Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Łarysa Kadyrowa: „Uwielbiam grać utalentowanych ludzi”

Слово Просвіти, №42 за 2021 рік

W 40. numerze naszej gazety z 2021 roku pisaliśmy o XVII Międzynarodowym Festiwalu Monodramów Kobiecych „Maria”, który odbył się na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki. Dzisiaj założycielka i niezmienna kierowniczka tego festiwalu, artystka ludowa Ukrainy Łarysa Kadyrowa, jest gościem „Słowa Proświty”. – Pewnie nieprzypadkowo jako jedna z pierwszych w Ukrainie zaczęła Pani zgłębiać gatunek monospektaklu? – Dyrektorem artystycznym Teatru Franki był Serhij Danczenko – mój pedagog, nauczyciel i przyjaciel. Pozwolił mi zaistnieć, wybrzmieć w tym życiu. Pamiętam, kiedy widziałam go ostatni raz, udzielał wywiadu. Słuchałam: byłam ciekawa, o czym Serhij Wołodymyrowycz mówi, jak buduje myśli. Potem podszedł do mnie i mówi: „Wiesz, chcę jeszcze zrobić z tobą monospektakl”. Rozumiałam całą tragiczność i dramatyzm sytuacji. To stało się impulsem do tworzenia monospektakli, których wtedy w Ukrainie prawie nie było. Nowym dyrektorem artystycznym teatru został Bohdan Stupka. Razem z dyrektorem Mychajłem Zacharewyczem zrobili małą scenę – „Teatr w foyer”. Właśnie tam zaczęłam pracować nad małymi formami teatralnymi. Monospektakl, moim zdaniem, wymaga od aktora koncentracji wszystkich sił twórczych, profesjonalizmu, emocjonalności, intelektualnej energii. Na scenę wychodzi jeden człowiek. Nie ma za czym się schować: ani partnerów, ani dekoracji. Musisz utrzymać uwagę widzów przez godzinę, może i dłużej. I nie tylko utrzymać, ale i zaciekawić swoim odczuwaniem świata. Przez ten czas zrobiłam 13 monospektakli. Był spektakl według G. Márqueza „Posag miłości” na podstawie jego monologu „Diatryba o miłości przeciwko siedzącemu mężczyźnie”, według Racine’a „Fedra” (oba wyreżyserował Ołeksij Kużelnyj). Z polskim reżyserem Zbigniewem Chrzanowskim zrobiliśmy trzy spektakle: „Sarah Bernhardt”, „Maria” (o Marii Zańkoweckiej; autorami byliśmy my z reżyserem), „Stara kobieta wysiaduje” T. Różewicza... Z monospektaklem dość łatwo pojechać na gościnne występy. Objechaliśmy wiele krajów, graliśmy w różnych pomieszczeniach, różnych formach przestrzeni. I wszędzie grałam w języku ukraińskim. Pamiętam, pokazywaliśmy w Portugalii spektakl „Nie płaczcie za mną nigdy” M. Matios. Podszedł reżyser portugalskiego teatru i powiedział, że niepotrzebny jest pasek z napisami w języku portugalskim, który wyjaśniał akcję sceniczną w spektaklu, bo wszystko jest zrozumiałe z działań aktorki. To jest najważniejsze, kiedy aktor i widzowie zaczynają rozumieć się na poziomach werbalnym i niewerbalnym. Co oferuje kultura, teatr? Wymianę energii działacza teatralnego z widzem. Mówią, że w teatrze jest jak w życiu. Nie zgadzam się. W odróżnieniu od życia, scena to podium. I nie uważam, że teatr ma uczyć. Może dawać wiedzę, darować moment poznania i moment pragnienia poznania. Ale to nie nauczyciel i nie katedra. Teatr to przede wszystkim świątynia. I ta świątynia wchłania w siebie i duchowość, i rzeczywistość, i konceptualność myślenia, i charakterystyczność sytuacji. To w żadnym wypadku nie jest gazeta, która daje odpowiedź na aktualność bytu. Odpowiedź może być, ale obowiązkowo zabarwiona twórczym zrozumieniem sytuacji. Z pragnieniem stanięcia ponad sytuacją, spojrzenia na nią z boku i bycia w sytuacji. Żeby mężczyźnie czy kobiecie, którzy tego dnia przyszli do teatru, stało się łatwiej znaleźć swój punkt oparcia w życiu. Możecie zapytać, dlaczego robiłam wiele spektakli o różnych aktorkach, wśród których są Siranusz, Maria Zańkowecka, Sarah Bernhardt. Może dlatego, że opowiadając o tych postaciach, staram się dotknąć wielkości ich talentu, ich genialnego postrzegania świata. Czym jest genialność? To niebanalne rozumienie świata w sobie i siebie w świecie. Przykłady tych aktorek pomagają wytrwać, określić się i zaistnieć w tym życiu. – Pewnie spektakl „Nie płaczcie za mną nigdy” stał się jednym ze znakomitych w Pani dorobku twórczym? – Na festiwalu, który niedawno się zakończył, zagrałam go już setny raz. A zaczęło się wszystko na festiwalu „Melpomena Tawrii”. Wtedy podszedł do mnie dyrektor generalny Chersońskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Mykoły Kulisza Ołeksandr Knyha oraz główny reżyser tego teatru Serhij Pawluk i zaproponowali, żeby zrobić coś razem. Przypomniałam sobie, jak jakieś pięć lat przed tym Maria Matios powiedziała mi: „Przeczytaj to opowiadanie, ono jest twoje”. Kiedy czytałam, myślałam, jak niełatwo wcielić je na scenie. Przecież charakter bohaterki jest tak wzniosły, tak karpacki... A Karpaty dla mnie to duchowy odpoczynek, spotkanie z niebanalnością ludzką i krajobrazową. Karpaty bardzo kocham. Podczas tej rozmowy zdecydowaliśmy wziąć do pracy opowiadanie M. Matios „Nie płaczcie za mną nigdy”. Przyznam, bardzo trudno było opanować taki materiał. Przede wszystkim – karpacką gwarę. Wspominałam swoje podróże w Karpaty, kiedy siedzisz przed ogniskiem i lecą iskry. A świerki stoją wyprostowane, jak maszty na statkach. Lecą iskry i mieszają się z gwiazdami na niebie. Noc ciemna-ciemna. Wiele lat z rzędu przyjeżdżałam do moich bliskich ludzi Fediuków z chutoru Kukuziówka. U nich chata, która ma ponad sto lat, wrosła w ziemię. Żeby do niej wejść, trzeba było schodzić w dół, a nie wchodzić na ganek. Prowadziliśmy nieskończone rozmowy o Karpatach, karpackich legendach. A moja baba Justyna – babcia, babunia, babinka Justoczka, karpacka Sybilla, pełna wewnętrznej wolności, która wylewa się w niezależność bytu, charakterystyczna, mądra, szlachetna duchem, utalentowana – wyśpiewuje wszystko, co widzi... Młoda duchem, mądra przeżytym życiem, Justyna, zrodzona z miękkich zarysów karpackich gór, ziemią, w którą wrosła korzeniami rodu, duszą dąży do nieba, jak te równe, smukłe karpackie świerki, których wierzchołki może dotknąć ognistymi bryzgami rozpalone ognisko, a wyżej nich tylko gwiazdy… Jestem wdzięczna reżyserowi Serhijowi Pawlukowi za stworzenie atmosfery prób, w której powaga tematu Śmierci była prowadzona przez spokój i lekkość rytuału, wdzięczna za zaufanie i wiarę we mnie, wdzięczna za możliwość brzmienia melodii spektaklu w synkopach kołomyjek, w arytmii łemkowskiej kołysanki, w tragicznych asocjacjach pieśni „Hej, płynie kaczka...”. Zawsze lubiłam grać utalentowanych, mądrych ludzi. Moja bohaterka kocha śpiewać, wyśpiewuje wszystko, co widzi. Kiedy widzi wierzbową deseczkę, to wspomina jak śpiewał Paradżanow. Wspominając skrzypka Ficyka młodszego, przypomina Iwana Mykołajczuka, który nauczył śpiewać sprośną kołomyjkę. Żartuję z widzem, proponuję dialog z nim, i to zmusza ludzi do bycia uważnym na to, co robi Justyna, jak i o czym mówi, i to czyni Justynę „ichnią”. Wielu ludzi podchodziło po spektaklu i mówiło: „To moja babunia”. Dla mnie ona jest bardzo bliska, i bliska właściwie charakterem. Silny charakter pomaga jej przetrwać, kiedy wszystko dookoła wymiera. Ona przetrwa dzięki pieśniarskiej, ludowej mądrości. Justyna mówi: „Wiecie ile mam lat? A ja jeszcze czytam bez okularów, bo nie grzeszę”. Zawsze znajduję na sali osobę w okularach, „Nie płaczcie za mną nigdy” podchodzę do niej i wypowiadam te słowa. (Uśmiecha się). Spektaklowi towarzyszy śmiech, u widzów pojawia się pragnienie dotknięcia świata bohaterki, poczucia własnego życiowego punktu oparcia. Jeździłam z tym spektaklem do Polski, Armenii, Portugalii. A na Litwie otrzymałam Grand Prix. Takie osoby jak Justyna pomagają i mnie samej przetrwać. Wspominam swoją młodość. Pracowałam wtedy we Lwowskim Teatrze imienia Marii Zańkowieckiej. Dni i noce spędzałam w teatrze, tylko tym się zajmowałam. Byłam introwertyczką, osobą zamkniętą w sobie. Chciało mi się zwinąć w kłębek, schować w kącie, żeby nikt mnie nie widział. A moja mama, Kławdija Mykołajiwna Kononenko, była całkowicie otwarta na ludzi. Kochała śpiewy, sypała żartami, potrafiła jednoczyć ludzi wokół siebie. Mówiono mi w teatrze: „Gdybyś tak była taka, jak twoja mama”. Z czasem przeprowadziłam się do Kijowa. Pewnego razu siedziałam w kuchni, w domu o tej porze nikogo nie było. Odwróciłam się i przyłapałam się na tym, że wykonałam ten gest tak, jak robiła go moja mama. Zaśmiałam się i usłyszałam śmiech mamy. Mama weszła we mnie swoją otwartością na ludzi, pragnieniem zrobienia im czegoś dobrego. Wcześniej potrafiłam tylko wychodzić na scenę i opowiadać ludziom o duchowej harmonii „Pieśni leśnej”, o Łesi Ukraince. A w Kijowie zaczęłam aktywnie zajmować się konkursami, festiwalami. Dziwię się, jak zdążyłam tyle zrobić, począwszy od 1992 roku, odkąd mieszkam i pracuję w Kijowie. Oprócz pracy w Teatrze Franki, grałam w Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja”, byłam przewodniczącą Rady Artystycznej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, zastępczynią przewodniczącego ds. twórczych Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. A jeszcze – rodzina. Oprócz tegorocznego, przeprowadziłam 15 festiwali „Bosporskie agony”. Brałam udział w stworzonym przez Danyła Posztaruka festiwalu „Misterium Bożonarodzeniowe” (zdumiewający festiwal, na którym różne narody świata prezentowały swoje szopki), razem z Ołeksandrem Knyhą pomagałam w tworzeniu festiwalu „Melpomena Tawrii”, przeprowadziłam w Wiedniu międzynarodową konferencję poświęconą Łesiowi Kurbasowi, pomagałam w tworzeniu Centrum Łesia Kurbasa, a jeszcze... a jeszcze... To pomogło mi wyjść ze swojej skorupy, poznać ciekawych ludzi. I nie tylko na Ukrainie, ale i w wielu innych krajach świata. I za każdym razem, kiedy odkrywam dla siebie coś nowego, powtarzam: „Boże, jakie szczęście, że ja w swoim wieku mogę powiedzieć – dla mnie to pierwszy raz!”. – A jak narodziła się idea festiwalu „Maria”? – Przyznam: w moim życiu są trzy kobiety, które pomogły mi przetrwać. To moja mama, Łesia Ukrainka i Maria Zańkowiecka. 22 lata grałam rolę Marii Zańkowieckiej na lwowskiej scenie (około 600 razy). Były komplety widzów. Czułam bezgraniczną miłość ludzi do tej artystki, a przez nią – i do mnie. Rozumiałam, że muszę jakoś odwdzięczyć się tej osobie. Przyszłam z pomysłem przeprowadzenia festiwalu monodramów do Bohdana Stupki i Mychajła Zacharewycza. Zamysł im się spodobał i powiedzieli: „Tak, festiwal się odbędzie”. Początkowo przeprowadzaliśmy festiwal w małym pomieszczeniu foyer. Stoją tam dwie wielkie kolumny i rzeczywiście nie ma gdzie się obrócić. Kiedy przyjechała włoska aktorka Soni Artinoiri, zapytała: „A gdzie będę grać?”. W końcu zdecydowałam wykorzystać okna. Z czasem wykorzystywałam okna i ja w jednym ze swoich spektakli. Jak mówiono wcześniej: „Wyjdź, rozściel dywanik, stań na tym dywaniku i to już jest twoja scena, twój teatr”. Tego wystarczy, żeby porozmawiać z ludźmi i powiedzieć im to, o czym myślisz i czym żyjesz. – Zapewne przez te festiwalowe lata były momenty, które zapamiętałaś najbardziej? – Kiedy mnie pytają, jaka jest moja ulubiona rola, to odpowiadam, że takiej nie ma. One wszystkie są jak dzieci. Tak samo spektakle, które zapraszam na festiwal. Wszystkie one są najulubieńsze, najlepsze, najciekawsze. Zdarzały się i dziwne przypadki. Pewnego razu aktorka grała, grała, doszła do połowy spektaklu i powiedziała: „Więcej grać nie będę”. A widz siedzi, festiwal trwa. Zaproponowałam jej zrobienie pauzy. Ona wciąż odmawia. Podeszłam do niej i mówię: „A zróbmy wieczór poezji, ja będę czytać wiersze w języku ukraińskim, a ty w swoim”. Ja czytałam wiersze Liny Kostenko, Iwana Dracza, Mykoły Winhranowskiego, a ona cały czas jeden i ten sam wiersz. Kiedy skończyłyśmy, ona mnie objęła. Widzowie przynieśli jej dużo kwiatów… Tak chce się wszystkich ogrzać, wszystkich przygarnąć. – Oprócz kobiecych monospektakli, Twój festiwal prezentuje męskie, a ostatnio i te, w których zaangażowanych jest po kilku aktorów. – Jest bardzo dużo wspaniałych męskich monospektakli. Widziałam wstrząsającego aktora Szekspirowskiego Teatru Królewskiego, angielskiego aktora Pippa, widziałam Andrzeja Seweryna z Polski. Pomyś-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn