. Odurzony zapachem ziół, oczarowany tym, co widział i słyszał, głęboko wzdychał. Noc rzeczywiście była bogata w tajemnicze szepty, szmery i szelesty, w niespodziewane głosy-okrzyki. Bezustannie cykały świerszcze; podpadniemywały przepiórki; chrapliwie darły derkacze; tak samo sepleniąco szczekały lisy; przez sen kwakały dzikie kurki; z brzegu z panicznym kwakaniem rzuciło się do wody stado kaczek, spłoszonych, zapewne, nocnym myśliwym — lisem. Stanisław interesował się wszystkim z dziecięcą ciekawością. Coś bulknęło w wodzie, jakby ktoś rzucił ciężarek. — Co to? — To pewnie rzuciła się do wody wydra, chwytając szczupaka za grzbiet — takie coś zaobserwowałem kiedyś nawet w biały dzień. — A to co? — A to bąk, ptak taki. Nabiera w siebie powietrze, zanurza dziób w wodzie i wypuszcza powietrze. Powstaje dźwięk „bu”, podobny do buczenia byka. — A to co? — A to piżmak gryzie pałkę wodną, trzymając łodygę w swoich paluszkach. — A to co? — A to bóbr klasnął ogonem o wodę, niczym kobieta kijanką, kiedy pierze na stawie bieliznę. Był czuły i wrażliwy na wszystko, co piękne. Głęboko przeżywał cierpienia, gdy Piękno ginęło. Wjuniszczańskie Piękno było skazane na zagładę. Jego to poruszało do głębi. Zagłada Dniepru — to katastrofa planetarna, ale nikt na świecie jej nie dostrzegł. Tarasowa Atlantyda — tragedia ogólnoukraińska, ale jej również nikt na Ukrainie nie dostrzegł. (Oprócz Serhija Płaczyndy, który chciał wydać powieść „Rewuczyj”, ale ją rozsypano w metalu!) — Rozglądaj się, przyjacielu, i wsłuchuj! I rozmyślaj, jakie skarby tracimy! Zasoby: archeologiczne, geologiczne, biologiczne, etnograficzne, historyczne, lingwistyczne!.. Ty tylko wsłuchaj się w dzwonienie tych językowych pereł — toponimów i hydronimów, które przez wieki i każdego dnia wypowiadane były przez naszych ojców i dalekich przodków: Zajma, Konoplanka, Wynnycia, Dubowa Hriada, Rublewe, Piszczanka, Pomyjnycia, Kruhle, Riadowycia, Haruska, Kostowycz, Uhłuwacha, Pławuwacha, Cyrwyne, Łewyne, Perebyte, Turok, Hrapyszne, Zabicz, Biłowid, Bałutyne, Łan, Kuty, Mychniwka, Porohy, Zaruddia, Tabir, Sztanci, Horodyski Sołonci!.. Wsłuchaj się i zapamiętuj na wieki! Zinczuk — cały — stymulowany Szewczenką, jego nieugiętością: „Karałem się, męczyłem, lecz nie kajam się”. Więc nie musiałem wyjaśniać Stanisławowi, co znaczy i w szewczenkoznawstwie, i dla całego narodu ukraińskiego Perejasławszczyzna, a w szczególności Wjuniszcze! Oto my jeszcze czepiamy się twardego gruntu Dnieprowego Lewobrzeża z jego już prawie zatopionymi Andruszami, Kozyńcami, Wjuniszczem, Horodyszczem, Komariwką... Nie, to nie geograficzne dolne biegi — to Szewczenkowe Wysokie Duchowne Wyżyny! To jego wysoka polityczna Trybuna! To jego najzaszczytniejsza Naukowa Katedra!
Tłumaczenie maszynowe
— Czymże wyjaśnić, że właśnie twoja Perejasławszczyzna stała się Duchową Howerlą Ukrainy? — nie to zapytał, nie to stwierdził Stanisław. — Dlaczego właśnie Andrusze stały się w oczach Tarasa Hryhorowycza rajem ziemskim, a góry Trakhtemyriwskie — “Najlepsze na świecie! najświętsze!”?
— Jak dla mnie, wyjaśnia to historyczny los naszego kraju. Łatwo powiedzieć! Środkowe Naddnieprze — praojczyzna słowiańszczyzny! Tę hipotezę jeszcze od XIX wieku bronili tacy poważni slawiści, jak L. Niederle, M. Vasmer, K. Moszyński i inni. To z jednej strony. A z drugiej, historyczne punkty zwrotne, charakterystyczne właściwie dla Perejasławszczyzny, przewróciły losy wielu narodów. Los zaś Ukrainy w tym historycznym wirze, zapewne, jest najbardziej przerażający. Wielkoskalowe permanentne ukrainobójstwa zapoczątkowane Perejasławem—1654. Od tamtej pory kurs Moskwy jest konsekwentny i wytrwały — na ukraińską narodową niepamięć! Zniszczenie Dniepru — strategiczny zamysł ukrainożerców!!!
Zinczuk jest filologiem. Wychowankiem uniwersytetu Tarasa. Jest napojony szewczenkowską wiarą w Ukrainę. Dlatego zbierał wiedzę o swoim wielkim rodaku ze zrozumiałym zachwytem. Dlatego czuł się szczęśliwy, gdy na początku lat 60. nadarzyła się okazja wziąć udział w pracy trzech studenckich ekspedycji po miejscach związanych z Szewczenką. Młodzi badacze objechali szlakami Tarasa szereg obwodów Ukrainy, byli w Leningradzie, Moskwie, w Saratowie, Niżnym Nowogrodzie, na Mangyszłaku...
Stanisław z właściwą sobie sumiennością notował wszystko, co powiększało naszą wiedzę o Pierwszym Ukraińskim Majdanowcu. Wspomina, że był i w Perejasławiu, i w Trakhtemyrowie. Lecz jak to się stało, że nie zajrzał do Wjunyszcza?! Dopiero nasza znajomość zwróciła jego uwagę na szczególnie strome wzniesienia naszego Geniusza w jego twórczości poetyckiej, malarskiej i badawczej właśnie we Wjunyszczu! Zaprawdę, najwspanialsza idea, która stwierdza i utwierdza Ukraińca jako Ukraińca, to złotodzwonne wersy:
Nie ma na świecie Ukrainy, Nie ma drugiego Dniepru.
Pod tymi wersami: Wjunyszcze, 1845. Stanisław dokopywał się do źródeł szewczenkowskiej inspiracji, do okoliczności, które sprzyjały fenomenalnie płodnej pracy jesieni 1845 roku.
— Kto jest tym, przez Pana zesłanym, człowiekiem, w którego domu Taras Hryhorowycz spożywał zupy i barszcze? Czy pamiętają o nim twoi mieszkańcy Wjunyszcza?
— Tym szczodrym gospodarzem był Stepan Nykyforowycz Samojłow. Człowiek nieszczęśliwego osobistego losu, samotny na starość, był poglądów dekabrystycznych. Według podań mojego ojca, Hryhorija Kostiantynowycza, we wsi nazywano go Samojło. Zaprzęgał konika, nastełał na wóz trawy lub siana, przykrywał go płótnem, stawiał sakwojaż z lekami i narzędziami, jechał ulicą i zaglądał do każdego podwórza:
— A co, młoda kobieto, czy wszyscy zdrowi w twoim gospodarstwie?
— A nie, panie, dziecko czegoś zachorowało...
Stepan Nykyforowycz brał sakwojaż i szedł do chaty. Zatem, pamiętny dobrem wielkiej duszy.
Miną zaledwie dwa lata po tej księżycowej nocy, i “Szewczenkiwski słownyk” (t. II., str. 193) wydrukuje: “Samojłow Stepan Nykyforowycz (r. ur. niezn. — zmarł w latach 50. XIX w.) — ziemianin, właściciel wsi Wjunyszcze”.
To akademicki prymityw: panowie-pańszczyźniani. We Wjunyszczu, oprócz Samojłowa, byli panowie Laszenkowie i Sołomko. Oprócz tego, znaczna część mieszkańców Wjunyszcza była kozakami — mieszkali na zakątku, który nazywał się Bojki...
Stanisław Zinczuk. Jasne imię. Przecudowny człowiek, przecudowny poeta. Uszanujmyż go z okazji 80-lecia od dnia urodzin, które minęło 4 października 2019 roku.
19 września 2019 r.
Taras MARUSYK
Człowieka zabrakło, pozostaje pamięć u bliskich, przyjaciół, znajomych, wielu ludzi. Nie chce się pisać o Wołodymyrze Panczence w czasie przeszłym, ale to, niestety, nieodwracalne. Wiedziałem, że choruje, ale nie myślałem, że tak szybko odejdzie w zaświaty.
Przypominam sobie nasze poznanie. To były czasy ukraińskiego narodowego uniesienia. On, wtedy nowo wybrany deputowany ludowy, któremu udało się zwyciężyć wiosną 1990 roku “czerwoną zarazę” nie we Lwowie, Iwano-Frankiwsku, Tarnopolu czy nawet w Kijowie, a w Kirowohradzie (obecnie Kropywnycki), wszedł do parlamentarnego Komitetu ds. kultury i duchowości. A ja pracowałem tam jako główny konsultant. Stopniowo nasza znajomość przerodziła się we wspólne sprawy, ważne dla państwa i ogółu narodowego.
To właśnie on jako bardzo ciekawy literaturoznawca i znawca twórczości Wołodymyra Wynnyczenki zaproponował niemal szaloną ideę — zorganizować wyjazd na południe Francji do Mougins, gdzie mieszkał w swoim “Zakątku” pisarz z żoną i gdzie są pochowani, oraz wyjaśnić na miejscu, czym można pomóc ukraińskim artystom na wygnaniu, którzy “przejęli” tę wynnyczenkowską chatę, a także gdzie pomieścić cenną kolekcję dzieł i zrozumieć, na ile można by tam zrobić swoiste ukraińskie centrum kulturalne-rezydencję twórczą.
Takie uszczegółowienie, jak to, które tutaj przytoczyłem, wykrystalizowało się w procesie szeregu rozmów między nami a przewodniczącym Komitetu Lesiem Taniukiem. Maksymalnie wsparł on ideę i, pomimo oporu jeszcze nie “oczyszczonego” komunistyczno-hybrydowego sekretariatu Rady Najwyższej Ukrainy, taki wyjazd udało się zrealizować. Poprzedziły to telefony i korespondencja z ukraińskimi artystami Iwanką Nyżnyk-Wynnykiw i Jurijem Kulczyckim, przewodniczącym ukraińskiej społeczności Francji, historykiem Wołodymyrem Kosykiem.
Lidia KUPCZYK, m. Lwów
Urodziła się Iryna 8 czerwca 1926 roku we Lwowie w rodzinie byłego strzelca siczowego Mychajła Senyka. Uczyła się w “Rodzimej szkole” im. Danyła Hałyckiego oraz prywatnym żeńskim gimnazjum Illi i Iwanny Kokorudziów “Ukraińskiego towarzystwa pedagogicznego”. Te placówki oświatowe gorliwie pielęgnowały wysokiego ducha ukraińskiego w okolicznościach zniewolenia Galicji przez Polskę.
Na kształtowanie światopoglądu Iryny wpływali i świadomi rodzice, “Rodzima Szkoła” i profesorowie prywatnego gimnazjum Illi i Iwanny Kokorudziów, i Cerkiew na czele z Metropolitą Andrejem Szeptyckim, który szczerze opiekował się ukraińskimi placówkami oświatowymi i z którym z czasem Irynie poszczęściło się nie tylko rozmawiać, ale i pracować.
1939 roku Iryna została członkiem Młodzieży Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, a od 1941 roku była już pełnoprawnym członkiem OUN.
Kończąc gimnazjum, zatrudniła się w konsystorzu metropolitalnym UGKC, który działał pod kierownictwem Andreja Szeptyckiego.
Jednocześnie jako członek OUN pracowała w krajowym oddziale propagandy. W ramach organizacji Iryna spotkała swoją pierwszą i gorącą, ale tak krótką miłość — Bohdana Kunyckiego. Aresztowany przez “pierwszych bolszewików”, uratował się z więzienia podczas niemieckiego bombardowania i pod koniec 1941 roku poszedł z grupami pochodnymi na Ukrainę Wschodnią, gdzie poległ w wirze walki.
1944 roku Iryna wstąpiła na wydział języków obcych (filologia angielska) Uniwersytetu Lwowskiego. Jednak długo uczyć się nie było dane.
11 grudnia 1945 roku została aresztowana przez “wyzwolicieli” jako uczestniczka ruchu narodowo-wyzwoleńczego. Po stosunkowo niedługim, ale bardzo okrutnym śledztwie, pod zarzutem “zdrady ojczyzny” (art. 54-1 pkt “a”, 54-11 KK USRR) na 10 lat łagrów, 5 lat pozbawienia praw i dożywotnie zesłanie.
Karę odbywała w łagrach obwodu irkuckiego (“Ozerłag”, “Angarłag”).
Dopiero we wrześniu 1968 roku Irynę Senyk zwolniono z zesłania, jednak z zakazem powrotu do rodzinnego Lwowa. Osiedliła się w Iwano-Frankiwsku, z trudnościami zatrudniła się jako pielęgniarka operacyjna
W tej historycznej podróży służbowej (podobnie jak w późniejszych) wziąłem udział nie jako urzędnik, a jako znawca francuskiego, właściwie jako tłumacz. Ale było to coś więcej niż tłumaczenie. Rezultatem tamtej wyprawy stało się przewiezienie gabinetu pracy Wynnyczenki (w którym znajdowało się niemałe biurko, grudka ukraińskiej ziemi w skórzanym woreczku, lampa biurkowa, 2 obrazy autorstwa pisarza, zegarek naręczny „Omega”) na Ukrainę. Wszystkie wymienione i niewymienione eksponaty można zobaczyć w Kropywnyckim, w stałej ekspozycji obwodowego muzeum historyczno-krajoznawczego. To właśnie Wołodymyr Panczenko nalegał, aby pamiątki po Wynnyczence znalazły się w jego ojczyźnie. O samym przewozie — z Marsylii do Odessy drogą morską, a następnie do Kirowohradu drogą lotniczą — było wówczas sporo medialnego szumu. Sam Wołodymyr Panczenko również pozostawił przenikliwe notatki i opis tamtej podróży służbowej. Jednak po 27 latach historia ta nieco przyblakła. Przekonałem się o tym w zeszłym roku, kiedy prezentowałem w Kropywnyckim swój przekład i część prezentacji poświęciłem szczegółowej opowieści o historii przewiezienia rzeczy Wynnyczenki do tego miasta. Niestety, mało kto już o tym pamiętał. Wtedy też kilka razy dzwoniłem do Wołodymyra Panczenki na różne numery, ale nie odbierał telefonu. Wiedziałem, że choruje, ale nie znałem szczegółów. Chciałem się spotkać i usłyszeć jego opowieść o tamtej wielkiej ogólnonarodowej akcji w sferze kultury. Był to, nawiasem mówiąc, pierwszy w niepodległej Ukrainie powrót dóbr kultury. W 1993 roku odbyliśmy jeszcze jedną wielką podróż służbową, poza ramami Rady Najwyższej. Ekipa filmowa Kirowohradzkiej Telewizji Obwodowej wyjechała do Mougins, aby nakręcić film dokumentalny o Wołodymyrze Wynnyczence, gdzie scenarzystą był Wołodymyr Panczenko, a ja — tłumaczem. Później, już w czasach jego pracy w „Mohylance”, ponownie połączyła nas wspólna sprawa — obrona języka ukraińskiego. Nie jeden apel, nie jeden list napisaliśmy i podpisaliśmy wspólnie. Kilka dni temu Leonid Finberg podarował mi ostatnią książkę Wołodymyra Panczenki „Opowieść o Mykole Zerowie”. Nie zdążyłem jej jeszcze przeczytać, przekartkowałem i ponownie przekonałem się, że tak, jak pisze Panczenko, obecnie mało kto pisze. Wspaniały styl, który był właściwy również jego ustnym opowieściom. Nie bez powodu tę pracę wysunięto do Nagrody im. Szewczenki… Kiedy zmarł Mychajło Drahomanow, Borys Hrynczenko, który za jego życia prowadził z nim liczne polemiki, napisał: „Umarł. Zniknęło, rozwiało się wszystko, co doczesne, wszystko, co osobiste, wszystkie te przypadkowe chmurki, które przysłaniały tę postać. Zniknęło — i przed nami staje jasny i czysty obraz bojownika o ideę. Skłońmy przed nim czoło nisko, nisko — i do pracy!”
Tłumaczenie maszynowe
10 lat temu opuściła ziemski świat i odleciała do Boga dusza jednej z najbardziej godnych, najbardziej oddanych córek Ukrainy — Iryny Senyk. Należy ona do kohorty tych, których nazywamy Duchowymi Matkami ukraińskości. siostry w przychodni przeciwgruźliczej. I włączyła się w działalność obrony praw człowieka. Nawiązała kontakty z członkami OUN oraz szestdziesiatnykami, utrzymywała kontakt z kijowiankami, przyjaciółkami z więzienia, Oksaną Meszko i Niną Wirczenko, brała aktywny udział w wydawaniu podziemnego biuletynu, zorganizowanego przez Wiaczesława Czornowiła, pomagała w rozpowszechnianiu samizdatu, skierowanego przeciwko rusyfikacji i dyskryminacji narodowej narodu ukraińskiego. Iryna Senyk weszła w skład iwanofrankiwskiej i lwowskiej grupy obrony więźniów politycznych, składała skargi i protesty w obronie Wałentyna Moroza, Swiatosława Karawanśkiego i in., zbierała środki na wsparcie rodzin więźniów politycznych. Objęto ją niejawnym nadzorem, częstsze stały się wezwania na przesłuchania. W grudniu 1969 roku podpisała oświadczenie 16 byłych więźniów politycznych „Znowu sprawy celowe?” na ręce Przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej USRR, które było skierowane przeciwko praktyce skazywania w więzieniu. Oświadczenie publikowano w „Ukraińskim Wisnyku” nr 1 z 1970 roku, transmitowano przez radio „Swoboda”. 17 listopada 1972 roku Irynę Senyk po raz drugi aresztowano pod zarzutem prowadzenia „antysowieckiej agitacji i propagandy” (art. 62 cz. 2 KK USRR). Oskarżenia opierały się głównie na zabezpieczonych podczas rewizji materiałach, które naświetlały rażące wady i nadużycia systemu sowieckiego. 26 stycznia 1973 roku Sąd Obwodowy w Iwano-Frankiwsku uznał Irynę Senyk za szczególnie niebezpieczną recydywistkę, ale biorąc pod uwagę inwalidztwo, skazał ją na sześć lat więzienia i pięć lat zesłania. Karę odbywała w Mordowii, w strefie kobiecej we wsi Baraszewo w rejonie tenguszewskim. Tam odmówiła pracy, powiedziała, że więcej nie będzie pracować, a kar już się nie boi, bo „strach dawno utraciła”. W mordowskich łagrach Iryna Senyk odbywała karę z Darią Husiak, która odsiadywała tam swój 25-letni wyrok, oraz wraz z nowymi więźniarkami — szestdziesiatnykami Niną Strokatą, Iryną Kałyneć, Nadią Switłyczną, Stefą Szabaturą, Oksaną Popowycz i in. W lutym 1979 roku Iryna Senyk została członkinią Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. 30 października 1979 r. kobiety-członkinie UGH Oksana Meszko, Nina Strokata i Iryna Senyk zwróciły się do światowej opinii publicznej i ludzi dobrej woli z dokumentem „Lamentacja”, w którym informowały o licznych faktach „eskalacji państwowego terroru i oszczerstw przeciwko uczestnikom ruchu obrony praw człowieka na Ukrainie”. Irynę Senyk zwolniono 17 sierpnia 1983 roku, jednak zabroniono jej pracować w zawodzie. Zamieszkała w mieście Borysław w obwodzie lwowskim, właśnie to miasto jest położone 101 km od Lwowa, jak jej nakazano. Tutaj kolejna przeszkoda, stworzona przez KGB: wydano polecenie Urzędowi Stanu Cywilnego, aby nie rejestrować małżeństwa tych dwojga „zatwardziałych” ukraińskich więźniów politycznych. Jednak znalazła się porządna i odważna pracownica, która późnym wieczorem, bez świadków, udzieliła im ślubu. Od pierwszych dni niepodległości Ukrainy Iryna Senyk, która w 1991 roku została w pełni zrehabilitowana, z głową zanurzyła się w pracę na rzecz budowy wolnego państwa. Zdawało się, że zapomniała o swoim inwalidztwie i chorobach… Założyła Towarzystwo Języka Ukraińskiego oraz Ukraiński Związek Helsiński (UZH) w Borysławiu, wstąpiła do odnowionego, zakazanego przez władzę sowiecką, Związku Ukrainek i stanęła na czele miejscowego oddziału ZU. Broniąc ideałów narodowych, musiała przeciwstawiać się antyukraińskim siłom, co czyniła zdecydowanie i odważnie, choć czasami zdarzało się za to cierpieć. Tak 26 lutego 2002 roku, po jej płomiennym wystąpieniu w poparciu bloku wyborczego „Nasza Ukraina”, trzech nieznanych sprawców pobiło ją i okradło. Za swoją działalność pani Iryna została uhonorowana wieloma nagrodami i tytułami. W ostatnich latach życia pani Iryna, po pochowaniu męża, sama była przykuta chorobą do łóżka. Zmarła 25 października 2009 roku w Borysławiu.
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Gr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednak nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Autor opowiada, że pół wieku temu, będąc aspirantem Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. G. Szewczenki, opublikował w gazecie „Mołoda hwardija” artykuł o Rembrandcie Harmenszoonie van Rijn (1606—1669), ale wtedy nie miał możliwości szeroko ukazać stosunku Szewczenki do niego. Teraz postanowił wypełnić tę lukę w swoich publikacjach. Artykuł jest poświęcony 350. rocznicy śmierci Rembrandta van Rijn.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
„Obraz w stylu Rembrandta…” Po raz pierwszy nazwisko holenderskiego malarza i grafika, wybitnego artysty-realisty Rembrandta Harmenszoona van Rijn, który genialnie stosował efekt światłocienia, spotyka się w liście Szewczenki do W. M. Riepninej z Twierdzy Orskiej. Zesłaniec pisał go w dniach 25—29 lutego 1848 r. i 27. dnia wyprowadza takie wersy: „Teraz najcichszy i najdogodniejszy czas — jedenasta godzina w nocy. Wszystko śpi, koszary oświetlone jedną świeczką, przy której tylko ja jeden siedzę i kończę niezdarny list mój, — czyż nie prawda, obraz w guście Rembrandta?”. Według trafnych słów ukraińskiego historyka sztuki, akademika P. O. Biłeckiego, „rembrandtowskie efekty światła traktuje on jako sztuczne oświetlenie świecą, co w niektórych przypadkach jest całkiem prawdopodobne”. Moim zdaniem, tę skrajnie ostrożnie wyrażoną głęboką profesjonalną opinię należałoby rozwinąć. Rzecz w tym, że w jakichś okolicznościach jest to rzeczywiście całkiem możliwe, jednak nie to jest charakterystyczne dla Rembrandta. W tym sensie, że źródłem słonecznie triumfującego światła, powiedzmy, w „Danai” (1636), czy bosko-złocistego — w „Powrocie syna marnotrawnego” (1668—1669) nie jest, oczywiście, świeca. Łatwo się o tym przekonać, patrząc także na takie znane obrazy Mistrza: „Lekcja anatomii doktora Tulpa” (1632); „Filozof” (1633); „Niewierny Tomasz” (1634); „Straż nocna” (1642); „Dziewczyna przy oknie” (1645) i inne. W tym właśnie przejawia się geniusz Szewczenki, że on absolutnie swoiście, po swojemu odbiera manierę wielkiego Holendra, nie kopiuje, nie powtarza, a pogłębia, niuansuje, rozwija, wzbogaca ją. Br. Zaleski wspominał, że Szewczenko „bardzo wysoko cenił Rembrandta i w swoich pracach szukał zazwyczaj silnego, a nawet fantastycznego oświetlenia na wzór holenderskiego mistrza”. Jeśli Rembrandt napełniał obrazy złotym światłem, „dla którego nie ma realnych podstaw”, to Szewczenko, według słów ukraińskiego historyka sztuki akademika O. P. Nowyckiego, przejął od Rembrandta jego grę światła i cienia, jednak u niego zawsze to jasne oświetlenie i te gęste cienie mają całkiem realną podstawę: „Z tej strony jest on większym realistą niż Rembrandt”. Piękny i wszechstronnie wyważony, naukowo napełniony wniosek! Jak by tam nie było, we wszystkich przypadkach werbalnego zwrócenia się do zadziwiającego światła w płótnach Rembrandta, harmonii w nich światłocienia Szewczenko powtarzał wariację ze świecą. Czytamy w powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału” (1855—1856): „Wszedłem do swojego pokoju i zatrzymałem się u drzwi, żeby podziwiać prawdziwy obraz Rembrandta. Trochym mój, położywszy krzyżowo ręce na otwartej ogromnej księdze, a na ręce głowę, spał sobie snem niewzruszonym, ledwo oświetlony wypaloną świecą, a otaczające go przedmioty prawie znikały w przejrzystym mroku; cudowne połączenie światła i cienia rozlewało się po całym obrazie”. Teraz z powieści „Kapitanowa” (1855): „Tutaj stosownie byłoby narysować… młodą piękność, przy świecy czytającą książkę, w guście flamandzkiego mistrza Rembrandta”.
„Narysować młodą piękność przy świecy w stylu flamandzkiego mistrza Rembrandta” Sam Szewczenko narysował półnagą piękność w łóżku w oświetleniu świeczki, schowanej za lusterkiem, w sepii „Sama sobie w swojej zagrodzie” (1858), a w następnym roku wykonał akwafortę według tego rysunku. Ciekawy jest także rysunek „Modlitwa za zmarłymi” („Kazaszka Katia”), na nim przedstawiono dziewczynę, która trzyma w prawej ręce, przykrytej lewą, miseczkę z zapalonym knotem. Niesilny ogień tworzy zadziwiającą grę światłocienia, która przypomina rembrandtowską paletę. Biorąc pod uwagę to, że ta sepia została stworzona w czerwcu-lipcu 1857 r., czyli pod koniec zesłania, można przypuszczać, że Szewczenko wyruszał na wolność z Rembrandtem w głębi duszy. Zatem, zaznaczę, mimo wszystko, że połączenie przez Szewczenkę świecy z jego płótnami świadczy o wspaniałej znajomości twórczości Mistrza. Przypomnę wczesny, można powiedzieć, młodzieńczy obraz Rembrandta „Przypowieść o bogaczu” (1627), światłocień w którym rozdzielany jest przez artystę tylko za pomocą świecy. Stary człowiek, który poświęcił życie gromadzeniu bogactwa, przedstawiony jest za stołem, zawalonym księgami rachunkowymi oraz woreczkami ze złotem i kosztownościami. Jego pomarszczona, bezradościowa twarz jest bezlitośnie oświetlona zadziwiająco pięknym płomieniem świecy, którą starzec trzyma w lewej ręce, a przykrywa prawą. Widać, jak poprawnie i wiarygodnie młody artysta traktuje i rozdziela światło, jego najcieńsze połączenia z cieniem. W tym płótnie już nietrudno rozpoznać przyszłego Rembrandta. W obrazie „Zdjęcie z krzyża”, który Szewczenko widział w Ermitażu, źródłem światła jest także świeca, przykryta nakryciem głowy w rękach chłopca, jednak na naszych oczach ciało Chrystusa i szata apostoła, który trzyma go, odświeżają boskim promieniem. Zatem światło wiary odkrywa filozofię obrazu i daje klucz do zrozumienia wielu innych płócien Mistrza. Tak samo świeca oświetla dramatyczny moment wyrzeczenia się Chrystusa przez jego ucznia w późnym obrazie Rembrandta „Zaparcie się Piotra” (1660). U Szewczenki jest zadziwiający „Autoportret ze świecą”, wykonany w technice akwaforty w 1860 r. z autoportretu z 1845 r., którego miejsce pobytu nie zostało ustalone. O nim wspominał B. G. Suchanow-Podkołzin: „Spośród masy najróżniejszych etiud, krajobrazów i szkiców odnalazł się portret młodzieńca ze świecą w ręku, cienie na twarzy były bardzo ostre, bujna czupryna… On (Szewczenko. — W. M.) twierdził, że swego czasu portret miał duże podobieństwo do oryginału…”. Autorytatywny szewczenkoznawca W. M. Jaciuk uważał, że był to autoportret, wykonany przez Szewczenkę w listopadzie-grudniu 1845 r. na prośbę A. O. Kozaczkowskiego. Ten wspominał: „To był portret, zupełnie niepodobny do wszystkich istniejących teraz; to był portret nie T. G. Szewczenki, a portret narodowego poety, uchwycony w chwili jego poetyckiego natchnienia…”. W naszych czasach szczególnie pięknie, silnie i lapidarnie napisał o „Autoportrecie ze świecą” L. W. Uszkałow: „Prawdziwy barokowy rembrandtowski światłocień, kiedy nie sposób pojąć, skąd strumieniuje to światło, które jakby wyrywa obraz poety z objęć ciemności”. Właśnie tak! Autoportret z podniesioną w ręku zapaloną świecą, stworzony niedługo przed poetyckim Testamentem, był szczególnie drogi poecie. Dla nas jest on symbolicznym obrazem proroczej siły Słowa Szewczenki.
„Wielki Briułłow wielkiego Rembrandta przewyższył…” W zapisie dziennikowym z 5 maja 1858 r. Szewczenko odnotował swoje spotkanie w Ermitażu z kolegą ze studiów w Akademii Sztuk Pięknych G. K. Michajłowem. Widział się on z ich nauczycielem K. P. Briułłowem w Rzymie i „opowiedział o jego zdumiewającym, niesłychanym skąpstwie”. Nie wiadomo, o co konkretnie chodziło, ale dopytawszy tego samego dnia o opowieść artysty G. K. Michajłowa swojego znajomego M. O. Łukasiewicza i otrzymawszy potwierdzenie, zdumiony Szewczenko, który nie zauważał u nauczyciela niczego podobnego, wyraził ogólnie swoją opinię o skąpstwie: „Oprócz moralnego bezsilności, niczym nie da się wytłumaczyć podobnego zjawiska”. Lecz w opisie tej historii znajduje się niezwykle interesujące dla nas zdanie, jakby mimochodem pozostawione: „Wielki Briułłow wielkiego Rembrandta przewyższył w tej tajemniczej sztuce”. Rzeczywiście, o skąpstwie Rembrandta van Rijna współcześni opowiadali anegdoty, które zachowały się w literaturze. Pewnego razu rzekomo uczniowie artysty namalowali na podłodze monety (guldeny), a Mistrz rzucił się je zbierać! Wspomniany już O. P. Nowicki swego czasu zauważył, że podobne historie są jedynie mitem, „i powstał on prawdopodobnie dlatego, że niegdyś Rembrandt zarabiał duże pieniądze, ale wszystkie je wydawał na kolekcjonerstwo, narobił niemało długów i ostatnie lata swojego życia dożywał w bardzo trudnych okolicznościach”. Do tego można dodać, że znacznie wcześniej biografowie artysty wyjaśniali: „Aby zaspokoić swoją pasję do kolekcjonowania, często zmuszony był nadzwyczaj ograniczać swoje potrzeby życiowe, co było przyczyną oskarżania go o chciwość i skąpstwo”. Autorka współczesnej książki „Rembrandt. Jego życie i działalność artystyczna” A. M. Kalinina zaznacza, że „opowiadano o nim przeróżne anegdoty i plotki, rozpowszechniane przez jego uczniów i różnych zazdrośników…”, w szczególności pokazała, że z żoną Saskią artysta żył „bez żadnego małostkowego skąpstwa”. Współcześni badacze Rembrandta skłaniają się ku temu, że „jeśli chodzi o pieniądze, to Rembrandt chciwy na nie nie był”. W każdym razie to właśnie Szewczenko nie oskarżał o skąpstwo i chciwość swoich najbardziej ulubionych artystów i nauczycieli — ani Rembrandta van Rijna, ani K. P. Briułłowa. Jedynie zdziwił się usłyszanym wieściom, a nas w tym przypadku interesuje tylko to, że poeta najwyraźniej w szczegółach znał biografię wielkiego Holendra i w każdej chwili mógł wydobyć je z pamięci. Właściwie Szewczenko był obeznany z twórczością wszystkich znanych holenderskich i flamandzkich artystów — współczesnych Rembrandta. Aby się o tym przekonać, wystarczy sięgnąć do jego rosyjskojęzycznych powieści „Artysta” i „Spacer z przyjemnością i nie bez morału”, gdzie autor wymienia braci van Ostade Adriena i Isaaca, Berchema Nicolaesa, Teniersa Davida (Młodszego), Jacoba van Ruisdaela, Van Dycka Antonisa, Petera Paula Rubensa i in. Wspominał on także ucznia Rembrandta, holenderskiego malarza Gerrita Dou… Zatem w zacytowanym zapisie z Dziennika Szewczenki w rzeczywistości najważniejsze są słowa „wielki Briułłow i wielki Rembrandt…” „Chcę przekazać jedno z dzieł wielkiego Rembrandta” Jak zaznaczono w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”, Taras Hryhorowycz „jeszcze w latach nauki w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych zainteresował się dziełami Rembrandta, których oryginały widział w Ermitażu”. Od połowy lat 1780. w galerii obrazów, mieszczącej się wówczas w Starym (Wielkim) Ermitażu, wydzielono osobną salę dla dzieł Rembrandta, której układ w większości zachował się do lat 1840. Znajdowały się tam znane płótna holenderskiego artysty: „Portret uczonego” (1631), „Flora” (1634), „Zdjęcie z krzyża” (1634), „Święta rodzina” (1645), „Portret starca w czerwieni” (1652—1654), „Portret staruszki” (1654), „Powrót syna marnotrawnego” (1668—1669) i in., łącznie ponad 20 obrazów. Po powrocie z zesłania Szewczenko wielokrotnie odwiedza nowy Ermitaż, otwarty w 1852 roku jako muzeum publiczne. W Dzienniku odnotowuje takie wizyty 31 marca, 2, 3, 5, 8, 10, 11, 15, 20 maja 1858 r. Wtedy mógł już zapoznać się także z płótnem „Danae”, które od początku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
XIX wieku została usunięta z galerii z powodu „nieprzyzwoitości” jej tematyki. W tamtym czasie obrazy w Ermitażu szczelnie pokrywały ściany, wisząc w trzech rzędach — tak zwane rozmieszczenie szpalerowe. W drugiej połowie XIX wieku zbiór obrazów Rembrandta w Ermitażu był jednym z najsłynniejszych w Europie. Z notatek w Dzienniku wynika, że Szewczenko przynajmniej 3 maja „obszedł dwa razy wszystkie sale” galerii obrazów, „uważnie oglądając dzieła wielkich mistrzów...”. Wśród nich obowiązkowo były także płótna Rembrandta. B. G. Suchanow-Podkołzin, który jako chłopiec pobierał lekcje rysunku u Szewczenki (1858—1860), pisał, że zdarzało się, iż jego „rysowanie przerywane było propozycją pójścia razem do… Ermitażu lub do kogoś z kolekcjonerów, aby obejrzeć jakiś jeszcze niewidziany akwafortowy druk Rembrandta”. Zatem Rembrandt jest w centrum uwagi. Chociaż Szewczenko nie wymienia jego konkretnych dzieł. Może to nawet dziwić, bo zapisał przecież w Dzienniku, że wybrał w Ermitażu do swojej pierwszej ryciny szkic obrazu hiszpańskiego malarza Bartolomé Estebana Murilla „Święta Rodzina”. Wszakże w liście do S. T. Aksakowa z 15 lipca 1858 r. Szewczenko pisał: „Dzisiaj zabieram się za nową płytę, której chcę powierzyć jedno z dzieł wielkiego Rembrandta”. Chodziło o przyszłą akwafortę z obrazu Rembrandta „Przypowieść o robotnikach w winnicy” (1637), który przyciągnął uwagę artysty w Ermitażu swoją artystyczną doskonałością i decydującą myślą przypowieści Jezusa Chrystusa z Ewangelii według Mateusza — Pan sam decyduje komu i jak płacić. Artysta ludowy, akademik W. I. Kasijan zaznaczył, że w celu opanowania akwafortowej maniery i techniki Rembrandta, „Szewczenko narysował tuszem trzy fragmenty z jego akwaforty „Śmierć Marii”, a także wykonał ćwiczenia z kopii Bazanowa według akwafort artysty — „Autoportret Rembrandta z szablą”, „Łazarz Klan” i „Polak z szablą i laską” (wszystkie 1858). Jednocześnie studiował akwafortę „Lichwiarz”, której estamp wypożyczył mu do tymczasowego użytku z biblioteki publicznej W. Stasow”4. Urzędnik Akademii Sztuk Pięknych O. O. Błagowieszczeński zaświadczył: „Szewczenko, zabrawszy się za rycinę, jak widać, interesował się wielkim w akwaforcie i malarstwie Rembrandtem; zaczął rysować i grawerować kopie z akwafort tego słynnego holenderskiego mistrza...”5. Znajomy Szewczenki, ukraiński artysta W. W. Kowalow podkreślał, że „Taras Hryhorowycz pierwszy u nas w Rosji zaczął grawerować igłą na miedzi według sposobu i maniery Flamandów XVII wieku, przestrzegając maniery Rembrandta”. B. G. Suchanow-Podkołzin wspominał: „Na kierownika i nauczyciela wybrał sobie najwybitniejszego mistrza tej dziedziny Rembrandta, starannie i dokładnie kopiując jego najtrudniejsze dzieła”6. Co więcej, zaznaczył, że portret Wasyla Koczubeja (1859) Szewczenko „malował w stylu Rembrandta”7. Historyk sztuki J. M. Kuźmin jeszcze na początku XX wieku wysnuł wniosek, że „prawdziwym kierownikiem Szewczenki był Rembrandt, z którym naszego artystę łączyło zarówno podobieństwo gustów, jak i pokrewieństwo talentów w rozumieniu odczucia światłocienia. W akwafortach Szewczenki rzeczywiście znajdujemy charakterystyczne cechy prac wielkiego Holendra”8. Zatem wnioskujemy, że po powrocie Szewczenki z zesłania, Rembrandt wszedł w pełni w jego życie twórcze i zamysły artystyczne. Szewczenkoznawcy uważają, że rembrandtowską technikę światłocienia wyraźnie widać w słynnych dziełach „Koszary” (1857), „Modlitwa za zmarłych” (1856—1857), „Autoportret ze świecą” (1860). W. M. Jaciuk zaznaczał, że ostatni autoportret Szewczenki, namalowany w 1861 r., „cechuje rembrandtowskie traktowanie światła i cienia, powściągliwy koloryt, który opiera się na brązowych, czarnych, zielono-szarych odcieniach. Przez gęstwinę mroku ledwo dają się odgadnąć kontury postaci, kożuch, barania czapka. Na oświetlonej części twarzy odczytuje się ciężkie zamyślenie i zmęczenie, które wzmacniają psychologiczną charakterystykę pełnego tragizmu obrazu”9. Szesnastego kwietnia 1859 r. Szewczenko zwrócił się do rady Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu: „Przedstawiając pod rozwagę Rady dwie ryciny mojego autorstwa: jedną z obrazu Rembrandta, przedstawiającą przypowieść o winiarzu i robotnikach10, drugą z obrazu Sokołowa Przyjaciele11, najpokorniej proszę Radę Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych o uhonorowanie mnie tytułem akademika... lub też o wyznaczenie mi programu do uzyskania tego tytułu”. Tego samego dnia rada uchwaliła „na podstawie złożonych rycin” uznać Szewczenkę za „przeznaczonego na akademika i zadać program na tytuł akademika grawerowania”, a 2 września 1860 r. za te i inne akwaforty nadała Szewczence tytuł akademika grawerowania. Wielki Rembrandt był pośrednio z tym związany. „Szewczenkę przezywano „rosyjskim Rembrandtem”. Kiedy na samym początku 1924 r. w zespole uczonych, zgromadzonym przez S. O. Jefremowa, mówiąc jego słowami, „rozdzielano między sobą tematy do komentarzy do Dziennika Szewczenki”, materiał o szanowanym przez poetę Rembrandcie, naturalnie, wziął się pisać akademik O. P. Nowicki. Już w następnym roku opublikował ciekawą pracę „Szewczenko i Rembrandt”12, która T. Szewczenko. Modlitwa za zmarłych (Kazaszka Katia). 1857 i stała się nie tylko podstawą odpowiedniego komentarza do Dziennika poety, wydanego w 1927 r., ale i dalszego badania określonego w niej tematu. Autor zwrócił uwagę na to, że obaj artyści „dużo malowali autoportretów”. Szewczenko pozostawił, jak wiadomo, około 50 autorskich wizerunków, w szczególności zachowało się 18 autoportretów, a nieodnalezionych — 9. U Rembrandta — ponad 100 autoportretów. T. Szewczenko. Autoportret. 1861
trzecich! W krajobrazach, według słów O. P. Nowyckiego, obaj potrafili znaleźć ukrytą poezję nawet tam, gdzie zwykłe oko nie dostrzegłoby niczego ciekawego. W obrazach, które artyści tworzyli, obaj dbali głównie o przekazanie nastroju duszy, dlatego przede wszystkim koncentrowali się na twarzy. „Jeśli chodzi o oświetlenie w obrazach, to właśnie ono zwróciło główną uwagę tych, którzy nazwali Szewczenkę „Ruskim Rembrandtem”. Tutaj właśnie między nimi jest najbardziej wyraziste podobieństwo…”13. O. P. Nowycki szczególnie podkreślał, że ze wszystkich europejskich szkół malarstwa Szewczence najbliższa była holenderska z jej demokratyzmem, orientacją na przedstawianie codziennego życia, wizerunki przedstawicieli niższych warstw społeczeństwa. Holenderskich mistrzów mało interesowały antyczne mity i obcy bogowie, chcieli widzieć w dziełach malarstwa swoje życie, swoje radości i smutki, swój kraj: „Dlatego właśnie, powiadam, w dziełach Szewczenki największe pokrewieństwo można znaleźć z dziełami holenderskich mistrzów, a w szczególności ich głównego mistrza — Rembrandta. I Szewczenko, i Rembrandt obaj nie wybierali dla swoich rysunków tematów odpowiadających kodeksom antycznego piękna: brali naturę taką, jaka była przed nimi, ani trochę jej nie upiększając. Ale ponieważ przekazywali jej wewnętrzne piękno, im bardziej przyglądasz się ich rysunkom, tym bardziej te rysunki przyciągają do siebie”14. Historyk sztuki zwrócił uwagę także na to, że „u Szewczenki mimowolnie musiało ujawnić się niemało wspólnego z Rembrandtem przez pokrewieństwo ich talentów, smaku, upodobań. A do tego ukraiński artysta mógł świadomie nieco przejąć od swojego poprzednika, wielkiego Holendra: znał i dobrze studiował jego dzieła”15. O. P. Nowycki kończył artykuł „Szewczenko i Rembrandt” (1925) oraz odpowiedni komentarz do wydania Dziennika w 1927 r. takimi słowami: „Ale mimo wszystko główna waga wspólnoty między tymi artystami polega na warunkach socjalnych: Rembrandt jest wyrazicielem w sztuce ideałów pracującego narodu holenderskiego, w czasach, gdy ten właśnie uzyskał przewagę nad swoimi wrogami; Szewczenko jest wyrazicielem takiego samego narodu ukraińskiego, w czasach, gdy rozpoczął się jego ruch narodowy”16. Wydaje się, że to stwierdzenie jest pewnym koniecznym hołdem dla ówczesnej doktryny ideologicznej. Lecz niezwykle ważne jest, że „jak Dante i Szekspir, jak Tycjan i Rembrandt, którzy byli jednocześnie narodowymi i uniwersalnymi, wiecznymi w głębokiej istocie swojej twórczości, — tak i Szewczenko, będąc powiązanym z określonym czasem i określonym miejscem swojego bytu, stał się swoim dorobkiem aktualnym dla wszystkich czasów i narodów”17. Szewczenkę i Rembrandta łączył geniusz artystyczny, którym Pan obdarzył ich obu, oraz głębokie docenienie przez Szewczenkę twórczości holenderskiego artysty, którego nazywał nie inaczej, jak wielkim Rembrandtem. Temat „Szewczenko i Rembrandt” po O. P. Nowyckim opracowywali akademicy, laureaci nagrody im. Szewczenki P. O. Bilecki i W. I. Kasiyan, badacze W. O. Owsijczuk, W. M. Jaciuk i inni. Ponieważ ich publikacje są rozproszone po latach i zbiorach, warto zebrać wszystko razem i opublikować w książce-albumie wraz z wybranymi, artystycznie współbrzmiącymi dziełami Rembrandta i Szewczenki. ———————— 1 Gosudarstwiennyj Ermitaz. Zapadnojewropiejskaja żywopis. Katalog-2. — M.: Iskusstwo, 1981. S. 165. Niektórzy historycy sztuki datują obraz na 1663 r. 2 Spohady pro Tarasa Szewczenka. — K.: Dnipro, 1982. S. 250. 3 Szewczenkiwśka encykłopedija w 6 tomach. T. 1. — K., 2012. S. 95. 4 Szewczenkiwśka encykłopedija w 6 tomach. T. 4. — K., 2013. S. 744. 5 Spohady pro Tarasa Szewczenka. — K.: Dnipro, 1982. S. 288. 6 Tamże. S. 86, 355. 7 To wspomnienie ciekawie uzupełnia się obserwacją N. G. Naumowej o tym, że „portret Koczubeja wykonano w stylu ukraińskiej parsuny”. Takie połączenie było dostępne tylko Szewczence. 8 Kuzmin E. M. T. G. Szewczenko kak żywopisiec i grawior // Iskusstwo i chudożestwiennaja promyszlennost, 1900, №3. S. 73. 9 Szewczenkiwśka encykłopedija w 6 tomach. T. 1. — K., 2012. S. 105. 10 W opisie majątku akademika Szewczenki figuruje „obraz, grawirowannaja orihinalnaja Rembrandta, izobrażajuszczaja pritchu o winohradarie i dielatiele…” 11 Chodziło o obraz „Przyjaciele” akademika I. I. Sokołowa, z którym Szewczenko poznał się na początku maja 1858 r. Oba akwaforty eksponowano na wystawie w Akademii Sztuk Pięknych w maju 1859 r. 12 Nowycki O. Szewczenko ta Rembrandt // Ukrajina. Naukowyj dwomisiacznyk ukrajinoznawstwa. 1925. Kn. 1/2. S. 122–125. 13 Tamże. S. 123. 14 Nowycki O. Ukrajinśke malarstwo. Taras Szewczenko. K., 1930. S. 13. 15 Powne zibrannia tworiw Tarasa Szewczenka. T. 4. Szczo-denni zapysky (Żurnał). — K.: Derżawne wydawnyctwo Ukrajiny, 1927. S. 752. 16 Nowycki O. Szewczenko ta Rembrandt. S. 125. 17 Stepowyk D. Unikalnyj wnesok Tarasa Szewczenka w ukrajinśke obrazotworcze mystectwo // Taras Szewczenko. Powne zibrannia tworiw u dwanadciaty tomach. T. 8. — K.: Naukowa dumka. S. 15.
Tłumaczenie maszynowe
Anton ANDRIJENKO, dziennikarz Zdjęcia Romana DZUNDZY
7—8 października 2019 r. w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego odbyła się gruntownie przygotowana i pomyślnie przeprowadzona Ogólnoukraińska konferencja naukowo-praktyczna „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego w kontekście ukraińskiej kultury muzycznej”, poświęcona 105. rocznicy założenia Konserwatorium Kijowskiego (NAMU im. P. I. Czajkowskiego) oraz 105. rocznicy urodzin i 5. rocznicy śmierci wielkiego ukraińskiego dyrygenta chóralnego i pedagoga Pawła Iwanowicza Murawskiego. Współorganizatorzy: Fundacja Charytatywna „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego” oraz Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego. Na konferencji uczniowie i naśladowcy P. I. Murawskiego zaprezentowali szkoły chóralne: kijowską, lwowską, odeską, charkowską i zakarpacką. Konferencja przebiegała według następujących głównych kierunków tematycznych: 1. Paweł Iwanowicz Murawski — wielki dyrygent chóralny i pedagog. 2. Zasady szkoły chóralnej Pawła Murawskiego we współczesnej edukacji muzycznej i wykonawstwie.
Niezwykle wnikliwie fenomen Pawła Murawskiego i jego szkoły chóralnej ukazali uczniowie mistrza, którzy stali się znanymi na Ukrainie i w świecie mistrzami sztuki chóralnej oraz pedagogami: O. I. Cyhyłyk, W. I. Wołontyr, M. M. Borszcz, W. I. Stepurko, I. Ja. Pawłenko, O. H. Bencz, A. H. Masłennikowa, T. W. Myroniuk, I. W. Tyłyk, A. S. Korobka, O. W. Zasadna, A. O. Szejko, a także czołowi naukowcy z ośrodków muzycznych Ukrainy: A. W. Hurina, N. H. Zabołotna, H. W. Stepanczenko, W. W. Kuzyk, O. M. Łetyczewska. Znany dyrygent, artysta ludowy Ukrainy, profesor I. D. Hamkało wszechstronnie rozpatrzył doświadczenie artystyczno-pedagogiczne Pawła Murawskiego w kontekście ukraińskiej i światowej kultury muzycznej. Wymownym świadectwem światowego rezonansu sztuki dyrygenckiej P. I. Murawskiego stał się udział w konferencji jego uczennicy – znanej w ukraińskiej diasporze bandurzystki i chórmistrzyni Oksany Rodak, która przyleciała z Chicago. Zainteresowanymi uczestnikami konferencji byli kierownicy chórów i pedagodzy muzyczni z wyższych i średnich placówek oświatowych Kijowa, Czernihowa, Charkowa, Czerkas, Smiły, Mikołajowa, Odessy, Mukaczewa, Iwano-Frankiwska, Lwowa, Równego, Winnicy. Ostatecznie to właśnie dla kierowników chórów i pedagogów muzycznych najcenniejsze stało się odkrycie doświadczenia artystyczno-pedagogicznego P. I. Murawskiego, jego uczniów i naśladowców.
Łącznie w produktywnej pracy konferencji wzięło udział ponad 60 dyrygentów, pedagogów i naukowców. Praktycznym uzupełnieniem części naukowej konferencji stały się warsztaty artysty ludowego Ukrainy, kierownika artystycznego Miejskiego Chóru Kameralnego „Kijów” M. M. Hobdycza oraz kandydata nauk o sztuce, kierownika artystycznego zespołu wokalnego muzyki współczesnej „Alter Ratio” O. W. Prychodźko. Na konferencji zaprezentowano ukończenie upragnionego zamysłu artystycznego P. I. Murawskiego — ogólnoukraińskiego projektu artystycznego „Ukraina śpiewa »Kobziarza«”. Kierownik projektu, szewczenkoznawca i kulturozof O. A. Szokało, który prezentował projekt, zaznaczył, że jest to pierwsze systemowe, zakrojone na szeroką skalę nagranie przez czołowe chóry Ukrainy 110 utworów chóralnej Szewczenkiany na podstawie zbioru utworów chóralnych w siedmiu tomach „Taras Szewczenko. Pieśniowy »Kobziarz«”, który opracował P. I. Murawski. W nagraniu „Pieśniowego »Kobziarza«” wzięło udział na zasadach charytatywnych 45 czołowych zespołów chóralnych z 17 miast Ukrainy i zagranicy ukraińskiej pod batutą uczniów i naśladowców mistrza Murawskiego. Pełny zakres wydania audio „Taras Szewczenko. Pieśniowy »Kobziarz«” to trzy albumy muzyczne po trzy płyty CD w każdym (utwory a cappella; utwory z akompaniamentem instrumentalnym; utwory wielkiej formy z orkiestrą symfoniczną). Całą pracę przygotowawczą do wydania audio wykonała społecznie Rada Ekspertów Fundacji Charytatywnej „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego”. Ministerstwo Kultury Ukrainy udzieliło wsparcia w nagraniu utworów. Natomiast Ukraiński Fundusz Kultury udzielił wsparcia w reżyserii nagrań audio, produkcji płyt matrycowych oraz wydaniu trzech albumów muzycznych „Pieśniowego »Kobziarza«”. Zakrojony na szeroką skalę zamysł artystyczny mistrza Pawła Murawskiego, który zaczął realizować i który dokończyli jego uczniowie i naśladowcy, otworzył nowy kierunek w szewczenkoznawstwie — chóralną Szewczenkianę. Artysta Murawski swoim upragnionym zamysłem ukazał wewnętrzny klucz muzyczny do głębokiego postrzegania i całościowego zrozumienia poetyckiego świata Szewczenki. Fundacja Charytatywna „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego” przygotowała i wydała nagranie audio „Taras Szewczenko. Pieśniowy »Kobziarz«” oraz bezpłatnie rozpowszechniła je w średnich i wyższych szkołach muzycznych, specjalistycznych szkołach muzycznych, bibliotekach i innych instytucjach kultury. Nagrania są dostępne również w Internecie. Prawdziwą perłą wydania audio „Taras Szewczenko. Pieśniowy »Kobziarz«” stała się kantata-balet „Kobziarz” wybitnego współczesnego ukraińskiego kompozytora J. W. Szewczenki. Dynamicznie i wnikliwie zaprezentowała wideopremierę kantaty-baletu „Kobziarz” główna chórmistrzyni Kijowskiego Miejskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży, zasłużony pracownik kultury Ukrainy A. H. Masłennikowa. Kantata-balet „Kobziarz” została stworzona i nagrana na zamówienie profesjonalnego zespołu tanecznego „Szumka” (m. Edmonton, Kanada). Wykonawcy: Chór i Orkiestra Symfoniczna Kijowskiego Miejskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży (główny chórmistrz — Anżela Masłennikowa, dyrygent — Ołeksij Bakłan) oraz profesjonalny zespół taneczny „Szumka” (choreografowie John Pichlyk, Wiktor Łytwynow). Zasłużony działacz sztuki Ukrainy L. W. Buchonska przedstawiła projekty artystyczne Fundacji Charytatywnej „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego”: — Międzynarodowy konkurs chóralny imienia Pawła Murawskiego; — coroczne święta chóralne „Szkoła Pawła Murawskiego”; — zbiór utworów chóralnych w siedmiu tomach „Pieśniowy »Kobziarz«. Chóralna Szewczenkiana”; — Chór kameralny „Moravski”. Na podstawie wyników pracy Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego w kontekście ukraińskiej kultury muzycznej” jej uczestnicy przyjęli Rezolucję.
REZOLUCJA Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej „Szkoła chóralna Pawła Murawskiego w kontekście ukraińskiej kultury muzycznej” Paweł Iwanowicz Murawski
Uczestnicy konferencji
Chór „Moravski”
prawie pół wieku bezinteresownie pracował w Kijowskim Państwowym Konserwatorium (Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy) imienia P. I. Czajkowskiego jako docent, profesor katedry dyrygentury chóralnej oraz kierownik artystyczny i główny dyrygent chóru studenckiego. P. I. Murawski utwierdzał pryncypialne zasady śpiewu a cappella kijowskiej szkoły chóralnej, którą rozwijali w ukraińskiej kulturze muzycznej A. L. Wedel, J. S. Kaliszewski, udoskonalał O. A. Koszyc, i objawił własny fenomen — szkołę chóralną Pawła Murawskiego, wychowując ponad 1000 dyrygentów. W celu dalszego utwierdzenia artystycznych zasad śpiewu a cappella szkoły chóralnej Pawła Murawskiego w ukraińskiej pedagogice muzycznej i wykonawstwie uczestnicy Konferencji uważają za konieczne podjęcie następujących działań: 1. Na stronie internetowej NAMU im. P. I. Czajkowskiego, na podstronie „Historia”, wśród wybitnych chórmistrzów należy w należyty sposób przedstawić P. I. Murawskiego jako jednego z założycieli szkoły chórmistrzowskiej. 2. Nazwać imieniem P. I. Murawskiego chór studentów wydziału dyrygencko-chóralnego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego, który wielki pedagog pielęgnował przez ponad 40 lat. 3. Ustanowić Stypendium imienia Pawła Murawskiego dla wsparcia utalentowanych studentów wydziału dyrygencko-chóralnego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego. 4. W celu utwierdzenia w chórze studenckim Akademii Muzycznej artystycznych i moralno-światopoglądowych zasad Szkoły Chóralnej Pawła Murawskiego wprowadzić warsztaty uczniów i naśladowców maestro Murawskiego – znanych na świecie wybitnych ukraińskich dyrygentów chóralnych. 5. W celu badania artystyczno-pedagogicznego dziedzictwa P. I. Murawskiego wprowadzić do procesu nauczania w NAMU imienia P. I. Czajkowskiego seminaria, konkursy prac studenckich oraz podsumowujące konferencje naukowo-praktyczne. 6. W celu dalszego rozwoju sztuki śpiewaczej, utwierdzenia i rozpowszechnienia we współczesnym wykonawstwie chóralnym tradycji ukraińskiego śpiewu chóralnego a cappella, zasad Szkoły Chóralnej Pawła Murawskiego, przeprowadzać co trzy lata wspólnie z Narodową Akademią Muzyczną Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego Międzynarodowy Konkurs Chóralny imienia Pawła Murawskiego, który zainaugurowali uczniowie i naśladowcy Maestro w 2010 roku, a także coroczne Święta Chóralne „Szkoła Pawła Murawskiego”. 7. Upowszechniać doświadczenia wiodących szkół chóralnych: kijowskiej, lwowskiej, charkowskiej, odeskiej, zakarpackiej w perspektywie ich synkretyzmu w celu dalszego systemowego rozwoju kultury chóralnej w skali ogólnoukraińskiej oraz jej popularyzacji na świecie. 8. Rekomendujemy, aby wygłoszone na Konferencji referaty opublikować w czasopiśmie naukowym „Czasopismo Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego”. Kijów, 7—8 października 2019 r. Na zakończenie działań naukowo-praktycznych Konferencji odbyło się Szóste Święto Chóralne „Szkoła Pawła Murawskiego” pod dewizą Maestro: „Śpiew daje poczucie wolności”. Koncert świąteczny potwierdził prawdę P. Murawskiego: „Talent i muzyka należą do wieczności, a wszystko inne to przemijający pył”. Z natchnieniem przybliżyły słuchaczom czyste źródła ukraińskiego śpiewu chóralnego utalentowane zespoły śpiewacze, kierowane przez uczniów P. I. Murawskiego: Wzorowy chór „Melodia” Szkoły Sztuk imienia M. D. Łeontowycza (kierownik artystyczny — wyróżniony pracownik oświaty Ukrainy Switłana Swarycz); Chór kameralny „Moravski” Fundacji Charytatywnej „Szkoła Chóralna Pawła Murawskiego” (kierownik artystyczny — laureatka ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów i festiwali chóralnych Ołena Radźko) oraz Chór wydziału dyrygencko-chóralnego Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy imienia P. I. Czajkowskiego pod mistrzowską batutą niedawnego absolwenta Dmytra Sawona. Tradycyjnie wystąpiła Ludowa Kapela Chóralna „Dibrowa” imienia Pawła Murawskiego z Rejonowego Domu Kultury w Piszczance w obwodzie winnickim. Prawdziwi uczniowie P. I. Murawskiego potwierdzili prawdę swojego Nauczyciela: „Trzeba kochać sztukę chóralną w sobie, a nie siebie w sztuce”.
Tłumaczenie maszynowe
To, co zrobił dla ukraińskiej sztuki, i dziś wydaje się nieprawdopodobne: jak można, nie opuszczając urzędniczego fotela, stworzyć tyle artystycznych arcydzieł?.. Mychajło Romanyszyn to dziecko Karpat. Nie przestał malować swoich majestatycznych gór nawet wtedy, gdy przeprowadził się do Kijowa. Jest w tym pewna symbolika, a Iwan Dracz ją zauważył, mówiąc o Romanyszynie na jednej z wystaw: „To ten artysta, który przybliżył Karpaty do Dniepru!”. Po ukończeniu Kijowskiego Instytutu Artystycznego za radą wybitnego rzeźbiarza i etnografa Iwana Honczara poszedł pracować jako naukowiec w Muzeum Sztuki Ludowej, które otwarto w 1960 roku. Dyrektor placówki Wasyl Nahaj chwalił się wtedy „uzupełnieniem”: „Teraz w naszym „kobiecym” muzeum pracuje aż czterech kozaków”. Ci kozacy byli nie byle jacy, z czasem wszyscy stali się wybitnymi działaczami kultury: P. Tołoczko, O. Bałaszow, O. Kraweć. Po pół roku jednego z nich, Romanyszyna, nie pytając o zgodę, przeniesiono do Ministerstwa Kultury. Stamtąd nie mógł się wyrwać, by zajmować się pracą twórczą, przez dziewięć lat. A jednak się wyrwał, gdy zgodził się na stanowisko sekretarza odpowiedzialnego nowo utworzonej Kijowskiej Organizacji Związku Artystów Ukrainy. Tutaj już był prześwit dla osobistej twórczości — jeden dzień twórczy w środku tygodnia… I tak przez całe życie łączył własną twórczość z pracą na odpowiedzialnych stanowiskach w Ministerstwie Kultury, Związku Artystów… Ostatnie jedenaście lat życia kierował Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy. Sam zespół placówki wybrał go na to stanowisko. Następnego dnia spotkał na Chreszczatyku Dmytra Pawłyczka, podzielił się z nim nowiną, powiedział: „Nie wiem, czy mam się cieszyć, czy smucić z tego powodu”. Pawłyczko odpowiedział: „Przecież ty cały czas
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
Artysta urodził się w mieście Czyrczyk w obwodzie taszkenckim (Uzbekistan). Po ukończeniu Taszkenckiego Teatralnego Instytutu Artystycznego pracował jako scenograf w różnych teatrach. W szczególności w Kemerowskim Obwodowym Teatrze Dramatu, Suchandaryńskim Uzbeckim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym, Fergańskim Obwodowym Rosyjskim i Uzbeckim Teatrze Dramatu i Komedii, Sumskim Teatrze Dramatu i Komedii Muzycznej im. M. S. Szczepkina. Dokonał oprawy plastycznej ponad 60 spektakli. Za scenografię do spektaklu „Żelazna kobieta” Sz. Baszbekowa został laureatem Państwowej Nagrody Uzbekistanu im. Hamzy. Artysta jest autorem licznych wystaw indywidualnych w Ferganie, Sumach, Kijowie, Sankt Petersburgu, Kirowohradzie (obecnie Kropywnycki) oraz Zaporożu. Pan Wołodymyr był również uczestnikiem międzynarodowych wystaw w miastach Fabriano (Włochy) i Odessa. Jego dzieła przechowywane są w Dyrekcji Wystaw Artystycznych Narodowego Związku Artystów Ukrainy, Ministerstwie Kultury Uzbekistanu,
występował za tym, aby coś zrobić z muzeum, aby było na światowym poziomie… Teraz idź i przy pługu”. Wykonał tytaniczną pracę, „przeformatowując” muzeum z radzieckiej ideologii, przywrócił mu narodowe oblicze. …Niedawno prace Mychajła Romanyszyna jego żona, historyk sztuki Wałentyna Martynenko, podarowała Zakarpackiemu Obwodowemu Muzeum Sztuki imienia Josypa Bokszaia. Teraz będą zajmować miejsce obok tytanów zakarpackiej szkoły, do której ich twórca bez wątpienia należy. Wspominamy znanego narodowego artystę i dobrego, ofiarnego człowieka wraz z jego żoną i jednocześnie Muzą, Wałentyną Martynenko, w ich mieszkaniu na Łukjaniwce, gdzie artysta przeżył trzydzieści cztery lata. — Do dziś wszyscy się dziwią: jak Romanyszyn przy tak dużym obciążeniu na odpowiedzialnych stanowiskach znajdował czas na malowanie? — Mychajło zawsze nazywał siebie „artystą weekendowym”. Brał pędzel do ręki tylko w weekendy. Czasem dzwonili do niego z Moskwy: „Przyjmijcie zagranicznych artystów czy historyków sztuki…” To oznaczało, że Mychajło poprosi mnie o towarzyszenie zagranicznym gościom — pokazywanie miasta, chodzenie po muzeach, wystawach — a sam pojedzie pracować do swojej pracowni. Dla sztuki Mychajło cały czas pragnął wyrwać się z pracy państwowej. W młodości, przepracowawszy trzy lata w Ministerstwie Kultury, przyszedł do ówczesnego ministra kultury Babijczuka z podaniem o zwolnienie i powiedział: „Już odpracowałem trzy lata. Pora już, bym artystą zostawał…” Minister podarł podanie, rzucił je na stół i powiedział: „Idźcie i pracujcie dalej”. Tak i nie wyrwał się do ostatnich lat życia… — Wielu było świadkami heroizmu Mychajła Romanyszyna podczas świętowania 100-lecia Narodowego Muzeum Sztuki: na tydzień przed śmiercią, w czwartym stadium raka, znalazł w sobie siły, by wystąpić na jubileuszowym zebraniu poświęconym temu wydarzeniu, które odbywało się w Kijowskiej Filharmonii. Ale chyba najbardziej o swojego męża martwiła się wtedy Pani… — Zmuszona byłam wszystko przemyśleć i powiedziałam Mychajłowi, aby wychodząc na scenę, trzymał się oparć krzeseł, żeby nie było widać, że ledwo stoi na nogach. — Czy nie jako pierwszy spośród ukraińskich artystów Mychajło Romanyszyn zaczął malować aksamitki, które z jakiegoś powodu uważane są za „najprostsze” ukraińskie kwiaty. Dlaczego nagle zwrócił się ku aksamitkom? — Najprawdopodobniej malując kwiaty, myślał o swojej mamie. Zmarła, gdy Mychajło miał pół roku. Wychowywali go dziadkowie. Od babci słyszał, że jego mama bardzo kochała kwiaty. Często pytał: „Dlaczego ukraińscy artyści malują „pańskie” kwiaty — róże, mieczyki, piwonie, irysy, a nie aksamitki i nagietki?..” A tę martwą naturę z aksamitkami Mychajło podarował mi, kiedy przeżyłam po operacji. Choć nikt nie dawał nawet jednego procenta nadziei na to, że przeżyję… — Wasz dom zawsze był ucieleśnieniem ukraińskiej gościnności. Bywało u was wielu sławnych ludzi. Pewnie i Dmytro Pawłyczko, i Anatolij Awdijewski. Portrety artystów, które namalował Mychajło Romanyszyn, stały się już częścią kolekcji klasycznych portretów ukraińskiej szkoły malarstwa. A czy śpiewał Anatolij Awdijewski, kiedy bywał u was? — Tak, kiedy przychodził w gości. I Mychajło z nim śpiewał. Miał piękny głos i Anatolij Awdijewski nie raz wypowiadał się o jego głosie z zachwytem. A kiedy pewnego razu Diana Petrynenko przyszła na wieczór do Muzeum Sztuki, to wszyscy zaczęli ją prosić: „No zaśpiewajcie, proszę!” Na to Diana Hnatiwna odpowiedziała: „Zaśpiewam, ale tylko w duecie z Romanyszynem”. — Jakie piosenki lubił? — Najbardziej ludowe. „W lesie ja urodziłem się rano o świcie” — tę łemkowską ludową piosenkę po raz pierwszy usłyszeli od niego moi bliscy. A jego ulubioną piosenką była „Werchowyno, świecie ty nasz!” — Człowiek z Karpat jest wyjątkowy, bo tam jest inny duch niż, powiedzmy, w Kijowie, gdzie Pani się urodziła. Czy nie trudno było wam się porozumieć? — Przecież nie rozmawiał dialektem! Zresztą nie pobraliśmy się od razu, a sześć lat po poznaniu… Szkoła plastyczna, w której się uczyłam, mieściła się w budynku Instytutu Sztuki, do którego on wstąpił. Czasem nasze zajęcia odbywały się w tym samym pomieszczeniu, ale w różnym czasie… Mychajło zwrócił na mnie uwagę, pewnie dlatego, że jako jedyna w całej klasie mówiłam po ukraińsku… Jakoś przed wyjazdem na wakacje do siebie na Zakarpacie Mychajło zapytał mnie, czy nie można zostawić u mnie w mieszkaniu gitary… — Jakże wszystko pięknie od samego początku układało się między wami!... Pierwsza miłość nieczęsto kończy się udanym małżeństwem… Całe życie potem — razem. A w Karpaty kiedy po raz pierwszy Pani trafiła? — Po raz pierwszy pojechałam w strony Mychajła razem ze swoją kuzynką w 1957 roku. Najpierw zajechaliśmy do Użhorodu, a potem do rodzinnego Wielkiego Bereznego Mychajła. Jego ojciec wtedy jeszcze żył, nawet jego dziadka zastałam. Dziadek Mychajła, Wasyl Wahulycz, nie znał liter, potrafił tylko się podpisać, ale był złotą rączką — dobrym stolarzem, umiał szyć ludową odzież męską, z powodzeniem prowadził gospodarstwo domowe, a jeszcze był aktywnym działaczem partii agrarnej. W czasie I wojny światowej trafił do niewoli rosyjskiej i został wysłany aż za Ural. Kiedy go wypuścili, pieszo przyszedł na Zakarpacie. Przez całe swoje życie Mychajło wspominał go z taką miłością i ciepłem, bo dziadek z babcią wychowali jego i siostrę… W Użhorodzie poznaliśmy wtedy prace klasyka zakarpackiej szkoły malarstwa Adalberta Erdelyiego. — Chyba nikt z przyjaciół i kolegów Mychajła Mykołajowycza nie obserwował tak, jak Pani, jego starań o stworzenie na Ukrainie nowego Muzeum Sztuki na wzór francuskiego Luwru. — Cały czas myślał, marzył o tym, by skłonić społeczeństwo do zastanowienia się nad tą kwestią. Sam robił rysunki wymarzonego muzeum, a nawet zorganizował konkurs na najlepszy projekt muzeum. Wtedy wygrała kijowska szkoła architektów. W tych projektach było tyle ciekawego! Na przykład sam Mychajło proponował, aby na dziedzińcu muzeum z obu stron na tarasach pod specjalnymi zadaszeniami stały rzeźby… Bez wątpienia ukraińska sztuka jest godna tego, aby być pięknie zaprezentowaną! Rozmawiała Tetiana NETUDYCHATA Dwadzieścia lat nie ma z nami Mychajła Romanyszyna — wybitnego ukraińskiego malarza, który wiele pracował nad tym, aby na Ukrainie pojawił się swój Luwr.
Tłumaczenie maszynowe
Centralny Dom Artysty prezentuje jubileuszową wystawę członka Narodowej Unii Artystów Plastyków Ukrainy Wiktora Michajliczenki.
Muzeum Sztuk Pięknych w Fergańskim, Kropywnyckim i Sumskim, Muzeum Historii Miasta Kijowa, Muzeum-Pracowni Iwana Kawaleridze, prywatnych kolekcjach i galeriach Ukrainy, Rosji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, USA, Irlandii, Izraela, Bułgarii, Litwy, Włoch, Francji, Polski i Szwajcarii. Od 1993 roku życie i twórczość artysty są ściśle związane z Sumszczyzną; w tym samym roku został członkiem Narodowej Unii Artystów Plastyków Ukrainy. — Wystawy Wiktora Michajliczenki u nas odbywają się co roku — powiedział dyrektor Dyrekcji Wystaw Narodowej Unii Artystów Plastyków Ukrainy Ihor Woloszczuk. — Ekspozycja jest profesjonalna, niezwykle interesująca. Pan Wiktor jest wielkim mistrzem w sztuce akwareli. Bardzo twórczo opanował niezwykle złożoną technikę. Dzieł na takim poziomie na Ukrainie jest niewiele. Dziś mamy okazję cieszyć się tymi pięknymi dziełami.
I. Woloszczuk wręczył artyście honorowy dyplom Narodowej Unii Artystów Plastyków Ukrainy za znaczący osobisty wkład w rozwój sztuk pięknych, pomnażanie i zachowanie dziedzictwa kulturowego Ukrainy oraz z okazji 70. rocznicy urodzin.
Przewodniczący Sumskiej Obwodowej Organizacji Narodowej Unii Artystów Plastyków Ukrainy Iwan Hapoczenko opowiedział o kartach życia artysty związanych z Sumszczyzną. Już w latach 90. wkroczył do zespołu sumskich malarzy jako dojrzały mistrz. Jego prace podobają się zarówno profesjonalistom, jak i zwykłym miłośnikom sztuki, a to jest szczytem twórczej mistrzowskości. Ta mistrzowskość u artysty została doprowadzona do doskonałości.
Artysta Wenianin Larin wspomniał lata, kiedy razem z Michajliczenką uczyli się w szkole artystycznej. Jego zdaniem niewielu ukraińskich artystów obecnie tworzy akwarele na takim poziomie jak Wiktor Kostiantynowicz.
Zasłużony artysta Ukrainy Petro Zykunow opowiedział o twórczych związkach Michajliczenki z artystką Larysą Jermak.
Jubilata pozdrowiło Sumskie Ziemiactwo w Kijowie oraz Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. Jedno z centralnych miejsc na ekspozycji zajmuje portret Wiktora Myhajłyczenki, stworzony przez Larysę Jermak. Obok znajdują się martwe natury „Chryzantemy”, „Róże”, „Kaktus zakwitł”, „Chryzantemy w uwadze”. Najwięcej jednak na wystawie jest pejzaży, w których artysta mistrzowsko oddał różne pory roku.
Tłumaczenie maszynowe
Gęstymi mgłami i płomiennym dywanem liści jesień-gospodyni już szczodrze ściele ziemię. I chociaż tej nocy mieszkańcy Tawrii byli świadkami chłodnej ulewy, w dzień łagodne słoneczko i ciepły nastrój miłośników ukraińskiej sztuki gromadziły w krąg przyjaciół literatów i śpiewaków Chersońszczyzny w swoistym salonie artystycznym. Oleg OLEKSIUK, członek NSPU oraz NSJU. Z inicjatywy Zarządu Organizacji Społecznej „Ukraińska Chata — talentami bogata” oraz dyrekcji KZ „Chersoński Obwodowy Pałac Kultury” Chersońskiej Rady Obwodowej w auli obwodowego Pałacu Kultury 1 października odbyło się posiedzenie salonu artystycznego „Dom Ludowy i Ukraińska Chata — talentami bogate”. Około setki miłośników ukraińskiej sztuki z Chersonia, rejonów biłozerskiego, oleszkowskiego i hołoprystańskiego zebrało się w kręgu przyjaciół w przytulnej sali Domu Ludowego. Orkiestra jazzowa obwodowego Pałacu Kultury pod kierownictwem zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Witalija Szapowałenki jasnymi kompozycjami muzycznymi witała uczestników wydarzenia. 1 października na Ukrainie już tradycyjnie świętuje się i Międzynarodowy Dzień Muzyki, i Narodowy ukraiński „Dzień Weterana”, i Międzynarodowy Dzień Osób Starszych. Dlatego właśnie od świątecznej pieśni „Dziś święto w naszej chacie” w wykonaniu Ludowego zespołu pieśni ludowej „Berehynia” obwodowego Pałacu Kultury (kier. Kateryna Łohwynowśka, akompaniator Tetiana Kabułowa) rozpoczął się uroczysty wieczór, poświęcony przez proboszcza cerkwi świętej Aleksandry, protojereja Petra Pszenyczkę. Brzmiały przejmujące ukraińskie pieśni w wykonaniu Ludowych zespołów pieśni ludowej obwodowego Pałacu Kultury „Czerwona kalyna” (kier. Hanna Hura, akompaniator Wasyl Tyszczenko), „Chersońśki mołodyczky” (kier. zasłużony pracownik kultury Ukrainy Wiaczesław Hrebeniuk, akompaniator Wasyl Tyszczenko), „Żurawka” (kier. Ludmyła Baj, akompaniator Tetiana Kabułowa) oraz Ludowego zespołu wokalnego „Berezy” (kier. Wałentyna Rozum, akompaniator Anatolij Moskałenko) Chersońskiego Obwodowego Pałacu Kultury. Pieśni miały kontynuację w poezji ukraińskich poetów Olega Oleksiuka, Wałerija Kułyka, Wasyla Zahorodniuka oraz nowych twórczych odkryciach miejscowych literatów Wałentyny Łypenko-Wynnyk, Lubowi Prońko, Wiktora Tiutiuna, Wiaczesława Petrenki, Olega Tymkowa, Eleonory Kuzniecowej oraz Lubowi Bodnar. 30 września cerkiew prawosławna czciła pamięć męczennic Wiary, Nadziei i Miłości. Więc tym świętym męczennicom i właśnie tym cnotom Ukraińców poświęciliśmy nasze literacko-artystyczne posiedzenie, którego moderatorami byli zasłużony pracownik kultury Ukrainy, przewodniczący Zarządu Organizacji Społecznej „Ukraińska Chata — talentami bogata” Oleg Oleksiuk oraz organizatorka działalności kulturalno-rozrywkowej obwodowego Pałacu Kultury Kateryna Pułman. Na naszym posiedzeniu byli obecni rodzice ukraińskiego patrioty Denysa Łożkarowa, który 9 miesięcy temu oddał życie na wschodzie Ukrainy w imię utwierdzenia ukraińskiej państwowości. Wolontariuszka Hałyna Umaneć, która opiekuje się losem obrońców naszej Niepodległości, przypomniała nam o patriotycznych dokonaniach lidera Chersońskiej Samoobrony Denysa Łożkarowa. Minutą ciszy wszyscy uczestnicy literacko-artystycznego wydarzenia uczcili pamięć ukraińskiego bohatera. A potem jeszcze głośniej i jaśniej brzmiało słowo, poświęcone burzliwym wydarzeniom teraźniejszości. Solistka obwodowego Pałacu Kultury Lubow Prońko pieśnią „Żurawie” poruszyła najskrytsze struny duszy Ukraińców. Jak potężna rzeka czerpie siłę z małych źródeł, tak i nasza kultura wzbogaca się naszym jednoczeniem i szanowaniem ukraińskiego słowa, ukraińskiej pieśni ludowej. A w każdej pieśni czuć ukraińską duszę, której nieodłącznymi składnikami są wiara, nadzieja i miłość. Szanujmy się! I do nowych spotkań w Ukraińskiej Chacie, która talentami jest bogata. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2 0 1 9 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”,
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła CYMBALUK, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Dział kultury
Eduard OWCZARENKO
Dział korekty
Olha ŻMUDOWSKA
Iryna STELMACH
Skład komputerowy
Iryna SZEWCZUK
Wołodymyr ŻYHUN
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe