Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Mykoła KARDASZCZUK: „Wolność, wielkość człowieka i niepodległość Ukrainy!”

Слово Просвіти, №42 за 2021 рік

– Proszę mojego rozmówcę o opowiedzenie o sobie, a najpierw pytam, od jakiego wieku zaczął uświadamiać sobie, że jest Ukraińcem. – Mój tata Dmytro i mama Nastia z podkarpackich Starych Kut czytali utwory ukraińskich pisarzy, zaszczepili we mnie, jeszcze całkiem małym, miłość do poezji Tarasa Szewczenki. Pamiętam siebie trzyletniego, jak ze sceny wiejskiej czytelni (placówkę „Proświty” w Starych Kutach założono w 1902 r.) recytowałem wiersze Tarasa Szewczenki. A jako dziesięciolatek znałem na pamięć już pół „Kobziarza” – utwory „Rozryta mogiła”, „Kaukaz”, „Kateryna” i inne. – Widać, że już jako dziecko miał pan bardzo dobrą pamięć... – Pewnie odziedziczyłem odpowiednie geny, jak by to teraz powiedziano. Niesamowitą pamięć miała moja babcia od strony mamy, Paraska. Sama nie umiała czytać ani pisać, jednak znała, oprócz ojczystego języka, polski, żydowski, niemiecki, nawet rumuński i słowacki. Jedna jej siostra mieszkała w Rumunii, druga – na Słowacji, i babcia do nich jeździła. W każdą niedzielę po obiedzie brała mnie za rękę – i heja do czytelni. Tam przed wieśniakami występował z wykładem ktoś z nauczycieli albo nawet gimnazjalistów, którzy przyjeżdżali na niedzielę do domu. Rozbudzały moją dziecięcą wyobraźnię ich opowieści o tym, jak żyli i walczyli z wrogami sławni kozacy. „Proświta” kształtowała w wieśniakach-Ukraińcach, zarówno młodego, jak i starszych pokoleń, ducha narodowego. I we mnie, jeszcze przedszkolaku, a potem uczniu, wyrastały w duszy pędy ukraińskiego patriotyzmu, zakładała się świadomość mojej przynależności do wielkiego narodu oraz mojego moralnego obowiązku wywalczenia mu wolności, bronienia przed wrogami swojej Ojczyzny. – A pamięta pan przyjście na Podkarpacie we wrześniu 1939 roku „czerwonych wyzwolicieli”? – Oczywiście. Ja, rzecz jasna, byłem wśród współmieszkańców, którzy wyszli na drogę prowadzącą z Kosowa do Kut. Z takiej okazji niemało Hucułów zeszło nawet z gór. Po obu stronach drogi ustawił się żywy łańcuch. Tego, że nowa, sowiecka władza wkrótce stanie się dla Galicjan uosobieniem wielkiego zła, tego wielu nawet w głowie nie miało. Uderzający paradoks: moi ziomkowie witali w osobach „braci ze wschodu” chwaloną radziecczyznę, a ona w rzeczywistości okazała się bandyckim systemem władzy. Ale na razie wszyscy na drodze wypatrywali „sławnych wyzwolicieli” i zobaczyli jeszcze z daleka kolumnę czerwonoarmistów. Ci szli pieszo, nieśli na ramionach karabiny z wielkimi bagnetami, a z przodu konno jechali dowódca i dwóch jego zastępców. Kolumna około pół tysiąca żołnierzy zatrzymała się przy radośnie ożywionym tłumie i uderzyło nas to, że żołnierze mieli podarte mundury. Dowódca zsiadł z konia, wziął podany mu barwny bukiet, nawet wzruszył się do łez tym, że witają ich kwiatami dzieci i dorośli. Do tej formacji wojskowej specjalnie dobrano Ukraińców ze wschodu: patrzcie, żołnierze rozmawiają po ukraińsku i przyszli was, zachodniaków, wyzwolić z niewolniczych pęt!.. Ale kiedy wszyscy się rozeszli, mój dziadek Andrij, który kiedyś służył w armii austriackiej, powiedział: „To nie to wojsko, nie ci wyzwoliciele...”. Obok stali mój ojciec, wujkowie Dmytro i Wasyl i pokiwali głowami: „Rzeczywiście, to podejrzane...” – I jakie były kroki nowej władzy? – Mianowała przewodniczącego rady wiejskiej, współmieszkańca, który wrócił z zarobków z Ameryki, gdzie został członkiem partii komunistycznej. Nawet mnie i innym chłopcom zdarzało się roznosić notatki od niego po domach naszej dużej i ogólnie dość zamożnej wsi: ten gospodarz ma dać krowę, ten – byka, ten – świnię, i te zwierzęta od razu wysyłano na rzeź, bo przecież braci trzeba karmić... Obecnie trudno w to uwierzyć, ale nikt z wieśniaków, twierdzę to jako świadek ówczesnych wydarzeń, nie powiedział: „Nie dam!”. – Motyw zawiedzionych nadziei galicyjskich Ukraińców, które wiązali z przyjściem władzy sowieckiej, przewija się przez pańską, Mykoło Dmytrowyczu, sztukę „My żywi” – spektakl na jej podstawie wystawił ludowy teatr amatorski „Legenda” z Kałusza i pokazywał go w obwodowym Domu Ludowym „Proświta”. – Tak, fabuła zbudowana jest na całkowicie realnych faktach. Ot, powiedzmy, epizod. Następnego dnia po tym, jak na drodze witaliśmy czerwonoarmistów, poszliśmy z wujkiem Dmytrem do miasta Kuty, gdzie spotkaliśmy tego samego dowódcę pułku. Zaprosiliśmy go na kolację do domu moich babci i dziadka. Mieli w komorze pod dostatkiem słoniny, kiełbas, sera, w piwnicy – wino. Babcia nakryła do stołu i właśnie próg domu przekraczają dowódca ze swoim adiutantem. Przy poczęstunku zawiązała się przyjazna rozmowa, goście opowiedzieli, z jakich miejscowości pochodzą, czym zajmowali się przed służbą w armii. Ja wszystko to dobrze widziałem i słyszałem, bo siedziałem na wielkim piecu. Kiedy zaś gospodarze i zaproszeni na gościnę ich krewni i bliscy zaśpiewali „Szcze ne wmerła Ukrainy”, oficer wstał i zwrócił się do wszystkich: „Bracia moi, nie śpiewajcie tej pieśni, strzeżcie się – nie tę wolność wam przynieśliśmy...”. Coś podobnego do słów dowódcy dodał adiutant. Przy stole siedział też sekretarz wiejskiej placówki „Proświty” Mykoła, jak potem się dowiedzieliśmy, szpieg-zwiadowca, ale kto o tym wiedział? Mykoła w rzeczywistości był członkiem KPZU i na zlecenie swoich przełożonych przeniknął do tej najstarszej ukraińskiej patriotycznej organizacji społecznej. Dni za dwa-trzy usłyszeliśmy straszną wieść: „Rozstrzelali dowódcę...”. Już później otworzyły się nam oczy, kto na niego doniósł. Po tym smutnym wydarzeniu członek OUN Dawyd, jeden z głównych bohaterów mojej sztuki, tworzy we wsi młodzieżową placówkę OUN. Należeli do niej też moi krewni, w szczególności Maria Kasiuk została sekretarzem placówki. Cztery dekady później szczątki tej dziewczyny, którą rozstrzelali enkawudziści, zidentyfikowałem podczas wykopalisk w Demianowym Łazie, na obrzeżach Iwano-Frankiwska. Później zdrajcy zaczęli wydawać młodzieńców i dziewczęta poplecznikom stalinowskiego reżimu... Tak właśnie ginęli nasi bohaterowie, bojownicy o niepodległe, soborne państwo ukraińskie, co bardzo prawdziwie odtworzyli na scenie kałuscy aktorzy-amatorzy. – A w Kutach wtedy, w 1939 roku, nadal stacjonował sformowany z Ukraińców ze wschodu pułk Armii Czerwonej, który miejscowi mieszkańcy witali z wielkimi nadziejami? – Na polskie Boże Narodzenie, 25 grudnia 1939 r., wśród miejscowego ludu podniósł się krzyk: żołnierzy tej pierwszej dla nas „wyzwoleńczej” formacji wojskowej w nocy podniesiono na nogi i wysłano w nieznanym kierunku, a zamiast nich do Kut przywieźli enkawudzistów. Oto od kogo po same uszy zaznali moi ziomkowie smutku i nieszczęścia. Nowa władza zrobiła z Kut centrum rejonowe. Kiedy w 1941 roku sowiecka banda uciekła przed szybkim natarciem wojsk nazistowskich Niemiec, okazało się, że piwnice budynków, które zajmowało NKWD w Kutach, Kosowie, Stanisławowie, były zapchane trupami ofiar stalinowskiego reżimu – naszych krajan. Nazistowscy zniewoliciele wkrótce też pokazali swoją drapieżną naturę. Ukraińskiej Powstańczej Armii przyszło walczyć na dwa fronty – i przeciwko nim, i przeciwko „drugim sowietom”, którzy w wyzwolonych od Niemców miastach i wsiach Zachodniej Ukrainy znów ustanawiali okupacyjną moskiewską, czyli antyukraińską, władzę. – Jakże działali w tych warunkach starokuccy proświcianie? – Jeszcze kiedy „pierwsi sowieci” rozbito „Proświtę”, to wielu członków towarzystwa zasiliło szeregi OUN, później poszło walczyć w UPA. Wątki fabularne sztuki „Jesteśmy żywi” rozwinąłem w dramacie „Symfonia karpacka”, przedstawiając wydarzenia z lat 1941–1945 na terenach Przedkarpacia. Wśród postaci sztuki jest łączniczka i zwiadowczyni Bohdana Senderska, moja cioteczna siostra. Za udział w walce narodowowyzwoleńczej odbywała karę w łagrach. Senderska wróciła do domu dopiero w 1991 roku. Wtedy opowiedziała mi o wszystkim, co przeżyła w katowniach NKWD – ten materiał wykorzystałem w sztuce. Doczekała się niepodległości Ukrainy. A ilu jej towarzyszy broni i towarzyszek zginęło w zbrojnych starciach z oddziałami moskiewskich karnych ekspedycji w karpackich lasach oraz w kryjówkach i bunkrach, w więzieniach – od tortur i strzałów enkawudzistów w potylicę, ilu ukraińskich ludzi zmarło na specjalnych osiedlach! Królestwo Niebieskie ich duszom! – A jaki los spotkał wspomnianego przez pana sekretarza wiejskiej komórki Proświty Mykołę – „szpiega-dywersanta”? – On wraz z bratnią duszą Petrem (za tą postacią moich dwóch sztuk również stał realny pierwowzór) po zaprzestaniu działalności wydanej wrogom młodzieżowej komórki OUN uciekli w góry i ukrywali się wśród tamtejszych Hucułów. Pracowali na równi ze wszystkimi, więc nikt nawet nie domyślał się ich członkostwa w partii komunistycznej, bo słownie podawali się za ukraińskich patriotów. Kiedy zaś Niemcy wycofywali się na całym froncie i na Przedkarpacie przyszli „drudzy sowieci”, Mykołę postawiono na czele rady wiejskiej w naszych Kutach, a Petro podstępem zdołał wkraść się w łaski ludzi z UPA i, wykorzystując swoje stanowisko funkcjonariusza rejonowej Służby Bezpieczeństwa, stał się katem dla współmieszkańców, zastrzelił nawet własnego brata. Odtworzyłem w „Symfonii karpackiej” także takie straszne realia tamtych czasów... – Pana dzieciństwo i młodość przypadły na lata II wojny światowej i ciężki czas powojenny. – „Trzeba się uczyć, Mykołciu, jeśli chcesz przynieść największą korzyść Ukrainie” – tak mnie, ucznia, pouczał mój ojciec Dmytro. Dzięki jego wsparciu po siedmioklasowej szkole w Starych Kutach nawet w ciężkich latach 1942–1943 kontynuowałem naukę – w gimnazjum w Kołomyi. A w 1946 roku podczas nocnej obławy mnie oraz trzech moich towarzyszy złapali enkawudziści z zamiarem wysłania jako siły roboczej do Donbasu w celu odbudowy kopalń węgla. Na szczęście stamtąd mnie i innym chłopakom udało się uciec. Ponieważ powrót do domu był wielkim ryzykiem, potajemnie przyjechałem do Lwowa. Ukraińscy patrioci-podziemni pomogli mi zatrudnić się w szkole medycznej – uczyłem się i jednocześnie pracowałem. Potem trzy lata zasadniczej służby wojskowej we Flocie Bałtyckiej. Po tym w końcu spełniłem swoje marzenie – wstąpiłem do Lwowskiego Instytutu Medycznego i wykształciłem się na lekarza. Nasi tata z mamą marzyli o tym, żeby czworo synów i córka zdobyli upragniony zawód. Ale ojciec w 1944 roku zginął od niemieckiej kuli. Więc ja, jako najstarszy z dzieci, mocno postanowiłem sobie: muszę pomóc stanąć na nogi młodszym i dopomóc w ich wykształceniu zawodowym. – Kiedyś w naszej rozmowie powiedział pan: „W młodości nie miałem młodości”... – Tak, jeszcze przed powołaniem do służby wojskowej przez cały rok po ukończeniu szkoły medycznej pracowałem od razu na dwóch etatach – w miasteczku Kuty i w położonym o półtora dziesiątka kilometrów Rożnowie. Chronicznie niewyspany, dosłownie padałem z nóg. Za to nowym dachem pokryłem ojcowską chatę, w którą podczas wojny trafił pocisk artyleryjski. Dzięki mojemu wsparciu wszyscy trzej bracia – Iwan, Mychajło, Wołodymyr – ukończyli wyższe uczelnie. Los przywiódł mnie na Bukowinę. W Czerniowieckiej szkole medycznej pracowałem jako wykładowca i starałem się dawać studentom nie tylko wiedzę fachową, ale też wpajać im miłość i szacunek do języka ukraińskiego, kultury, historii. Już w czasach ukraińskiej Niepodległości otrzymałem siedem patentów Ukrainy na wynalazki, mam także 22 propozycje racjonalizatorskie. Uznany za najlepszego uczonego-wynalazcę Przedkarpacia za 2004 rok, członek rzeczywisty Klubu Intelektualnego twórczych osobistości „Galicyjscy pomysłowi”. – Wiem, że i pracę doktorską pan niemal ukończył, ale tak i nie udało się jej obronić. Dlaczego? – Bo w 1986 roku jako „ukraińskiego nacjonalistę” aresztowano mnie za „antysowiecką działalność wśród studentów i ludności”. Mykoła Kardaszczuk ma 92 lata. Jest jednym z tych ludzi, którzy przez całe swoje życie nieśli w sercu ideę wolności dla Ukrainy, którą przyswoił od dzieciństwa. Przecież jako narodowo świadomych wieśniaków, aktywnych prośwician, jego rodziców znano w Starych Kutach w rejonie kosowskim. Pan Mykoła jest honorowym członkiem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, uhonorowany medalem „Budowniczy Ukrainy”, członek zarządu Iwanofrankiwskiego zjednoczenia miejskiego, uczony-wynalazca, generał-chorąży Ukraińskiego Kozactwa „Karpacka Sicz”. Zawsze był wierny ukraińskiej idei narodowej, którą osobiście dla siebie jeszcze w młodych latach określił lakonicznie: „Wolność, wielkość człowieka i samodzielność Ukrainy!”. Za jasną postawę obywatelską i polityczną pan Mykoła w czasach sowdepii doświadczył prześladowań i tortur moralnych ze strony organów KGB, był bezrobotny, jednak nie wyparł się wyznawanej idei.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn