Ilustracja: Jurij Nahulko. „Słoneczniki”. 2022 r.
Ruch wdarł się – zastygła taśma filmowa, i pękła lodowa podłoga... I w czerni pęknięcia dostrzegłem twarze, znajome mi od dawna: tu cały mój ród... a co tam... pół narodu wmurowano w stężałą wodę...
Pół Ukrainy w jednym grobie – ściśnięci w lodowej bryle... ojcowie... bracia... mój ród... i mój naród...
Na bryle napis: „33. rok!” Głębokich rys na bryle nie zetrzeć: rok grabieży, głodu i śmierci!
Rok powszechnych klęsk i tryumfów, gdy z lodu wznosił się sarkofag... i wznosił się cokół dla butów, by stłumić podeszwami cały świat.
Rok trzydziesty trzeci – złamania i moru... Gdzie nie stąpniesz – tam palec jego prawicy wbija się w piersi jak kij...
I spojrzenia stalowe jak gwoździe... Gdzie nie spojrzysz – wszędzie hartują stal, i słychać, jak łamią się kości; po podziemiach krew ludzka iskrzy się, i klikają, i klikają kurki...
I jak kropka w lodowej księdze, czernieje iskra w grobowym lodzie...
Ona drzemie w bryle bez przebudzenia, jakby czekała: nadejdzie dzień sądny, przebije się – rozłupie lody i przetopi ocalały świat...
Lód narastał jak imadło wokół skroni, we śnie czułem ucisk dłoni, które szorstki gips do kości policzkowych przymierzały, lecz w ciele wciąż kłębił się ogień...
Budziłem się i zapadałem w otchłanie... I widziałem ludożerców w gaju, którzy przygotowywali szybki posiłek. Garbiły się już wyniosłe grzbiety, a wyblakłe siermiężne kożuchy marszczyły się – dmuchali z całych sił w żar, lecz krew buzowała na piasku...
O Boże prawy! Rozstrzelane dziecko, porąbane, leżało na pieńku... I krzyknąłem – i błysnęła ślina na brodzie mordercy, który patrzył, jak zapadam się, wołając gdzieś; dymek z jego pięści unosił się, ściśnięty za szyję jak ptak...
TETIANA P'JANKOWA
ANTONINA CARUK
PRENUMERATA – 2023. Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą Listu informacyjnego nr 1 (wkładka nr 1) załącznika do „Katalogu wydawnictw Ukrainy «Prasa pocztą» na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą:
Tłumaczenie maszynowe
...Od krzyku własnego budzę się często, bo widzę, jak gaśnie ostatnia iskra, i słyszę, jak kilofy uporczywie kruszą kontynent, a mój język dzwoni jak łyżka w filiżance... Widać lecącą iskrę pięcioramienną, która przepala trującą ciemność. Iskra wydobyta kilofem z dna mogiły wypalała mi prądem żyły, i, zniszczywszy pamięć, wracała z powrotem: zimny nóż dotykał zdrętwiałych pięt... I błyskotka krążyła jak bąk przed oczami. W sarkofagu z lodu znów płynąłem... czy zanurzałem się w ogień... I słyszałem dławiące uściski dłoni...
Czy to morze-step?.. czy morze południowe?.. Tu zmarznięte mamuty i węglowe drzewa... Czy to piec dusz, czy wieczna zmarzlina? Świadomość zamrożona, zgrubiała... o czasie już nic nie pamięta...
1 miesiąc – 28,39 hrywny. 3 miesiące – 80,17 hrywny. 6 miesięcy – 154,34 hrywny. Również można zamówić prenumeratę naszej gazety na stronach „Ukrposhty” https://pered-plata.ukrposhta.ua/ oraz Państwowego Przedsiębiorstwa „Presa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z nich w dekoltach czy w figowych listkach obcych paszportów są otwartymi wrogami Ukrainy. Jeśli znów, jak po dwóch Majdanach, zechcą „przeczekać”, to tym razem się nie uda. Nie pozwolą na to ukraińscy Wojownicy, a także martwi, żywi i nienarodzeni – ofiary złożone przez Ukrainę w obronie Wolności i Niepodległości. Dlatego należy wykonać (niezależnie od stanu) zdecydowany, chroniący naród krok – pozbawić takich osób wszelkiego prawa do dalszego przebywania w ukraińskiej przestrzeni. Bo nie jest dobrze, aby sędziowie-sprzedawczyki nadal sprawowali prawo; nuworysze-przybłędy nadal pili krew z organizmu narodu; poplecznicy krwiożerczego Gundiajewa skłaniali naród do „modlenia się do cudzych bogów”, a domorośli intelektualiści nadal przemycali „ideały”, że „bez Puszkina ani rusz”. Jednocześnie codziennie setki raszystowskich rakiet zabijają naszych ludzi, niszczą naszą ziemię, ponad 8 milionów w wyniku agresji opuściło rodzinne domy, stało się wewnętrznie przesiedlonymi, miliony opuściły Ukrainę. Często bez biletu powrotnego. Odrażający ruski mir pozbawił ukraińskich ludzi świętego i naturalnego prawa do życia na ojczystej ziemi. Dlatego nikomu nie przystoi stawać w obronie tej ludobójczej roskultury, „puszkina” i spółki, tego ideologa imperializmu i nienawiści do ludzi, odrażającego autora „Oszczercom Rosji” oraz „Połtawy”, ukrainofoba i czarnosetnego antyeuropejczyka, ponieważ wygląda to na „wyższy” standard cynizmu. Przecież mordowanie przez Moskali ponad 40 tysięcy polskich powstańców uważał on już wtedy za „wewnętrzną rodzinną sprawę” Słowian, a jeśli Zachód będzie się wtrącał, to spotkają go bagnety, a pola Rosji pokryją się ich grobami („pośród znanych im grobów”). Z taką samą nienawiścią ten imperialny pachołek nazywał Mazepę „zdrajcą bez ojczyzny”, aprobując, że „raz w roku anatema… grzmi o nim sobór”. Zatem nie można, nie wypada nawet się jąkać o tym, że ta „kultura” koczowniczych dzikusów, grabieżców i gwałcicieli będzie kontynuować swoją obecność w ukraińskiej przestrzeni. Przecież ukraińscy obrońcy, zaraz po wyzwoleniu Chersonia, zobaczyli ograbioną przez orków Chersońską Obwodową Uniwersalną Bibliotekę Naukową imienia Olesia Honczara, skąd ukradziono wszystkie bezcenne zbiory; ograbione Chersońskie Muzeum Sztuki imienia Ołeksija Szowkunenki, skąd wywieziono 14 tysięcy unikalnych eksponatów – jedną z najbogatszych kolekcji na Ukrainie; zniszczoną najlepszą szkołę; wysmarowany nieczystościami i zaminowany portret Tarasa Szewczenki. „Kaligrafia” rusni. Zakorzenione barbarzyństwo. Przypomnijmy list Wasyla Stusa z magadańskiego więzienia do PEN-Clubu (kolejna „międzynarodowa gadalnia”). 11 sierpnia 1976 roku poeta napisze: „Zabrano mi książki Jaspersa i Junga, skonfiskowano wszystkie moje wiersze i zbiory poetyckie, artykuły poświęcone twórczości Tychyny, Swidzińskiego, Bölla, Brechta, Goethego i Rilkego. W łagrach przetłumaczyłem 200 wierszy Goethego, około 100 wierszy Rilkego, sonety Baudelaire’a – zostały skonfiskowane…”. Nic dziwnego, przecież były przetłumaczone na język ukraiński, a nie na moskiewski język. A wszystko, co ukraińskie, zazwyczaj było (i jest) niszczone. Państwo-terrorysta, które zabija ludzi, wydeptując wszystko, co żywe, kulturalne, narodowe. „Denazyfikacja”-ludobójstwo według Putlera swoimi okrucieństwami znacznie wyprzedza nawet przeprowadzoną w latach 20.-30. „ukrainizację” przez katów narodu ukraińskiego – Kaganowicza, Postyszewa, Kosiora. Sto lat temu moskiewscy przybysze, „oswobadzając” Ukrainę, „troszczyli się”, aby nawet „napisy na więzieniach – jak zaznaczał D. Doncow w artykule „Czym jest „ukrainizacja” Ukrainy?” – dla Ukraińców były ukraińskie! Aby czerwona inkwizycja miała swój indeks ksiąg zakazanych, a nieszczęsnych ukraińskich Husów i Galileuszów, którzy twierdzili, że jednak ziemia ukraińska się kręci, zsyłano na Sołowki”. Właśnie takiego scenariusza (przynajmniej)
Tłumaczenie maszynowe
Rosja (Moskowia) jako synonim zła, kłamstwa, przemocy musi zostać ukarana. Militarnie, prawnie, kryminalnie, dyplomatycznie, ekonomicznie, moralnie. To decydujące działania, które wspólnota cywilizacyjna jest zobowiązana podjąć za zbrodnie raszystów w wojnie przeciwko Ukrainie. Zadanie niezwykle trudne, jeśli wziąć pod uwagę, że praktycznie wszystkie światowe organizacje, włącznie z ONZ, przekształciły się w „międzynarodowe gadalnie”.
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Mówią, że w tej sytuacji putinowska klika wykazuje nieadekwatność. Jednak trzymam się nieco innego zdania. Wszystkie ich działania w rzeczywistości w pełni odpowiadają „tradycji” Moskowii, która pozostaje niezmienna. Wspominam „ichniego” wodza Marksa, który twierdził: „Polityka Rosji jest niezmienna. Mogą zmieniać się jej metody, taktyka, manewrowanie, ale przewodnią gwiazdą jej polityki jest światowe panowanie”. Rzeczywiście, to nieuleczalna choroba konającej niedoimperii, która w agonii próbuje jeszcze coś zagarnąć, ukraść, choćby wyskrobać. Tak było zawsze. Znany ukraiński dysydent Ołeś Berdnyk, pochodzący z obwodu chersońskiego, przywódca Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, po raz pierwszy aresztowany przez „sowietów” jeszcze w 1949 roku, w odezwie „Cierniowy wieniec Ukrainy” (która przeniknęła w 1980 roku na Zachód) napisze: „Nie spiesz się szaleć, Rosjo! Zastanów się i wspomnij przeszłość, twój duchowy upadek i nasza hańba zaczęły się w ten dzień, kiedy my, nie rozpoznawszy gadziego ducha moskiewskich tyranów, otworzyliśmy Złote Wrota”. Obecnie tym „gadzim duchem” Ukraina nasyciła się po brzegi. Jednak tym razem my do szpiku kości rozpoznaliśmy to monstrum w postaci „dwugłowej kury”, a dlatego symbolicznej historycznej Kijowskiej Bramy już nigdy nie otworzymy Moskalom. Chyba że „pomożemy” Moskalom na oścież otworzyć wrota do piekła, które już, dzięki Bogu, dla nich się uchyliły. Marsz z ukraińskiej chaty! Dość zaglądać do cudzych kurników. A kysz, hordo, do piekła. Sprawiedliwie i prawdziwie. Bo kiedy „Szukamy prawdy, przeklinamy kłamstwo” – pisał Wasyl Symonenko. A teraz, broniąc i wyzwalając rodzimą ziemię, ludzi, swoją narodową pamięć, kulturę, język, tożsamość, państwowość, trzeba przypominać wszystkim, całemu światu o prawdziwym obliczu „putinojednorodnych”, tych niebywałych kłamców, kradziejów kur, złodziei koni i gwałcicieli. Wszak wyhodowany na błotach moskiewski ułus chana Batyja (w tekście: petra Ordynśkoho) pojawił się na świecie dopiero w 1272 roku, czyli minęło 284 lata po chrzcie państwa Ruś Kijowska. A ponad pół wieku później (1328) to ordyńskie stworzenie otrzymało oficjalny status moskiewskiego ułusu Kulchana (Iwana Kałyty). Od tamtej pory i do dziś Moskowia doszła do swojej „szczytowości”, przekształcając się w niedoimperium nieludzi, morderców. Absurd, ale świat w XXI wieku z jakiegoś powodu kontynuuje „życie”, współistnienie, mało tego – tolerowanie tego diabelskiego, nielegalnie narodzonego straszydła. Tak „najłagodniej” jeszcze można nazywać dzikoordyńców z eresji, którzy po prostu tak zabijają ludzi. Dla „aswabżdżenija”. Dopiero co (wieczór 15 listopada) oni (kremlowscy raszyści) rozpoczęli (po Ukraińcach) zabójstwo Polaków w województwie lubelskim, najwyraźniej dziedzicząc własny zwierzęcy nawyk ludożerców. Czyżby i po tym artykuł 5 NATO miał nadal działać tylko w słownym wizerunku szefa Stoltenberga: „Stoimy zjednoczeni i zdeterminowani w obronie i ochronie każdego sojusznika NATO. I każdy cal terytorium Sojuszu… będzie chroniony”. To czyżby propagandystka Simonian, bełkocząc o „ukraińskim błędzie” oraz „polskiej prowokacji” na korzyść bunkrowych judaszów, i tym razem nie otrzyma po świńskim pysku?! Razem ze „swoim” nazistowskim kacapstanem. Już czas! Bo „przed naszymi oczami rozpościera się dramat światowej skali – ostatnia desperacka próba rosyjskiego imperium uniknięcia historycznie uwarunkowanego krachu” (Jarosław Stećko. Kijów przeciwko Moskwie. 2021 r.). Ale kary nie uniknąć! Ona na kremlowskich nazistów czekała już dawno. Wszak „oni – powiedziano w Piśmie Świętym – są pełni wszelkiej nieprawości, chciwości, złości, morderstwa, podstępu; oni – oszczercy, bogonienawistnicy, chełpliwi, wynalazcy zła, bezduszni, niemiłosierni… Kto takie rzeczy czyni, zasługuje na śmierć”. Prawdziwa charakterystyka okupanta. Szef MAEA R. Grossi po kolejnych bombardowaniach i zatrzymaniu poszczególnych bloków elektrowni atomowych obiecał znów przybyć z inspekcją dla wzmocnienia gwarancji bezpieczeństwa w warunkach eskalacji „konfliktu”. Przykro i dziwnie, że on, jak i cały szereg krajów oraz światowych organizacji, kontynuują nazywanie ludobójczej wojny Rosji przeciwko Ukrainie „konfliktem”, próbując działać tak, jakby nic strasznego się nie działo. Chociaż w rzeczywistości tworzy się najbardziej zakrojone na skalę zło po II wojnie światowej. Ale jedni proponują „zachować twarz” zwierzęcopodobnemu putlerowi, który jest głównym zbrodniarzem i mordercą, inni oburzają się, dlaczego nie wpuszczają do Europy diabelskiego „patriarchy” Cyryla, poszczególni dygnitarze od sportu i kultury wolą, zachłystując się, pozwolić brać udział w zawodach, olimpiadach, konkursach, przedstawieniach rosyjskim i białoruskim sportowcom-artystom, powtarzając jak zaklęcie, że sport i kultura są „poza polityką”. Jednak problem jest znacznie poważniejszy. Wszystkie przyczyny tego strasznego morderstwa ukraińskiego narodu, powiem kontrowersyjnie i nieco metaforycznie, znajdują się nie tylko w Moskwie, ale i w „Davos” oraz innych „Centrach”, gdzie możni tego świata wyznaczają normy behawioralne światowych liderów. Gdyby tam chcieli, to tej wojny udałoby się uniknąć, a Ukraina, nie będąc zdradzoną przez „memorandum budapeszteńskie”, mogłaby dawno stać się członkiem NATO, ukraińskie niebo byłoby „zamknięte” przed putinowskimi rakietami i samolotami, a życie dziesiątek tysięcy niewinnie zabitych Ukraińców, wielu setek poległych ukraińskich dzieci (oficjalne dane na 14 listopada 2022 – 431 dzieci zabito, 834 raniono) stawałoby się nie mniej cenne, jak i dwóch Polaków. Trzeba uznać niesprawiedliwość obecnego porządku świata, który formuje się daleko nie według biblijnych przykazań. Bo w liście apostoła Pawła powiedziano: „Nie ma już Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego…”. Wszyscy są równowielcy, równoodlegli i równoznaczni. Jednak póki co są niby bardziej „wartościowi” ludzie i „święta” ziemia, której każdy cal będą bronić natowcy, a są narody i ich ziemia, które mogą stawać się poligonami dla eksperymentów i prób. Tak nie powinno być. Bo mówić (jak i czynić) półprawdą oznacza zrastać się z wszechświatowym złem. Obecnie ono kojarzy się z obłudną, niemoralną i kłamliwą Moskowią, która niesie tylko biedę,
nieszczęścia, tragedie. Seneka w „Dialogach” twierdził: „Każdy, kto znalazł się poza granicami prawdy, nie może być szczęśliwy”. Epoka depresji i katastrof następuje wtedy, gdy nie słychać głosów wielkich Nauczycieli, Duchownych, Prawdomównych, a tylko obłudników, dwulicowców, krętaczy. Mówić narodowi prawdę, bo świata poza nią nie da się uchronić. Zawsze robi się wstrętnie na duszy, gdy to tu, to tam pojawiają się zwolennicy polityki uścisków dłoni z putinowską Rosją. Przecież nawet w więzieniach działają niepisane, sprawiedliwie okrutne prawa. Skłonnych do pedofilii surowo karzą. A tutaj na oczach całego świata zbrodniarz Putin zabija setki ukraińskich dzieci, a jemu organizują kampanie na rzecz „zachowania twarzy”. Jaki jeszcze zwierzęcy grymas musi pokazać ten kremlowski dyktator, żeby wszyscy członkowie G19 nie karmili się iluzjami o „układach”, a zdecydowanie wystąpili przeciwko największemu światowemu zagrożeniu. Przecież hasło „Za naszą i waszą Wolność” staje się miarą ogólnoludzkich wartości. Ile jeszcze musi Ukraina przynieść molochowi ofiar, żeby przekonać ludzkość, zwłaszcza liderów wiodących państw, że agresora, jak wściekłego psa, nie udobruchiwuje się, nie przeprasza, a jedynie zwalcza. Razem. Jednak Ukraina jest sama na polu bitwy. „Dozowana” pomoc uniemożliwia symetryczną odpowiedź Sił Zbrojnych Ukrainy agresorowi, a strach, że wojna wyjdzie poza granice Ukrainy, jedynie rozpala wilcze apetyty Kremla. Dlatego Ukrainie potrzebna jest broń Zwycięstwa! A nie „kołysanie do snu” słodko-mądrymi słowami, w tym także „formatowych” kanapowo-blogerskich ekspertów. Tak, można godzinami słuchać prognoz-dialogów Gordona-Piontkowskiego o tym, że w Rosji nastał wreszcie deficyt rakiet, jednak następny dzień zaraz przynosi na głowy Ukraińców setkę skrzydlatych raszystowskich śmiercionośnych ładunków. Zbyt już wielu rozpleniło się znawców kwestii ukraińskiej, zwłaszcza ze środowiska „dobrych Rosjan”. Po co i dla kogo? Tego „dobra” wystarcza i wewnątrz kraju. Bo w czasie śmiercionośnego pojedynku z raszystami w narodowej świętości – Ławrze Peczerskiej – organizują śpiewy o przebudzenie „mateczki-Rosji”; moskiewscy popi z Wołynia twierdzą, że „Ukraina walczy sama ze sobą” i zuchwale sądzą się z lokalnymi władzami o jej propozycję dotyczącą połączenia z Prawosławnym Kościołem Ukrainy. Sama zaś moskiewska („autonomiczna i niezależna”) cerkiew stała się zbiegowiskiem i rozsadnikiem kolaborantów, zdrajców i szpiegów. Odnosi się wrażenie, że wszyscy oni jakby nie zauważali tych okrucieństw, których dopuszczają się ordyńscy okupanci. Ale jeśli z obcymi politykami i biurokratami trudno się dogadać, to inny musi być język ze „swoimi”… Czasu na głębokie rozmyślania i działania nie ma. Egzystencjalna wojna trwa wszędzie, w każdym miejscu. Przecież w porządku dziennym jest istnienie Narodu Ukraińskiego, Państwa. Kto kogo. Trzeba wytrwać przed nazistowską nawałą i zwyciężyć znienawidzoną Moskowię. Do tego potrzebna jest polityczna i narodowa wola, która koncentruje się w bezalternatywnej decyzji – wszystko, co moskiewskie w Ukrainie, musi spocząć w Bogu. Ich „kultura”, język, cerkiew, biznes, kacapska informacja, mentalna tolerancja, moskiewski smród w gabinetach władzy, ruskomirowska przestrzeń edukacyjna muszą być tabuizowane. Na zawsze. Posłańcy „ruskiego miru”, niezależnie od tego, w jakich szatach „odstawiają szopkę” – sutannach, sędziowskich togach, poselskich smokingach, scenicz-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pragną tego także dzisiejsi kremlowscy naziści. Tej szatańskiej celowi podporządkowane jest wszystko bez wyjątku: od koszar, więzień, szkół i korytarzy władzy po gundiajewskie cerkwie i propagandowe szoły w stylu gebbelsowskim, przesiąknięte ruskomirstwem. Oto od kilkunastu lat Rasza nieustannie chce narzucić Ukrainie tę barbarzyńską ideologię, „kulturę”, zdziczałe myślenie i tyraniczną wolę, mocno licząc na piątokolumnistów, zdrajców i mankurtów. Dlatego musimy całkowicie oczyścić te moskiewskie stajnie, wysyłając wszystkich – oligarchów, moskwofilów, łotrów i popów – do Mokwy, bliskiej im „duchem”. Dobrze, że wreszcie rozpoczął się nieduży banditopad. Znacjonalizowano pierwsze pięć obwodowych spółek energetycznych, których właścicielami są rosyjscy oligarchowie z wiceprzewodniczącym rosyjskiej dumy Babakowem na czele, którzy latami grabili Ukrainę. Mrowie takich moskiewskich przybłędów kontrolowało (-uje) sektor finansowo-przemysłowy, energetyczny, informacyjny, rozrywkowy i hazardowy. Blisko 17 tysięcy przedsiębiorstw na Ukrainie na początku pełnoskalowej wojny miało w gronie założycieli i właścicieli obywateli Rosji i Białorusi. A teraz tego śmiecia trzeba jak najszybciej się pozbyć. Należy znacjonalizować mienie przez nich zagarnięte, kapitały dla Narodu Ukraińskiego. Dla gospodarki, biznesu i kultury nazistowskich morderców – ani jednego żywego miejsca na Ukrainie. Dlatego dziś, gdy SBU ujawniła także ponad trzy tuziny wrogich agentów wśród moskiewskiego duchowieństwa, które otrzymało prawne schronienie (Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego) dzięki Zarządzeniu Gabinetu Ministrów Ukrainy „Kwestia przekazania w bezpłatne użytkowanie Świętouspieńskiej Kijowsko-Peczerskiej Ławrze (klasztor męski) Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej budynków i budowli” z 11 lipca 2013 roku, trzeba działać zgodnie z interesami bezpieczeństwa narodowego. Przede wszystkim. Należy uchylić ten absurdalny dokument, podpisany przez ówczesnego premiera Ukrainy Azarowa, który dziś żyje na garnuszku putinowskiej Rosji. Bo do BEZPŁATNEGO użytkowania przekazano 79 budynków i budowli położonych na ulicy Ławrskiej 11 i 15. Zawarto także UMOWĘ między Narodowym Rezerwatem „Kijowsko-Peczerska Ławra” a klasztorem UKPD. Dziwne, ale wartość wszystkich tych bezcennych zabytków (79 historycznych, religijnych, gospodarczych obiektów Państwa) – to zaledwie 22 miliony 863 tysiące hrywien (jakieś 500 tys. dol.). Sądzę, że ten „targ” mogą poprzeć jedynie te 8 „kulturalnie” martwych pomników Puszkina, płaskorzeźb i obrazów mozaikowych, które wciąż straszą w znaczących miejscach Kijowa – stolicy Ukrainy. Zadaję sobie pytanie. Czy naprawdę za każdy taki słusznie obalony „kulturalny” eksponat imperialnego maura (jak ta sprawiedliwość niedawno tryumfowała w centrum Kijowa) będą również wszczynać sprawy karne? Mam nadzieję, że Ukraina, walcząca z przeklętą Moskwą, nie będzie tolerować tej hańby. Podobnie jak tego, że doprowadzi do logicznego końca „szczekanie” politycznych szakali w przestrzeni ukraińskiej, dla których przeznaczone miejsce to wąchanie parasz Sołowjowa-Skabiejewa. Istotne, że w październiku br. zapadło wyższe orzeczenie sądu o zakazie działalności 11 partii o antyukraińskiej orientacji. Ale to dopiero połowa sprawy. Bo ich członkowie i członkinie nadal zajmują odpowiedzialne stanowiska i funkcje – od posłów i rektorów po wpływowych biznesmenów. Wroga w ten sposób się nie pokonuje. Nie można dopuścić, by nieszczęście znów przyszło na Ukrainę, ponieważ ci wyrodki-moskwofile, jak „Bękarty Katarzyny // Szarańczą siadły”, nadal będą służyć wrogiej sile. Musimy postępować według zawiszych zasad Szewczenki, gdy swoi ludzie „we własnej chacie” szukają własnej Prawdy! Bo tylko tam znajdziemy naszą „I siłę, i wolę”. Do Zwycięstwa!
Tłumaczenie maszynowe
Przywódca WS „Swoboda”, major Sił Zbrojnych Ukrainy Ołeh Tiahnybok z okazji 31. rocznicy powstania zjednoczenia politycznego (13 października 2022 roku) udzielił wywiadu, w którym nakreślił obecny status organizacji oraz opowiedział o służbie w wojsku i walce tysięcy swobodowców o wolność ojczystej ziemi. – Jak „Swoboda” przywitała 24 lutego? Czy wierzył pan, że Putin jednak odważy się na pełnoskalową inwazję? I czym dzisiaj zajmuje się partia? – Moskowia była, jest i będzie największym wrogiem naszej państwowości. „Swoboda” zawsze to podkreślała, jeszcze od czasu odzyskania niepodległości Ukrainy w 1991 roku. Dlatego ani początek wojny w 2014 roku, ani pełnoskalowa inwazja w tym roku nie były dla nas zaskoczeniem. 24 lutego mieliśmy gotowy plan działań. Mieliśmy zebrane informacje o rodzinach członków partii i sympatyków, których w razie eskalacji na froncie trzeba będzie operacyjnie ewakuować z obwodów przygranicznych. Wiedzieliśmy o każdym swobodowcu, który będzie mógł stanąć do walki. W związku z tym od razu, gdy tylko wprowadzono stan wojenny, jak należy zgodnie z prawem, „Swoboda” zawiesiła swoją działalność polityczną. Nie uważaliśmy, że właściwa jest polityczna kłótnia, która zazwyczaj jest przypisana ukraińskiej polityce. To niegodne i niepaństwowe zajmować się politycznymi intrygami, a w czasie wojennym – zbrodnicze. Dlatego skierowaliśmy wszystkie siły i zasoby na obronę państwa i kontynuowaliśmy koordynowanie pracy organizacji poprzez organizację społeczną „Legion Swobody”. – Proszę opowiedzieć szczegółowiej o „Legionie Swobody”. Jak zorganizowana jest jego praca, jaki jest główny kierunek działalności? – „Legion Swobody” został stworzony w 2015 roku jako zjednoczenie kombatanckie wszystkich swobodowców, którzy biorą udział w wojnie moskiewsko-ukraińskiej. Wtedy wpadliśmy na pomysł, by zorganizować wszystkich członków partii, którzy walczą za Ukrainę, w jedno zjednoczenie, żeby wygodniej było wspierać ich w tej wojnie, pomagać ich rodzinom, rehabilitować po ranach, udzielać pomocy psychologicznej. Jednak dzisiaj „Legion Swobody” to nie tylko swobodowcy, którzy z bronią w ręku bronią Ukrainy. To także wolontariusze, którzy zajmują się zaopatrzeniem bojowników (Służba Wolontariacka „Swobody”, zjednoczenie Ukrainek „Jaworyna” i inne). To również nasi przewodniczący rad obwodowych, merowie miast i inni przedstawiciele samorządu lokalnego, którzy wspierają front na tyłach i przyjmują Ukraińców zmuszonych uciekać przed okupacją. To także ci swobodowcy, którzy z różnych przyczyn nie mogli opuścić tymczasowo okupowanych terytoriów i dzisiaj stawiają opór wrogowi na jego tyłach. – Czy może pan powiedzieć, ilu swobodowców bierze udział w działaniach bojowych? – Około dwóch tysięcy. Pierwszy batalion swobodowski – „Sicz” – został sformowany jeszcze w czerwcu 2014 roku. Od tamtej pory jego bojownicy przeszli faktycznie wszystkie gorące punkty. Z czasem „Sicz” została zintegrowana ze strukturą MSW jako batalion specjalnego przeznaczenia. W 2016 roku siczowcy pod dowództwem majora MSW Maksyma Morozowa (Lutego) zajęli pozycje w Awdijiwce i do tej pory heroicznie nie ustąpili ani metrem ukraińskiej ziemi. Teraz znaczna część swobodowców służy w ochotniczym batalionie „Swoboda”, który został sformowany 24 lutego przy obronie terytorialnej Kijowa. Szkieletem batalionu stała się kijowska miejska „Swoboda”, a jego dowódcą – przewodniczący organizacji, były deputowany Rady Miejskiej Kijowa, dzisiaj major Gwardii Narodowej Ukrainy Petro Kuzyk. Batalion brał udział w walkach o stolicę, niszczył wroga w Hostomlu, Buczy, Irpieniu, Rubiżnym, Siewierodoniecku. Tutaj służą zastępca przewodniczącego WS „Swoboda”, były deputowany ludowy, młodszy porucznik Gwardii Narodowej Ukrainy Andrij Illenko, przewodniczący czernihowskiej „Swobody” Denys Popow i inni. Także duża liczba swobodowców służy w „Karpackiej Siczy”, która jeszcze w 2014 roku została założona przez przewodniczącego zakarpackiej „Swobody”, dowódcę „Legionu Swobody” Ołeha Kucyna. Przez 8 lat wojny bojownicy „Karpackiej Siczy” brali udział w walkach o Pisky, donieckie lotnisko, kopalnię Butiwka, Wodiane, Opytne, Perwomajsk. W tym roku także bronili Kijowa, trzymali pozycje w Irpieniu, Romanówce, Stojance oraz na kierunku browarskim. Po deokupacji obwodu kijowskiego pododdział wykonuje zadania bojowe na kierunku iziumskim, zaciska wroga w pierścień pod Lymanem – już jako 49. samodzielny batalion strzelecki Wojsk Lądowych Sił Zbrojnych Ukrainy. Właśnie tam, pod Iziumem, w czerwcu tego roku Ołeh Kucyn heroicznie zginął w walce z okupantami. Dzisiaj w „Karpackiej Siczy” wśród innych służą przewodniczący kijowskiej obwodowej „Swobody” Ihor Sabij i przewodniczący swobodowskiej młodzieżówki Rusłan Andrijko. Stworzono jeszcze około dziesięciu ochotniczych formacji obrony terytorialnej, w szczególności – ochotniczy batalion „Femida” (Czornobajiwka) pod kierownictwem przewodniczącego krymskiej „Swobody”, deputowanego ludowego Ukrainy 7. kadencji Eduarda Łeoniwa. Ogółem swobodowcy służą faktycznie we wszystkich istniejących pododdziałach. Wielu towarzyszy broni jest w 5. samodzielnym pułku szturmowym Sił Zbrojnych Ukrainy, który stoi pod Bachmutem, w szczególności jest to były deputowany ludowy Jurij Syrotiuk i przewodniczący lwowskiej obwodowej „Swobody” Mykoła Zińko. Przewodniczący mikołajowskiej obwodowej „Swobody” Jurij Szestyryczenko służy w 36. brygadzie piechoty morskiej, zmobilizowany został także przewodniczący czerkaskiej „Swobody” Serhij Woronow. Wśród swobodowców są też artylerzyści: byli deputowani ludowi Ołeksij Kajda i Markijan Łopaczak – w 45. samodzielnej brygadzie artylerii, były wiceprzewodniczący parlamentu, przewodniczący Sekretariatu WS „Swoboda” Rusłan Koszułynskyj – w 356. pułku artylerii. Walczą także byli deputowani ludowi ze „Swobody” Andrij Tiahnybok (103. brygada, Doniecczyzna) i Ołeh Osuchowskyj. Także i ja jeszcze w lutym zostałem zmobilizowany w szeregi Sił Zbrojnych Ukrainy. – Czy „Swoboda” ma straty na froncie przez te 8 lat? – 108 poległych, około 150 rannych. To byli zarówno młodzi chłopcy, jak i doświadczeni mężczyźni oraz dziewczęta… Ogromna strata dla organizacji i wielki ból dla rodzin. Ale padł jeden, a na jego miejsce, żeby pomścić, stanęło dwóch. Innej drogi nie mamy. – Co w pana rozumieniu będzie ukraińskim zwycięstwem? – Zwycięstwem Ukrainy nie będzie podpisanie jakiejś umowy o powrocie do granic sprzed 24 lutego czy nawet 1991 roku. Zwycięstwem Ukrainy będzie rozpad Moskowii. Inaczej za rok lub dwa imperium napadnie znowu. Misją naszego pokolenia jest zrobienie wszystkiego, żeby nasze dzieci i wnuki nie musiały już walczyć o Ukrainę, a szczęśliwie żyły na swojej, przez Boga danej ziemi. Moskwa upadnie! Służba prasowa WS „Swoboda” 30 października. Ranek. Straszna wiadomość ze szpitala: jej mąż zmarł. „Moje szczęście! Moje słoneczko! Mój najlepszy na świecie! Jak ja mam teraz żyć?” – rozpaczliwie pyta żona. A żyć musi! Teraz za dwoje. Za siebie i za Illę, któremu mijał 31. rok… Mychajło KEMKIN, student wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki
Tłumaczenie maszynowe
W „Słowie Proświty” (nr 36–38) na trzech szpaltach opublikowano poruszające eseje studentów-dziennikarzy profesora Mykoły Tymoszyka „Bohaterowie nie umierają – jeśli się o nich pamięta!”. Ten wybór powstał na poparcie ogólnonarodowej inicjatywy stworzenia martyrologu poległych bohaterów nowożytnej rosyjsko-ukraińskiej wojny. Redakcja tygodnika otrzymała pierwsze odzewy na kontynuację tego szlachetnego przedsięwzięcia.
Ilja urodził się w Zaporożu. Bardzo kochał swoje rodzinne miasto. Tu marzył o spacerach najdłuższą aleją w Europie, podziwianiu majestatycznej Chortycy, o ożenku i wychowywaniu własnych dzieci… W 2014 roku brał udział w Rewolucji Godności, a potem pojechał na Donbas jako ochotnik, aby bronić Ukrainy. W batalionach „Sicz” i „Karpacka Sicz” przeszedł przez najgorętsze punkty. Towarzysze broni charakteryzują Ilię jako doświadczonego wojownika i wielkiego patriotę. Był życzliwym, pogodnym i odważnym kompanem, zawsze gotowym do pomocy. A jego uśmiech jaśniał jak słońce. Później zwolnił się ze służby i wrócił do rodzinnego Zaporoża, bo tylko tutaj mógł poczuć spokój i nabrać sił. Cieszył się życiem ze swoją rodziną, zajmował się ukochaną pracą, chwytał każdą chwilę, którą mu podarowywał los. Ale 24 lutego jego życie się zmieniło… Zaporoże przekształciło się w miasto na linii frontu. Ilja jako weteran ATO jednym z pierwszych dołączył do szeregów obrony terytorialnej. Jego 110. brygada mocno broniła miasta, a Ilja walczył jak kozak. Jego doświadczenie i niezłomny duch dodawały pewności siebie towarzyszom broni. Mimo ciągłego ostrzału żołnierze trzymali się, Ilja optymistycznie starał się uśmiechać, dodając otuchy przyjaciołom. Stał w obronie jak skała, marząc o spotkaniu z ukochaną. Walczył, bronił. Ale 24 października spotkał się z wrogą kulą… — Rano, 25 października. Ciężkie obrażenia, duża utrata krwi, Ilja jest ciężko ranny, ale stabilny. Staram się nie płakać, muszę być silna za nas oboje. Delikatnie dotykam jego włosów: „Jesteś silny! Będziesz żył! Potrzebujesz mnie! Tylko trzymaj się!” – tak opisuje tamten dzień żona.
Tłumaczenie maszynowe
O autorze. Wiktor Iwanowycz Skoryk urodził się w 1954 roku w Charkowie w rodzinie robotniczej. Po linii ojca jest potomkiem kozaków słobożańskich, którzy mieszkali na chutorze Skoryky nad brzegiem Dońca. W 1976 roku ukończył wydział mechaniczno-matematyczny Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego. W 1987 roku zdobył wykształcenie zawodowe politologa i socjologa w Kijowskim Instytucie Zarządzania Politycznego i Społecznego, które następnie kontynuował w aspiranturze tej placówki. Uczestnik likwidacji awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Brał aktywny udział w Pomarańczowej Rewolucji od jej pierwszego do ostatniego dnia. Również od początku do zwycięstwa był jednym z organizatorów, motywatorów i uczestników Rewolucji Godności. Żonaty. Ma troje dorosłych dzieci i dwoje wnucząt. Syn Wołodymyr od pierwszych dni wielkoskalowego ataku nazistowskich hord Moskwy poszedł na ochotnika do Sił Zbrojnych Ukrainy, bierze udział w wyzwalaniu Ukrainy od okupantów. Wiktor SKORYK
Na naszą ziemię przyszła zima – ten „generał Zima”, na którego, jak na głównego „swojego generała”, od wieków powołuje się w swoich zaborczych planach moskiewska horda. Za pomocą tego „generała” Moskwa po pierwsze liczy na przerwę w wojnie, aby wylizać swoje rany po serii uderzeń, zadanych drapieżnemu zwierzęciu-hordzie przez ukraińskie wojsko podczas jesiennych bojowych żniw na polach zwycięstwa na Charkowszczyźnie i prawobrzeżnej Chersońszczyźnie. Podczas tej pauzy w wojnie, na którą wróg liczy, planuje on zgromadzić maksimum dodatkowej broni i amunicji, a także jak najwięcej zaangażować i przygotować do wojny mobików dla swoich planów przyszłej „ruskiej wiosny” – swoich nowych agresywnych planów „przymuszenia do pokoju” Ukrainy – to jako minimum, i całkowitego zniszczenia państwa Ukraina jako takiego – imperialno-nazistowskiego „ostatecznego rozwiązania kwestii ukraińskiej”. Przez 9 miesięcy wojny, według szacunków Oryx, które uwzględniają tylko potwierdzone fakty – zdjęcia i wideo, które są w dyspozycji tej agencji, Rosja straciła 8044 jednostki sprzętu wojskowego, a mianowicie: 1504 czołgi (862 z nich zostały zniszczone, 522 przejęte); 718 bojowych wozów opancerzonych (439 zniszczone, 245 przejęte); 1748 bojowych wozów piechoty (1078 zniszczone, 553 przejęte); 154 wieloprowadnicowe wyrzutnie rakietowe; 80 przeciwlotniczych zestawów rakietowych. Przy tym, według danych Oryx, Ukraina straciła 2289 jednostek sprzętu, z których zniszczono 1372, uszkodzono – 94, porzucono – 60, przejęto – 762. Ważne jest, aby zaznaczyć, że są to minimalnie możliwe straty, ponieważ w toku działań wojennych zdjęcia i nagrania wideo obejmują tylko część strat. Łatwo się przekonać, że straty wroga w czasie pełnoskalowej wojny w ciągu 9 miesięcy są prawie 4 razy większe niż straty ukraińskiego wojska. Według danych Sztabu Generalnego SZU, na dzień 21 listopada Rosja w wojnie przeciwko Ukrainie straciła już 84600 sztuk już nieżywej nieczystej siły, 2892 czołgi, 5822 bojowe wozy opancerzone, 393 wyrzutnie rakietowe, 278 samolotów, 261 śmigłowców, 209 środków obrony przeciwlotniczej, 1870 systemów artyleryjskich oraz 16 okrętów i kutrów (wśród których dwa flagowce floty – „dumy” Rosji) oraz 1537 bezzałogowców. Tylko tej liczby zabitych (a przecież są jeszcze ranni, zaginieni bez wieści i jeńcy) oraz zniszczonej liczby sprzętu wojskowego Rosji wystarczyłoby, całkiem możliwe, żeby przy chęci w ciągu miesiąca-dwóch przejść przez Europę aż do brzegu Oceanu Atlantyckiego, biorąc pod uwagę sumarycznie dostępną broń Europy i jej „gotowość” do walki. Tym bardziej, że w tak krótkim czasie USA drogą morską i powietrzną, desantem fizycznie nie zdołałyby i nie zdążyłyby pomóc Europie. Stałoby się to, co stało się w Europie w 1940 roku, kiedy Wehrmacht, poprzednik dzisiejszych wojsk rosyjskich nazistów, przeszedł Europę jak nóż przez masło w półtora miesiąca. Stałoby się w końcu to, o czym tak rozprawiali niektórzy europejscy fałszywi marzyciele-pacyfiści: „Zjednoczona Europa – od Władywostoku do Lizbony!”. Ale przecież oprócz tych już zabitych i tego już zniszczonego sprzętu, Kreml ma jeszcze kilka milionów nazistów gotowych chwycić za broń i sprzęt wojenny, gotowy po barbarzyńsku niszczyć wszystko wokół. I tę hordę najeźdźców ukraiński heroiczny naród – początkowo niemal gołymi rękami, a potem z pomocą zbiorowego Zachodu, która zaczęła być udzielana najpierw małym strumyczkiem, a potem coraz pełniejszym korytem z dopływami z różnych krajów – zatrzymał własnymi siłami, swoim wojskiem, swoimi ochotnikami, obroną terytorialną, partyzantami i całym narodem – bojową tołoką. Nasze Siły Zbrojne w tym czasie nie tylko zatrzymały hordę, ale i przeszły do wyzwoleńczej ofensywy, wyzwoliły całą Kijowszczyznę, Czernihowszczyznę, Sumszczyznę i Charkowszczyznę, prawobrzeżną Chersońszczyznę, północną Doniecczyznę, weszły na wschodnią Ługańszczyznę. Nasz naród i nasze wojsko dokonały tego historycznego fenomenu, któremu nie ma analogów na świecie i w historii. W warunkach surowych sankcji nałożonych przez Zachód, dla Rosji zwiększenie lub chociaż odnowienie ilości broni i amunicji jest problematycznym zadaniem, bez którego już straciła inicjatywę w prowadzeniu wojny, a w dalszej perspektywie sytuacja dla niej będzie się tylko pogarszać: niszczenie broni i żywej siły agresora za pomocą zaawansowanej technologicznie broni dostarczonej Ukrainie przez Zachód rośnie i w tym czasie, w szczególności w walkach artyleryjskich, które są decydujące w toku tej wojny, Ukraina uzyskała co najmniej parytet sił kosztem precyzji, zasięgu strzału i mobilności zastosowania systemów artyleryjskich na frontach, chociaż przewaga ilościowa 2-3 krotna utrzymuje się po stronie Rosji, ale nie 7-15 krotna, jak to było wcześniej. Szans na odzyskanie swojej przewagi w ciężkim sprzęcie Kreml nie ma, perspektywy mają odwrotny nieuchronny trend: wzrost przewagi Sił Zbrojnych Ukrainy, a z czasem i do hegemonii w jakości i ilości uzbrojenia. Bo i Ukraina, i Zachód „jeszcze nie zaczynali”: obecnie trwa intensywne zwiększenie produkcji najnowszej, skutecznej broni, które prędzej czy później zamknie ten „gestalt” wojny. To teraz tylko kwestia czasu, ale czasu tak trudnego dla Ukrainy – ofiarnych strat i ruin. Pomimo chęci i prób Moskwy uzyskania tej zimowej przerwy, aby dojść do siebie, nikt jej tego nie podaruje. Czas krótkowzrocznych „prezentów” i błędów minął, ich limit został wyczerpany. Jestem pewien, że operacje ofensywne Sił Zbrojnych Ukrainy będą prowadzone także zimą, aby nie dać możliwości wrogowi dojść do siebie i spróbować odzyskać inicjatywę w toku wojny. Stały, nieustanny nacisk, tworzenie mnóstwa potencjalnych możliwych kierunków natarcia, staranne oczyszczanie od wroga ogniem artyleryjskim „szarych stref”, niszczenie logistyki wojskowej na tyłach wroga, jego miejsc dyslokacji i zgrupowań – to właśnie to, co trzeba robić i to, co w rzeczywistości realnie jest robione. I nie jestem pewien, czy sukcesy naszej zimowej kampanii wojennej będą mniejsze niż minionej, urodzajnej jesieni. Mogą być nawet większe. I ku temu są pewne dodatkowe przesłanki, oprócz wszystkich tych, które zostały przytoczone powyżej. Niegotowość intendentury hordyckiego wojska do zimy (czyli zaopatrywanie wojsk w żywność, paszę, mienie mundurowe i kwaterunkowo-gospodarcze, obsługa kwaterunkowa i bytowa personelu) – to nie tylko przysłowiowa kwestia, ale i bezsporny fakt. Totalna korupcja, rozkradanie, traktowanie swojej żywej siły jak bydła – to też jeszcze jedna odwieczna „skrepa” (fundament) „ruskiego miru”, jego, nie, nie pięta achillesowa, a totalny wrzód na całym jego niezdarnym, nieporęcznym ciele. A zimą taka niegotowość ma szczególne znaczenie. Rosyjskie wojska w istocie nie są gotowe do prowadzenia wojny zimą. Jeszcze dlatego nie są gotowe, że początkowo były pewne swojego blitzkriegu – „4 dni”, a kiedy on zawiódł, to zapewniały siebie i wszystkich o „przewadze dzielnego rosyjskiego ducha i broni” – to wyższościowe „my jeszcze nie zaczynaliśmy”, a potem ta konik polny – „lato czerwone prześpiewała, obejrzeć się nie zdążyła, jak zima wali w oczy”. Dlatego też z całych sił starają się uniknąć prowadzenia działań wojennych zimą. Właśnie dlatego (to po drugie) Kreml chce wykorzystać swój główny atut, który mu się wydaje – Andrij Illenko: Kierunek bachmucki. Stoimy!
się nieprzezwyciężonym, – terroryzm energetyczny, aby zniszczyć system energetyczny Ukrainy, pogrążyć ją w mroku beznadziei i gospodarczego kolapsu, a także sprowokować w Europie Zachodniej wzburzenie oraz niezadowolenie szerokich warstw społeczeństwa deficytem surowców energetycznych i wysokimi cenami na nie, a tym samym osłabić zdolność, chęć i możliwość zbiorowego Zachodu do skutecznego pomagania Ukrainie w wojnie z Moskwą. I w tym terrorystycznym szantażu Kreml wybiera najbardziej barbarzyńskie sposoby: ukraiński system energetyczny próbuje zniszczyć masowymi uderzeniami rakietowymi i nalotami stad dronów-kamikadze, a gazociągi prowadzące do Europy – podwodnymi wybuchami, szantażem energetycznym oraz masową pracą agentów wpływu i sojuszniczych wobec Kremla marginalnych ugrupowań politycznych, a nawet państw, takich jak Węgry, w celu tworzenia przeszkód w przeciwstawianiu się zjednoczonej Europy szantażowi Rosji i organizowaniu fali niezadowolenia wśród mieszkańców krajów europejskich, jednocześnie próbując wzniecić falę antyzachodniej, antynatowskiej histerii w szeregach eurosceptyków w państwach Europy, w tym także na Ukrainie, a również w krajach Azji, Ameryki i Afryki. Właściwie zima dla Rosji jest ostatnią szansą, jak jej się wydaje, na odwrócenie biegu wojny na swoją korzyść. Zima jest rozstrzygnięciem, deadline’em wojny, po którym nastąpi rozwiązanie: nadejdzie wiosna, w Europie ociepli się, a jej stosunek do Moskwy stanie się, przeciwnie, lodowaty. Od tego czasu europejska gospodarka zaaklimatyzuje się, faktycznie całkowicie pozbędzie się uzależnienia energetycznego od toksykozy dostaw rosyjskich surowców energetycznych, z pełną mocą zaczną działać już uzgodnione i wprowadzone sankcje, co więcej, jest całkiem oczywiste, że tych sankcji będzie więcej i staną się one bardziej dotkliwe i precyzyjne. Wszystko to Rosja dobrze rozumie i dlatego konwulsyjnie próbuje wykorzystać swojego generała – „generała Zimę”. Zapowiadam: te konwulsje i dążenia są daremne, są skazane na porażkę. Demokraci długo się zaprzęgają, ale potem stają się nieprzezwyciężoną siłą. Swoją nazistowską szansę na blitzkrieg Rosja już straciła – Ukraina stała się niezłomną barierą, dlatego horda jest skazana na klęskę. Przytoczone fakty i tendencje, a także ostatnie wydarzenia, właśnie o tym bezsprzecznie świadczą: po zmasowanych atakach rakietowych na Ukrainę, które miały miejsce w ostatnim czasie, państwa zbiorowego Zachodu w trybie pilnym, przyspieszonym dostarczają Siłom Zbrojnym Ukrainy różne systemy obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej (OPL i OPR), nawet ci, którzy do tej pory unikali tego pod różnymi pretekstami i sformułowaniami. Na Ukrainie przez naszych zachodnich partnerów obecnie fundamentalnie budowany jest zintegrowany system OPL i OPR małego, średniego i dalekiego zasięgu, w tym z przekazaniem najnowszych systemów ochrony nieba, takich jak NASAMS, a także IRIS, których nie ma na wyposażeniu w żadnym kraju świata. Takich potężnych systemów dla Ukrainy potrzeba, według moich szacunków, co najmniej 10-15, optymalnie – 15-20; obecnie jest ich już na Ukrainie, według różnych szacunków, od 5 do 8, a zimą, w najbardziej niebezpiecznym i odpowiedzialnym czasie dla ochrony obiektów energetycznych, może ich być 8-10, co znacząco zabezpieczy niebo Ukrainy. Jeszcze jeden problem – naloty dronów-kamikadze. On też obecnie jest rozwiązywany: intensywnie trwa dostarczanie licznych różnorodnych małych systemów i instalacji. Lecz 100% gwarancji nie istnieje nigdy i nigdzie, nie daje jej ani Bóg, ani bank, ani system OPL i OPR. Ale tylko ten, kto walczy, ten zwycięża, takich kocha los, Niebo i dobrzy ludzie. Tym bardziej, że nasi wojownicy okazali się nadzwyczaj bystrzy i zdolni do szybkiego uczenia się najnowszej techniki każdego rodzaju oraz wykorzystywania jej tak skutecznie, że dziwi to nawet przedstawicieli firm-projektantów, którzy sami nie liczyli na taką efektywność. Jeszcze jednym impulsem do wzmocnienia pomocy Ukrainie stało się to, co wydarzyło się w Polsce, gdzie dwoje obywateli tego kraju zginęło w wyniku agresji moskiewskiej furii i – Europa naocznie poczuła, że wojna już bezpośrednio dobija się do ich drzwi i nie ma na to innej rady, jak znacząco zwiększyć swoje wysiłki w dostarczaniu broni dla Sił Zbrojnych Ukrainy, a także wzmocnić presję i sankcje dla państwa-terrorysty. I znamienne oraz oczywiste jest, że właśnie to wydarzenie, wraz z dywersjami na gazociągach i innymi prowokacyjnymi działaniami agresora, wreszcie przekonały ostatecznie Zgromadzenia Parlamentarne Rady Europy (13 października) i NATO (21 listopada), że Rosja jest państwem-terrorystą, o czym jednogłośnie przyjęto rezolucję. A już 23 listopada Parlament Europejski zagłosuje za rezolucją, w której Rosja, bez wątpienia, zostanie uznana za państwo-sponsora terroryzmu. Nowa przewodnicząca ZP NATO Joëlle Garriaud-Maylam wczoraj (21.11.2022 r.) jednoznacznie oświadczyła: „Teraz żadnych wątpliwości być nie może. Rosyjscy przywódcy zachowują się jak prawdziwi terroryści, przejawiając bezprecedensowe barbarzyństwo, atakując pokojowych mieszkańców i infrastrukturę cywilną. Musimy działać, i oni muszą
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
piętna niewolników... Niewolnik zaczyna się od kłaniania się cudzym bożkom... Zaczyna się od wewnętrznego Sirki, który sprzedał swoje, ojcowskie za wirtualne trzydzieści srebrników... I z którego śmieje się świat... I, o dziwo, ten niewolnik wyszukuje usprawiedliwienia i zalegalizowuje tymi wymysłami swoje niewolnictwo... Daje motywację najeźdźcy do potwierdzenia swojego prawa do jego terenów, do jego plemienia... Do żony... Do dzieci... Ten, kto czyha na twój dom, nie może być twoim przyjacielem... Nie można całować się z wilkiem, bo bestia wyczeka odpowiedni moment i przegryzie ci gardło, odgryzie twoją rękę, oderwie nogę... Zje twoje serce... Niewolnik nie rozpoznaje w sobie niewolnika, bo ukąszony przez podstępnego hybrydowego wampira, który wpuścił w jego krew złudzenie o niższości jego narodu... Tego, który był pierwotnym źródłem dla tworzenia wielu etnosów... Każda ziemia ma swoją tradycję, swoją kulturę i chroni to wszystko dziedziczne bezcenne bogactwo potężna twierdza... język tej ziemi... Nie ma języka – nie ma twierdzy... Nie ma kultury... Nie ma i narodu... (Napisano latem 2020 roku, ponad dwa lata temu...) Jakoś w czasie mojej nauki w Lipsku, mój znajomy Niemiec wciąż ciągnął mnie, by zapoznać z Wernerem Tübke, którego do dziś szanuję, ale u mnie ciągle znajdowały się jakieś ważniejsze powody i sprawy, i wciąż odkładałem to spotkanie... Dlatego to spotkanie tak i nie doszło do skutku... A ja tego żałuję do teraz... Twierdzy wam ducha i ciała... Przychodźcie na wystawę „Przebudzenie w mądrości”, która potrwa do końca roku. Językiem sztuki próbowaliśmy powiedzieć to, czego nie da się wypowiedzieć słowem. W tym trudnym dla nas wszystkich czasie wojny kultura ukraińska jest bronią... I ona działa, ta broń... I pracuje na nasze zwycięstwo oraz na przyszłość Ukrainy. Nie narzekajcie na życie, twórzcie je sami. Jak człowiek patrzy na świat, tak i świat patrzy na niego... Informacja i zdjęcia ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
Pod takim tytułem w Kijowie, w centrum handlowym Gorodok Gallery, otwarto wielką wystawę obrazów znanego malarza Jurija Nahułki. 140 płócien ukraińskiego artysty zachwyca swoją głębią i niepowtarzalnością. To twórczość, która porywa i nie puszcza! Mykoła Hołomsza: Zima nas nie przeraża! Sława Ukrainie! ofensywnym przełamaniom naszych wojsk na Charkowszczyźnie i północy Doniecczyzny, a także na Chersońszczyźnie. Zaciekłość wrogich ataków na Bachmut jest zrozumiała: Kreml chce sprzedać swojemu “głębokiemu ludowi” choćby jakiś sukces, a ten sukces ogranicza się teraz do dążenia do wyjścia na linie administracyjne obwodów donieckiego i ługańskiego oraz utrzymania nadmorskich części obwodów zaporoskiego i chersońskiego. Szagrenowa skóra nazistowskiego drapieżnika nieubłaganie kurczy się z każdym nowym uderzeniem ofensywnym Sił Zbrojnych Ukrainy. Ługańszczyzna. Nasze wojska, po wyzwoleniu Charkowszczyzny, metodycznie, stopniowo, bez kawaleryjskich ataków, ale z rozumnym manewrowaniem, nieuchronnie posuwają się do Swatowego i wyszły już faktycznie tuż do strategicznie ważnej drogi R-66, która biegnie wzdłuż całej aglomeracji z licznych miejscowości nad rzeką Krasną, wśród których najważniejsze to Niżnia Duwanka – Swatowe-Kreminna-Rubiżne-Siewierodonieck-Lisiczańsk. W ten sposób pełna kontrola nad trasą R-66 daje możliwość naszym wojskom zmniejszyć zaopatrzenie wrogich sił na tym froncie, natomiast gwałtownie poprawi zaopatrzenie, logistykę i mobilność naszym wojskom. Rozwiązanie biegu wydarzeń jest tutaj coraz bliżej. Ale nie będziemy się spieszyć. Siły Zbrojne Ukrainy mają rozumnych taktyków i strategów, zaufajmy im, zasłużyli na to zaufanie. Zaporoże. Artyleryjskie wymiany ognia. Ukraińska artyleria metodycznie przygotowuje tę okupowaną część obwodu zaporoskiego do nieuchronnej wyzwoleńczej ofensywy. Kiedy i jak, znów powtórzę, ufajmy profesjonalizmowi dowództwa Sił Zbrojnych Ukrainy, sprawności, rozumnej, kreatywnej inicjatywie oraz kunsztowi wojskowemu naszych żołnierzy. “Generał Zima”, na którego tak bardzo liczy drapieżna bestia z Zalesia, obróci się dla wroga w Marę – śmierć. Razem z ich dziadami-walczakami, mrozami-maruderami z workami na plecach – z sedesami, pralkami, lodówkami i sakralnymi dla ruskiego miru telewizorami… Kto sieje mrok, zbierze wielki mrok. Kto sieje prawdę, posieje sławę. Odda się każdemu zgodnie z jego czynami. Za wami prawda, za wami sława. I wola święta! Sława Ukrainie! być osądzeni jako terroryści przed międzynarodowymi trybunałami”. I na koniec krótko rozważmy, co ostatnio dzieje się na frontach wojny Ukrainy przeciwko imper-nazistowskim okupantom. Chersońszczyzna. Po udanym wygnaniu okupantów z prawobrzeżnej Chersońszczyzny sytuacja w tym regionie ustabilizowała się. Ukraińskie wojsko oczyściło z okupacyjnego śmiecia prawy brzeg Dniepru, wróg głównymi siłami odstąpił od lewego brzegu na odległość 15-20 km, aby zabezpieczyć swoje pozycje przed bezpośrednimi uderzeniami ukraińskiej artylerii i próbuje zbudować tutaj nowe linie obrony przed możliwym rozwojem ofensywy ukraińskich wojsk. W ten sposób powstała obecnie faktycznie “szara strefa” pasem o szerokości 15-20 km i długości co najmniej 100-120 km, gdzie wróg pozostawił nieliczne punkty kontrolne, na których stoją ofiarne oddziały spośród zmobilizowanych, aby zaznaczać swoją obecność w tej strefie. Oczyścić ten pas – to niewielki problem, ale uczyni to nową linię frontu słabą i niebezpieczną dla naszego wojska – przyciśniętą od tyłu do Dniepru, przy braku przepraw i mostów, zniszczonych lub uszkodzonych w trakcie poprzednich walk, i rozciągniętą na ponad sto kilometrów. Taka konfiguracja może stać się pułapką, ponieważ nie daje możliwości manewru, logistyki dla wsparcia lewobrzeżnego przyczółka, a zatem przy możliwych kontrofensywach wroga istnieje ryzyko popadnięcia w trudne, przegrane położenie. Oprócz tego nasze wojska są wyczerpane po bitwie o prawobrzeże, potrzebują sanacji, przegrupowania oraz uzupełnienia amunicji, wzmocnienia zaplecza, ustanowienia stabilnych możliwości przepraw przez Dniepr. Wszystko to wymaga pewnego czasu i poważnych wysiłków. Awantury i ataki czołowe są kosztowne i niestosowne. Wszystko wymaga przygotowania, rozpoznania, rozumnego planowania i… efektu zaskoczenia. Bachmut. Miasto-bohater, którego bronią nasi żołnierze i dzielnie powstrzymują wroga już od 5 miesięcy w szalonych, zaciętych, okrutnych walkach o każdy metr rodzimej ukraińskiej ziemi. Miasto, przy którym nasi obrońcy utrzymują dużą liczbę elitarnych sił wroga, co sprzyjało dwóm wielkoskalowym Oficjalne otwarcie wystawy odbyło się w formacie wydarzenia charytatywnego. Wzięli w nim udział orkiestra pod dyrekcją Mykoły Łysenki, niepowtarzalny pianista Jewhen Chmara, teatr Akterstvo, a także wielu innych utalentowanych gości. Było to kreatywne i natchnione widowisko. – Jestem szczerze wdzięczny organizatorom CH Gorodok Gallery, “Koło Życia”, Inessie Krawczenko, Oksanie Buławie, Marharycie Apenko oraz całemu zespołowi za to, że w tym trudnym czasie znajdujecie możliwość tworzenia ważnych wydarzeń kulturalnych. Niski ukłon dla Sił Zbrojnych Ukrainy – powiedział na otwarciu wystawy Jurij Nahułko. Otwarcie projektu “Przebudzenie w mądrości”, pomimo wojny i kryzysu, pomimo wyłączeń prądu, odbyło się... Tym, którzy podarowali mi bezcenne godziny swojego czasu, jestem niezmiernie wdzięczny... Jak dla mnie, początek w ciemności, kiedy ludzie oglądali obrazy przy świetle latarek, to dziwna i pamiętna instalacja, która powstała spontanicznie z wojny, projekt się udał... Bądźcie silni i zdrowi... Ukraiński duch jest niezłomny... Zapamiętałem twarze wszystkich, chociaż ludzi było bardzo wielu, zapamiętałem do końca... Jesteście moimi przyjaciółmi, a ja jestem waszym przyjacielem... Szczególne podziękowania dla Inessy Krawczenko, prelegentów, wspaniałych muzyków oraz całego cudownego młodego zespołu, który pracował ze mną nad projektem... Wszystko będzie Ukrainą! …Imperium zawsze swoje pazury, wbite w serce oszukanej ofiary, maskuje pod gałązką oliwną... Śmiertelne żądło olbrzymiego pająka, który pompuje w ofiarę propagandową truciznę z dziwacznych kłamstw, słodkich omamów i wymarzonych bajek... tą trucizną, która odbiera słabym duchem pamięć o tym, kim są, skąd pochodzą i czyich rodziców są dziećmi... Maskuje pod podobieństwo kultur, jednowyznaniowość religii... Truje genialnymi hasłami dla porażenia honoru ludzkiego... “jaka różnica”... “jesteśmy jednym narodem”... Jak ciasno owija ideologiczna pajęczyna podstępnej i wrogiej w istocie elokwencji ludzkie dusze w kokon wielbienia obcego, jak mistrzowsko maluje na ciele jeńców, którzy uważają się za równych najeźdźcy, na ciele tych nieszczęśników, którzy rozluźnili się w strumieniu obłudnego brudu, który bardzo mistrzowsko wydaje się być czystymi wodami, – piktogramy i
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC, dziennikarz Zdjęcie Marka Żelizniaka Jeśli obecnie w okupowanych Doniecku i Makiejewce podają wodę raz w tygodniu, w Mariupolu brakuje gazu i ciepła, a w przyfrontowych miejscowościach podległych Ukrainie wróg celowo niszczy infrastrukturę – czyż to nie powtórzenie ludobójstwa, które nasz naród przeżył w ubiegłym stuleciu? A kradzieże setek tysięcy ton ukraińskiego zboża z tymczasowo zajętych terytoriów – czyż to nie powtórzenie metod bolszewickiego Hołodomoru? A to, że w Mariupolu za okupantów dzietność spadła dziesięciokrotnie w porównaniu ze styczniem 2022 roku, a wskaźnik śmiertelności wzrósł 4-5 razy – czyż to nie ludobójstwo urządzone przez Rosję? Wróg nie przestał walczyć z pamięcią Ukraińców. Nie zapominajmy, że miesiąc po zajęciu przez Rosjan Melitopola z bibliotek usunięto książki „Hołodomor w Donbasie (1932–1933)” Stanisława Blednowa, „Jak nas morzono głodem” Wołodymyra Serhijczuka, „Stalinowsko-hitlerowskie ludobójstwo narodu ukraińskiego: fakty i skutki” pochodzącego z Doniecczyzny Fedora Morhuna oraz innych ukraińskich autorów. Znajduję gorzkie paralele w tytułach książek o Hołodomorze, wydanych na Doniecczyźnie w 2008 roku, i wydarzeniach w miastach i rejonach, które są pod okupacją dziewiąty rok: „Lata ciemności” – o Jasinowatej, „I ból, i tragedia” – o Śnieżnem, „Rok żałoby” – o rejonie starobeszewskim… Napisano o wydarzeniach sprzed 90 lat, a tytuły brzmią jak o dniu dzisiejszym: „Dzwon żałobny” – o Bachmucie (Artiomowsku), gdzie obecnie trwa jedna z najkrwawszych bitew z rosyjskim agresorem. „Ogień pamięci” – o rejonie wielkonowosiłkowskim, który niemal w całości jest zniszczony wrogim ogniem, ale nie zajęty. „Czarne skrzydła” – o rejonie wołnowaskim, który po brutalnych walkach trafił pod okupację i wielu jego mieszkańców tak samo głoduje, jak ich rodacy w latach 1932–1933… Wspominam doniecczan, którzy badali ten bolesny temat, obalali odziedziczone po Rosji mity. Przecież to nie władza, a nieobojętni Ukraińcy nie pozwolili zgasnąć świecy pamięci o Hołodomorze. Ludzie Jeszcze w latach 90., z własnej inicjatywy, mieszkańcy rejonu krasnołymańskiego ustawili we wsi Rubci znak pamięci dla uczczenia zmarłych z głodu w latach 1932–33 współmieszkańców. O tym krótko napisały lokalne i obwodowe gazety i na tym koniec. Tego tematu media wolały nie dotykać, bo wtedy ukraińska władza wspierała radziecki mit o tym, że w Donbasie głodu nie było. Jednym z pierwszych dziennikarzy, który podjął ten temat, był Wołodymyr Zajika z „Radzieckiej Doniecczyzny”. Napisał obszerny artykuł o Hołodomorze w bliskim mu rejonie ołeksandriwskim. Materiał faktyczny brał z archiwum partyjnego, do którego trafił za specjalnym pozwoleniem. Był to jeszcze głęboko radziecki, 1986 rok, i autor wspomina: gdyby nie były frontowiec i autorytatywny sekretarz odpowiedzialny redakcji Mark Wieniaminowicz Langman – rezonansowy artykuł w ogóle by się nie ukazał. Według słów Wołodymyra Zajiki, podczas wyjazdów służbowych do rejonów obwodu zdarzało mu się odwiedzać wiejskie muzea, gdzie naświetlano głód jako tragedię naszego narodu. Z opinii czytelników na ten artykuł zrozumieliśmy, że przemilczane przez władzę wydarzenia ludzi niepokoją, i cieszę się z tego, że począwszy od lat 90. wydrukowaliśmy w „Doniecczyźnie” dużą liczbę wspomnień ludzi, którzy przeżyli tę klęskę. „Straszny czas” – pod takim nagłówkiem w rubryce „Prawda o Hołodomorze” dzielił się nieusuwalnym bólem krajoznawca z Bachmutu Wałentyn Zamkowy (12.01.1993). W tym samym wydaniu „Wspomnienia, których nigdy nie zapomnieć” Wasyla Senczyła z Gorłówki. „Ludzie jedli ludzi…”, – wspomina emerytka Olha Szyrina z Marjinki (23.03.1999). „Siedzimy bez chleba…”, – jak przewodniczący rady wiejskiej Wyszniewski nie przestraszył się stalinowskiego gniewu w swojej wsi (5.10.2000). Wspominając lata, kiedy prawda o tragedii przebijała się do mediów, zwracam uwagę: niemało materiałów zaczyna się od słów „A mówią, że w Donbasie głodu nie było”, a potem autorzy obalają ten radziecki mit. Redakcja dążyła do publikowania badań fachowych autorów, dobrze zaznajomionych z tematem. Tak na łamach „Doniecczyzny” pojawiły się artykuły docenta katedry historii Ukrainy Donieckiego Uniwersytetu Narodowego Ołeksandra Zadniprowskiego „Ofiary głodu” (23.11.1995), docenta Słowiańskiego Uniwersytetu Pedagogicznego Wałerija Romanki „Prawda o Hołodomorach” (29.01.2004), wykładowcy Donieckiego Narodowego Uniwersytetu Politechnicznego Mykoły Jaciuka „W 33. roku jedli ludzie łobodę…” (16.10.2003). Nie mogę nie wspomnieć o poświęceniu nauczycielki historii z Makiejewki Oksany Kożemiaki, która wraz z uczniami odszukała naocznych świadków Hołodomoru, dzieci napisały o tym, a my wydrukowaliśmy to w gazecie. To było w latach 90. Nikt nie zmuszał nauczycielki, żeby to robiła, ale nikt już też nie zabraniał. Tak samo Raisa Mazocha, nauczycielka historii ze wsi Hrodiwka, badała skutki tragedii w swojej wsi i rejonie. Jej szkic trafił do zbioru „Skrzydła Hołodomoru”, a z czasem jej pracę wydano jako oddzielną książkę za środki budżetowe. Wspominał tragiczne strony na swojej małej ojczyźnie na Doniecczyźnie radziecki więzień polityczny, obecnie znany działacz Proświty i pisarz Ołeksa Riznykiw z Odessy w artykule „Kiedy zamkniemy fatalny rachunek?” („Doniecczyzna”, 14.08.2007).
Oprócz wspomnianego w miejscowości Rubci, wszystkie inne miejsca pamięci związane z upamiętnieniem ofiar Hołodomoru pojawiły się na Doniecczyźnie w latach 2007–2008, po tym jak temat ten poruszył Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko. Okazało się, że obwód nazwany jego nazwiskiem Stalin wygładzał głodem tak samo, jak inne miejscowości. W rezultacie znaki pamięci – przeważnie krzyże lub kamienne bloki z napisami – zostały ustawione zarówno na terenach wiejskich, jak i w ośrodkach przemysłowych. Jednocześnie miejskie i rejonowe organy władzy starały się wyznaczać miejsca na pomniki tam, gdzie bywa niewielu ludzi, aby rzadziej widywano przypomnienia o zbrodniach Moskwy. Przypominam sobie, jak w listopadzie 2007 r. jeździliśmy na odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Gorłówce, gdzie rada miejska umieściła ją przy wejściu do Donbaskiego Muzeum Historyczno-Literackiego, działającego na zasadach społecznych. Fundator muzeum Ołeh Fedorow początkowo zdziwił się propozycją władz, ale szybko się zgodził, ponieważ regionalni urzędnicy postanowili na jednej tablicy powiedzieć nie tylko o Hołodomorze, ale i zacytować Poetę, który kiedyś nauczał w Gorłówce. Tak oto przy wejściu do muzeum pojawiła się tablica z napisem: „Los – wszechpamiętny, wszechsłyszący, wszechwidzący. Nic nie zapomni, nie wybaczy” (W. Stus). Mieszkańcom Gorłówki, robotnikom i chłopom – ofiarom głodu z lat 1932–33 oraz represji politycznych”. Przypomnę, że 28 listopada 2006 r. Rada Najwyższa przegłosowała uznanie Hołodomoru za ludobójstwo – nie poparli tego tylko „regionalni” i komuniści, a ponieważ to oni tworzyli rady lokalne – na Doniecczyźnie mieli absolutną większość. Nie zapomniałem, jak w centrum Doniecka przy pomniku Szewczenki pewnego listopadowego wieczoru zebrały się setki ludzi, zapłonęło tyle samo świec. Mimowolnie zwróciłem uwagę, że obok główny budynek administracyjny władzy jakby podzielił się na pół: tam, gdzie obwodowa administracja państwowa – paliło się światło, gdzie rada obwodowa – ciemne okna. W tamtych latach, w wykonaniu Dekretu Prezydenta W. Juszczenki, zapoczątkowano wydanie Księgi Pamięci Narodowej ofiar Hołodomoru. W celu wydania księgi dla obwodu donieckiego utworzono kolegium redakcyjne, do którego włączono również mnie. A głównym motorem i wykonawcą tej sprawy stał się dziennikarz i wydawca Stanisław Blednow. Z jego inicjatywy ujrzały światło dzienne książki, do których weszły wcześniej opublikowane w gazetach obwodu materiały o Hołodomorze moich kolegów-dziennikarzy Wołodymyra Zaiki, Ołeksandra Wynyczenki, Wiktora Skrypnyka i innych. I właśnie te dwie książki – „Hołodomor w Donbasie (1932–1933)” oraz „Gorzka pamięć” – jesienią 2008 roku zabrałem do Kijowa na spotkanie redaktorów gazet regionalnych z Prezydentem Ukrainy Wiktorem Juszczenką. Podczas nieformalnej rozmowy okazałem się jedynym z kolegów, który nie tylko o nic nie prosił Prezydenta, ale sam przyjechał z podarunkiem. Otrzymawszy książki, Wiktor Andrijowycz od razu ożywił się i zaczął wspominać rejon starobeszewski naszego obwodu, wymienił nawet kilka nazwisk lokalnych wykonawców zbrodniczej woli Moskwy w latach 1932–33. Z perspektywy lat i wydarzeń musimy cenić państwowotwórczą postawę trzeciego Prezydenta Ukrainy. Wraz ze zmianą władzy w 2010 roku wstrzymano program publikacji dokumentów historycznych. Na Doniecczyźnie tak i pozostały niewydane przygotowane jeszcze dwa tomy „Księgi Pamięci”, nie trafiły do przestrzeni publicznej inne materiały… Wtedy na własnej skórze odczuliśmy, że wraz z wyborem prorosyjskiego prezydenta obwód powrócił do swojego zwykłego stanu w stosunku do historii Ukrainy. Według słów Jurija Matuszczaka, który jako ochotnik poszedł na wojnę w 2014 roku i zginął w kotle iłowajskim, a wcześniej, w 2010 roku, kończył studia na wydziale historycznym Donieckiego Uniwersytetu Narodowego – przez wiele lat temat Hołodomoru był niepożądany wśród naukowców szkoły radzieckiej, obronienie pracy rocznej czy dyplomowej na ten temat było tutaj niemożliwe. Tak czy inaczej, ale według słów towarzysza broni J. Matuszczaka i również absolwenta DONU, a obecnie żołnierza Sił Zbrojnych Ukrainy Stanisława Fedorczuka, który wtedy koordynował Inicjatywę Społeczną Doniecczyzny na rzecz odnowienia pamięci historycznej, praca pionierska w tym kierunku wtedy trwała, ale nie było już co liczyć na wsparcie państwa. Właściwie krajoznawcy i inni entuzjaści nigdzie nie zniknęli. Nierzadko za bolesny i odpowiedzialny temat brali się ludzie, którzy takich badań nigdy nie prowadzili. Dalej – o jednym z wyrazistych przykładów. „Żniwa szatana” Kiedy w 2014 r. w Kijowie płonął Majdan, poeta Wasyl Czubenko z Jenakijewego podarował mi książkę „Żniwa szatana”, której nie zdążono ani zaprezentować, ani należycie docenić z powodu burzliwych wydarzeń tamtych dni. Sam autor trafił pod okupację, której nie było mu dane przeżyć. O swojej książce napisał jako o „skupisku bolesnego krzyku, beznadziei i rozpaczy ludzkiej w jednym konkretnym mieście”. Fanatycy z obecnej władzy twierdzą, że w przemysłowym Donbasie „głodu nie było”. Niech więc poczytają „Martyrologium” chociażby z naszego Jenakijewego. A jakiż on wtedy był w całej biednej Ukrainie!” – pyta Wasyl Czubenko. Zimą 2014 roku w Doniecku Wasyl Pawłowycz opowiadał mi, jak pracując nad materiałami „Martyrologium”, postanowił bez wyboru opublikować wszystkie dostępne karty zgonu, aby czytelnik sam zdecydował, czy człowiek zmarł śmiercią naturalną, czy został do tego doprowadzony. „Ja własnymi rękami trzymałem te karty, każdą z nich. Moje palce nawet po 80 latach czuły. Obecnie znaczna część terytorium obwodu donieckiego jest okupowana, na linii starcia trwają okrutne walki, a miejscowości znajdują się pod barbarzyńskim ostrzałem raszystów. Czy trzeba w takich warunkach wspominać o Hołodomorze w Donbasie – dla mnie, jak i dla wielu rodaków, pytanie tak nie stoi: wszystko, co łączy nas z rodzimym krajem, jest ważne i aktualne. W końcu Siły Zbrojne Ukrainy walczą o to, by zachować nie tylko państwo i ludzi, ale i prawdziwą historię o tragedii naszego narodu. Dlatego te wersy o przeszłości i teraźniejszości, przypomnienie o tym, że nieukarane zło za Hołodomor ze strony Moskwy powraca rakietowymi ostrzałami rosyjskich agresorów po całej Ukrainie i przekształca się w nowe ludobójstwo Ukraińców. Dzieci zbierają zmarznięte ziemniaki na polu kołchozowym wsi Udaczne w obwodzie donieckim w 1933 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nierozwiewany grozy beznadziei, napisany wówczas ręką pisarzy rad wiejskich z początku lat 30. Robotnicy, chłopi, urzędnicy, ich dzieci… i ani jednej ofiary wśród pracowników sądu czy prokuratury. Ani jednego pracownika rady wiejskiej czy kierownictwa kołchozu oraz aktywu partyjnego. Pośmiertnej karty dla funkcjonariuszy partii komunistycznej i komsomołu – także ani jednej. Jedyny zmarły – sekretarz komitetu partii „Krasnyj Profintern”, i to zabity podczas pijackiej bójki”, – wspominał Wasyl Czubenko. W książce mowa o ponad 6 tysiącach męczenników z Jenakijewa, których zabił głód, a jednocześnie autor dzieli się wątpliwością co do liczby zmarłych. „Wydaje się, że trochę się myliłem. Do ich liczby trzeba włączyć także tych, którzy w poszukiwaniu okruchu czegoś jadalnego szli do innych wsi i miast, umierając na polu, w lasach, na poboczach dróg i pod cudzymi płotami. Tych, którzy zmarli w drodze do miejsca wysiedlenia, tych, którzy zatarasowali swoimi ciałami bagna obwodu archangielskiego, stepy Kazachstanu, gąszcze Syberii i Dalekiego Wschodu”, – zaznacza pisarz. Sądzę, że jego głos z minionych lat ma wzmocnić stanowisko tych ukraińskich historyków, którzy uważają, że żniwa szatana pochłonęły na Ukrainie znacznie więcej ofiar, niż się powszechnie przyjmuje. Właśnie to zauważał Stanisław Biedniow, który po zmianie władzy w 2010 r. nadal badał Hołodomor z własnej inicjatywy i „do szuflady”. Według jego opinii oficjalna liczba zmarłych na Doniecczyźnie wynosząca 104 tysiące nie jest ostateczna. „Dokumenty dotyczące liczby ofiar nie dość, że były utajnione – one ginęły, a nawet świadomie niszczono je. Zatem te 100 tysięcy należy podwoić, a nawet potroić”, – mówił badacz w 2013 roku. Według jego słów, w tym czasie w donieckich archiwach nadal nieopracowanych pozostawało około 5 tysięcy świadectw naocznych świadków tragedii. Jaki jest ich los po ośmiu latach okupacji Doniecka – nie wiadomo. Zmarł również Stanisław Fedosijowycz Biedniow, który ze względu na stan zdrowia nie mógł opuścić okupowanego centrum obwodowego. Światła pamięć badaczowi!
Świadek epoki
Te notatki byłyby niepełne bez dobrych słów pamięci o Marku Mykytowiczu Żeleźniaku (Załiźniaku), chłopie z rejonu pokrowskiego (krasnoarmiejskiego), który swoim aparatem fotograficznym uwiecznił ten tragiczny okres w życiu rodzinnego kraju: rozkułaczanie, przymusową kolektywizację, głód 1932–1933 r. Wiele jego zdjęć trafiło do podręczników, książek, na łamy prasy. Nie zawsze podawano autora. Sam Marko Mykytowicz część zdjęć pozostawiał bez podpisu aż do śmierci dyktatora. Fotografując, jak władza cynicznie zabiera chłopom resztki chleba, Żeleźniak de facto dokumentował zbrodnie stalinizmu, za co mógł zostać represjonowany i rozstrzelany.
W tamtych latach nieszczęście nie omijało nikogo ze zwykłych ludzi. „Wieś. Głód. Zboże z każdej chaty zabierali zarząd kołchozu i milicjanci. Miasto oddalone o 20 km od wsi, tam jest chleb. Tam można prosić ludzi z wyciągniętą ręką o chleb, przy czym trzeba być na targu albo przy jakimś przedsiębiorstwie w mieście, w innych miejscach chleba nikt nie daje” – napisał fotograf w swoich wspomnieniach, bo bieda dotarła także do jego rodziny. Aby uratować od śmierci 8-letnią córkę Natalkę, rodzice postanowili wywieźć ją ze swojej wsi Ułaczne do miasta Hryszyne (Pokrowsk). Próbowali zostawić dziewczynkę na jakiś czas u dobrych ludzi, ale takich nie znaleźli i z dzieckiem wrócili do domu, by dalej nieść swój krzyż…
Los okazał się łaskawy dla Marka Mykytowicza: mimo prób, których doświadczył wraz ze swoim pokoleniem, przeżył długie i twórcze życie. Jego imię nie zaginęło w historii ani w pamięci potomnych. Jeszcze za poprzedniej władzy, w 2019 roku, Ministerstwo Polityki Informacyjnej sfinansowało wydanie książki Marka Żeleźniaka „Fotolitopis”, w której wszystkie zdjęcia są na swój sposób unikatowe. Część z nich jest eksponowana w Pokrowskim Muzeum Historycznym.
Moim zdaniem wojna Rosji na zniszczenie Ukrainy jako państwa powinna skłonić ukraińską naukę historyczną do nowego spojrzenia na konsekwencje Hołodomoru. Będzie to wielka praca, ponieważ nie wiemy, w jakim stanie odzyskamy archiwa w Doniecku, Ługańsku, Chersoniu, Symferopolu… Obecnie wiadomo, że w odbitych miastach obwodu charkowskiego i chersońskiego muzea krajoznawcze oraz pamiątki o Hołodomorze i walce Ukraińców o wolność zostały zniszczone. Podobnie jak w Lymanie, o którym wspominałem na początku opowieści. Wiadomo także o zniszczeniu pomnika ofiar Hołodomoru w Mariupolu…
Tłumaczenie maszynowe
Jurij BONDAR
Od kilku lat z rzędu Instytut Dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki w przeddzień Dni Upamiętnienia Ofiar Hołodomorów w Ukrainie wyróżnia dziennikarzy i naukowców – badaczy Hołodomorów – odznaką „Medal Garetha Jonesa. Prawda i Honor”, ustanowioną ku pamięci znanego walijskiego dziennikarza, który jako pierwszy otworzył świat na tragiczne wydarzenia w Ukrainie. Dzień wcześniej ogłoszono nazwiska laureatów 2022 roku. Za wysokie mistrzostwo zawodowe, publikacje poświęcone Hołodomorom w Ukrainie, wspieranie przywracania prawdy historycznej o tragicznych kartach przeszłości Ukrainy prestiżową odznaką zostali uhonorowani:
WASYLENKO Wołodymyr – ukraiński znawca prawa międzynarodowego, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy, doktor nauk prawnych, profesor, przedstawiciel Ukrainy w Radzie Praw Człowieka ONZ (2006–2010);
DANYLIW Wołodymyr-Jurij (1921–2002) – kanadyjski adwokat, inicjator utworzenia Międzynarodowej Komisji Prawników w sprawie Hołodomoru – pośmiertnie;
MANIAK Wołodymyr (1934–1992) oraz KOWALENKO-MANIAK Lidia (1936–1993) – małżeństwo publicystów, działacze społeczni, badacze Hołodomorów w Ukrainie, laureaci Państwowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki – pośmiertnie;
SMOWŻ Pawło – dziennikarz, redaktor gazety „Trybuna Pracy” (Iwankiw na Kijowszczyźnie), autor badania „Trzeba pamiętać i gorzko… Hołodomor 1932–1933 r. na Polesiu Kijowskim: wspomnienia очевидców, liczby i fakty”; SUNDBERG Jakob – profesor prawa międzynarodowego Uniwersytetu Sztokholmskiego (Szwecja), przewodniczący Międzynarodowej Komisji Prawników w sprawie Hołodomoru (1988).
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława RIZNYKOWA, m. Odessa
21 listopada otworzyliśmy Ogólnoukraińską naukowo-praktyczną konferencję z udziałem międzynarodowym „Hołodomor-ludobójstwo jako czynnik niszczenia tradycyjnej kultury Ukraińców”: w 90. rocznicę Hołodomoru 1932–1933”, zorganizowaną przez Odeską Narodową Bibliotekę Naukową przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy oraz Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Witając zebranych, mówiłam o tym, że droga do uznania tego być może najtragiczniejszego w historii narodu ukraińskiego faktu była niezwykle długa i trudna... Droga przez 90 lat... Przez długi czas okres od końca lat 20. do początku lat 30. XX wieku pozostawał białą plamą na mapie historii Ukrainy i świata. Głód, ukierunkowany na wyniszczenie całego narodu, stał się przedmiotem celowego przemilczania i ideologicznego tabu. Sama wzmianka o nim kwalifikowana była jako działalność kontrrewolucyjna, następnie jako agitacja i propaganda antysowiecka. Ludność zaś na tle totalitarnej krwawej wakchanalii sprawnie opanowywała praktyki milczenia i przemilczania, które później nieświadomie przyswajały także kolejne, dorastające pokolenia. Potężna propaganda i rozgałęziony, surowy system cenzury neutralizowały możliwości aktualizacji tego tematu w przestrzeni publicznej aż do uniezależnienia Ukrainy. Wszystko to pogłębiały okresowe represyjne działania władzy radzieckiej wobec „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu” i jego nosicieli, przedstawicieli narodowej inteligencji w latach 40.–70. XX wieku, indoktrynacja świadomości społecznej radzieckimi mitami. Pojedyncze publikacje o sytuacji na Ukrainie mimo wszystko przebijały się w prasie zagranicznej. Nośnikami informacji byli także Ukraińcy, którym udało się przedostać za granicę, a także zagraniczni robotnicy i dyplomaci, którzy widzieli straszliwe skutki „socjalistycznej rekonstrukcji” rolnictwa. Dziś znamy nazwisko walijskiego dziennikarza Garetha Jonesa, który napisał ponad 20 artykułów o głodzie na Ukrainie w czołowych wydawnictwach zachodnich, z apelami o konieczność reakcji politycznej. Znamy nazwisko austriackiego inżyniera Alexandra Wienerbergera, który wykonał dziesiątki zdjęć, pozostających do dziś niemal jedynymi fotograficznymi dokumentami Hołodomoru. Znamy nazwisko dyplomaty Sergio Gradenigo, który już 22 maja 1933 roku w kolejnej depeszy do Ambasady Włoch w Moskwie pisał: „...Obecna katastrofa spowoduje kolonizację Ukrainy przede wszystkim przez ludność rosyjską. Zmieni to jej naturę etnograficzną. Być może w bardzo bliskiej przyszłości nie trzeba będzie już mówić ani o Ukrainie, ani o narodzie ukraińskim, a zatem nie będzie też problemu ukraińskiego”. Pokrywa się to całkowicie z twierdzeniami Rafała Lemkina, który wprost nazwał zbrodnie stalinowskiego reżimu przeciwko narodowi ukraińskiemu ludobójstwem. W ukraińskim ludobójstwie dostrzega on cztery składowe: - niszczenie ukraińskiej inteligencji – mózgu czy rozumu narodu; - likwidację Ukraińskiego Prawosławnego Kościoła Autokefalicznego – „duszy Ukrainy”; - Hołodomor ukraińskiego chłopstwa – strażnika ukraińskiej kultury, języka, tradycji itd.; - zasiedlanie Ukrainy elementami obcoetnicznymi w celu radykalnej zmiany składu ludności. Zatem my, uczestnicy konferencji, rozważymy faktycznie wszystkie te kwestie. Lecz dla mnie w tym kontekście, z racji zawodowego zainteresowania, szczególnie ważne jest omówienie udziału placówek kultury i działaczy społecznych w komunikacji z szerokim ogółem tych naszych współobywateli, dla których ten temat wciąż pozostaje na marginesie, a także poszukiwanie mechanizmów i narzędzi aktywizacji tej pracy – musimy wspólnymi siłami „Przelewać pamięć historyczną w pamięć narodową”, według określenia doktora nauk historycznych, profesora, głównego pracownika naukowego Instytutu Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Stanisława Kulczyckiego, który również uczestniczy w konferencji. Wśród uczestników konferencji – Andrea Graziosi, profesor historii Uniwersytetu Neapolitańskiego im. Fryderyka II, członek rady naukowej „Ukraińskiego Czasopisma Historycznego” (Neapol, Włochy); Ołeksandr Muzyczko, doktor nauk historycznych, docent, profesor Katedry Historii Ukrainy Odeskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. I. Miecznikowa; Ołeksandr Suchomlin, doktor filozofii, zastępca dyrektora Komunalnej Placówki „Muzeum Oporu wobec Hołodomoru” Dniepropetrowskiej Rady Miejskiej; Wołodymyr Czumak, kandydat nauk historycznych, docent, dziekan Wydziału Historyczno-Filologicznego Południowoukraińskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. K. D. Uszynskiego; Maryna Fiodorowa, kierowniczka działu krajoznawstwa Połtawskiej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Biblioteki im. I. P. Kotlarewskiego; Walentyn Dołhoczub, doktor filozofii, nauczyciel historii Gymnasium w Huliajpolu (wieś Marianowka, obwód odeski) oraz wielu innych znanych, wpływowych badaczy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dusza wyszczerbiona cierpliwością... A zmierzch wczesny i gęsty tylko przyspiesza zamieranie... Leżysz wznak na piasku, niczym zardzewiała puszka, oczami łowisz noc sypką, która zaczęła się prosto z rana. A słuch jeszcze chwyta plusk fal i pełza po piasku dłoń – jakich potrzeba jeszcze wysiłków, aby zanurzyć się w bezdenność? Życie obciąża słuch i wzrok kamieniami z głębin wydobytymi, rozliczeniowy odlatuje papier do stolicy przez wychłodzony zmierzch. Tam wszystko zaznaczono o czasie, wzięto w ewidencję co do ziarna cały chleb. Obliczono i nas, choć dusze martwe już od dzisiaj... I nie pożyczyć sobie snu, nie skrócić nawet nocy – piaszczysta fala głośna otwarte zalewa oczy... Roztarty kamień na piasek świdrująco ucieka w płuca; chłonie zmierzchu łyk i zamarza woda w garści... Ani słów przekleństwa, ani narzekań – otwarty wzrok i słuch otwarty, piasek w oczodoły wpływa, przesiany na śmiertelne sita. IV ...Ten świat wymyśliłem ja? Czy on mnie wymyślił? I kto w kim sprężynę stalową nakręcił? Nakręcam siebie codziennie – czy nie dla drwiny? Dokąd mi? Czego... i ile jeszcze iść? I po co pamięć mi smutna była dana? Żeby wyuczono machać i wyuczono kiwać? Żeby szyny pamiętać i zapominać dworce? Z niebytu lecieć w bezkresną nieogarniętość? Ja opowiem o żarnach i o psiance w ogrodzie... Jak u martwego sąsiada suchar z kieszeni ukradłem... Ja opowiem... Komu?.. Ale już o smutku dosyć... Sok skapuje zielony u ciebie spod pióra... Poruszają się w komórkach nie litery, a wszy, ja mgiełką gorącą zagryzam wrzątek... – Ty wymyśliłeś ten świat... A ten jest taki dobry... Ale ty nawet nie pamiętasz, jak ostro pachnie chleb... Nie pamięta i kamień, jak on mełł słomę, przestrzeni ciężkiej nie utrzymały krzyże. Osłabła już sprężyna i napiera zmęczenie – i trzeba by się zatrzymać, żeby znowu podkręcić...
Tłumaczenie maszynowe
I Poruszywszy skrzydłem gwiazdę, odpłynęła mewa w mrok, stała się wyraźniejsza łamana linia gór; i wystąpiły w wyobraźni wizje zapomniane, jakby mgła przewróciła ustalony wzrok. Prosto spod kamienia wypełzła chciwa żmija, niczym rozżarzony wygięty drut, i odskoczyły od ramion nagle ręce, i zastygł w przerażeniu dwunożny granit. I rozwinął się chłód ciężkiego szynela – oddech się urwał, gardło ścisnęło: ...ja jeszcze żywy, lecz mnie już wleką z domostwa, w poprzek wozu kładą i wiozą morową wsią... Obok mnie kładą mojego starszego brata, chłód od dołu przenika i tłoczy z boków. Płacze szczerbato tępa pogrzebowa łopata, trzęsą wyboje kwietniowe ciała nieboszczyków. – Ja jeszcze żywy! – poruszam ledwie wargami... – Dopóki dojedziesz do jamy ty, chłopcze, umrzesz... Ręce odmroziły się, lód popycham nogami, morze pęka – łamie się lód pod nami... Bracie, dokąd na krze ode mnie płyniesz? Ledwie drgnąwszy, brat odpływa ode mnie, śladem płynie na liściach lilii kry lodowej rodzina. Niebo przebijają chmury bryłowate ciężkie, chórem wołają zmarli: – Dawaj, doganiaj! ...Konie z tyłu depczą drogę przejrzystą, kute kopyta przebijają ustalony lód. A przez wyrwy pryska słono morze, kamień skrzydlaty wyfruwa z dna w zenit. Ja zaś na wyboju spadam prosto z wozu, i, przebiwszy skórkę, w ziemię patrzę. Tam, w głębi, iskrzą się okate mrozy, i występuje przez ziemię nastroszony wąs... Niczym w czytance, widzę rysunek kwadratowy: szpil świetlisty, mur kamienny, mauzoleum... Spojrzenie wodza opiera się w miejsce dla egzekucji, z warg wszechpaństwowych ścieka kaukaski olejek... Krzeszą podkowy państwowe stuletnią brukowiec; słuchają martwi, ja zaś widzę majową paradę: przed oczami płynie-przepływa taśma filmowa, gdzie wyłonił się na wieki jeden tylko kadr: Dzieci snują się po schodach granitowych, kwiaty majowe wodzowi niosą i niosą, gwiazdy kremlowskie wszechwidząco świecą, i napromieniowują naszą szczęśliwą przyszłość... Twardo na leninowskie piersi buty stanęły, wysoko wzniósł się orzeł-siwoskrzydły, widać daleko wodzowi z piedestału: własna nieśmiertelność widnieje z innych mogił... Głęboko wryty w plac Czerwony ten piedestał, co wrósł w kontynent... Łowi podeszwami wódz pogrzebowy stukot – w ustach wibruje wszechwładny język... Chce przyczynę zgłębić trzęsienia ziemi – szczękają zęby i wargi drżą, trzeba milczeć, bo język przegryzą zęby drżące... Trzeba milczeć... – A-a-a, – domyśliłem się, – to dzieci biegną, kwiaty majowe krwawo płoną... ...Droga się urywała. I, niczym rupiecie, do jamy przerzucali ich z wozu: niemytych, w brudnych koszulach... Ani lamentów, ani łez, ani alleluja nad wami... Tylko przekleństwo: – A niech was... Dlaczego taka jama płytka?.. – Tam pół wsi jeszcze leży... I powietrze nam trują! Trzeba bezdenną jamę, a wyście wykopali rów... Konie na głos rejonowy patrzą ukośnie ponuro, głuchną łopaty szczerbate w rękach grabarzy. – Dalej już nie ma dokąd: tam tylko kamień lity. Będziesz kuć, to ziemię przebijesz na tamtą stronę... To – kontynent... I łomem stuknął powoli... Głos podziemny przeszedł – i drgnął człowiek... Aż w Moskwie odezwały się biciem kuranty, nagle na wyroku śmiertelnym potknęło się pióro, lekko na chwilę tylko westchnęły balkonowe atlanty, i wystąpiła na kamieniu szarym krew. I spłoszone ruszyły kłusem konie, lejce wężowały śladem po ciepłej ziemi... – Szerzej kopcie! – głos dobiegł wierzchni. – Głębiej stąpajcie! Bo przecież ziemi u nas nie mało... I grabarz co sił ten kamień łupie: iskry roją się, drży twardź. Głębiej w przyszłość: w czeluściach kopalni kosę ostrzy odłamkami kamienia śmierć... ...Kto przerwał tę długą wizję? – przewrócił mnie gwałtownie – ja ległem na wznak, aby przedłużyło się w mękach moje życie, chmury boczaste pałały ciepłem bochnów... – On jeszcze żywy! – poruszyło się w uchu powietrze... – Dobra koszula na nim – szkoda, przepadnie... Anioł krążył nade mną sierocą, tylko że przysechła dusza nie wyjmowała się z piersi... Zdarta od krwi czerwona koszula dudniła, wiatr ją rozdymał, niczym kowalskie miechy, i dotykał piekąco do nagiego ciała, liśćmi dłoni przykrywały moją nagość łopianu liście... Słyszałem, jak wozy lodowate przejeżdżały obok mnie, pewnie wywoziły chłód na cmentarz ze wsi, i przyrastała do ciała koszula zielona, rodzima ziemia dawała kroplę ciepła. Tak i leżałem ja, spowity szczerym korzeniem, czasami martwi dotykali rękami mnie, – wóz ich toczył w niemotę, która kłuła skrzypieniem, głębiała koleina, skrzyp głośniejszym stawał się z każdym dniem... I nie chwiały się dzwony cerkiewne w niebie, anioły opuchłe szczypały cerkiewną trawę: nie odrywajcie z korzeniami mnie, oj nie trzeba: – Ja jeszcze żywy, ja żyję, ja żyję... ja żyję-ę... Martwa wieś. Grabie dzwonią łyżkami pusto. Tłusto huczy pogrzebowy wspólny kocioł. Krew im zakwasza spleśniała zeszłoroczna kapusta, uczciwy u nich zarobek – obfity pogrzeb. – Coś przystajesz koło jedzenia, towarzyszu Jawtuszu... Płytko kopałeś... Teraz łyżka ciężka... Chodzisz ponury... Patrz – uspołecznimy duszę... Znajdzie się miejsce i dla ciebie, choć jama płytka... – A już żywcem połóżcie, bo mnie wszystko jedno, – zaszeleścił i łyżki do warg nie doniósł... – Dzieci spuchły, leżą na podłodze, niczym drwa, wygrzebali wszystko do mąki... Nawet z dzieży zaczyn... Wyciągnęli żyły. Teraz ciągniecie i szule... Nowe życie zakładacie wy na kościach... Żebyście się nie doczekali... – i upadł, niczym kulik; łyżkę, która spadała, inna bezsilna chwyciła ręka... O... on tamże... Niedobitek kułacki... Zdechł, a uczepił się martwo wspólnego kotła: chce przywłaszczyć wspólne, a figa, a figa... A odciągnijcie go szybciej, jak psinę, w chwasty. – Wuju Jawtuszu... i wy odpływacie w morze?! Wszyscy odpływają na krze. Któż pozostał we wsi? Llopaszka? Juszka? Inni zaś podcięci pod korzeń... Któż będzie żył na naszej nie-rodzimej ziemi... Wklinowują głowy konie coraz głębiej i głębiej w ziemię, w czeluści ziemskie wjeżdża załadowany wóz; już i woźnica kołchozowy zczerniał... i nie oddycha, stała się ziemską kuta w kuźni przez Cyganów oś. Nie oddzielić siebie od ziemi od świętej, już odeszły w niepamięć smutne imiona, wąsy spróchniałe gdzieś przerastają trawą – słychać w niebie pusty dzwon kotła... II Ciebie nie ma, obecne tylko ciepło, dawno już oddzielone od ciebie, – ono mnie wśród nocy znalazło zapomnianego pomiędzy chłodnymi łodygami... I krew moja zapulsowała znów, i ruszył znów rozchwiany zegar, i ja ciebie w zapomnieniu znalazłem na dotyk serca i na ducha rodzinnego... I w mig oddzieliłem się od ziemi, odwarstwiłem się, niczym cień od ciała... Dusza moja, niczym łza na szkle, przejrzysta – przede mną leciała... I stał się wąskim na szyi kołnierzyk, i gardło ścisnął, lecz ja krzyknąłem trzykrotnie: – Ojcze! Ojcze! Ojcze!.. Lecz ja nie wiedziałem, że ty – to ten goniec, który na sąd wysoki mnie wzywa. Mój okrzyk rozdzielił się na głosy, które wszędzie wykrzykiwały słowo: – Koniec! Koniec! Koniec!.. O, kto mnie powtórnie wskrzesił swoim ciepłem, aby zabić znowu?! III ...Dzień narzekań już nastał,
Tłumaczenie maszynowe
– Zacznę od klasyki. Kilka miesięcy temu rozszedł się pierwszy nakład twojej powieści „Wiek czerwonych mrówek”. Pojawiło się wiele recenzji i omówień. W części z nich twoje nazwisko stawia się w jednym szeregu z Wasylem Barką, Ułasem Samczukiem, Iwanem Bahrianym… Jak się czujesz w takim towarzystwie? – Towarzystwo jest znaczące, ale mam własną drogę. Myślę, że wszystkie te czytelnicze skojarzenia wynikają właśnie z tego, kogo dana osoba czytała. A właśnie tych autorów, których wymieniłeś, czytała większość. Są w szkolnym programie. Listy lektur pozaprogramowych czytali bardzo nieliczni, a ona istnieje. Temat Hołodomoru pojawia się u Anatolija Dimarowa, Iwana Nyzowego i wielu innych autorów. – Zamierzasz napisać serię książek o ludobójstwie narodu ukraińskiego. „Wiek czerwonych mrówek” jest pierwszą z nich. Dlaczego zaczęłaś od Hołodomoru? – Najpierw powstał temat książki, a dopiero potem pojawił się zamysł serii. Ludobójstwo Ukraińców to bowiem niezwykle szerokie pojęcie, to nie tylko sztucznie zorganizowane zabijanie głodem. Głód to tylko jedna krwawa karta. Dlatego chciałabym to jakoś usystematyzować, pokazać inne: i lingwicyd, i kulturalne ludobójstwo Rozstrzelanego Odrodzenia, i represyjne metody sowieckiej machiny. Celem całego tego systemowego rosyjskiego terroru jest zniszczenie narodu ukraińskiego do gruntu. Z kolei obecna wojna, która bez wątpienia jest ludobójstwem, i chce się wierzyć, że już ostatnim. – Dlaczego właściwie sięgnęłaś po ten temat? Czy poczułaś, że możesz powiedzieć nowe słowo? Czy masz jakieś rodzinne historie? Czy poszukiwania przyczyn obecnej wojny doprowadziły cię do tego tematu? – Książka powstawała przed pełnoskalową inwazją. Choć wyjaśnia, dlaczego do niej doszło. Nigdy nie planowałam, że będę pisać o tak trudnych rzeczach. Nie sądziłam, że jestem na to gotowa. Ale są tematy, które same wybierają ciebie. I tylko tak mogę odpowiedzieć na twoje pytanie. Jeśli chodzi o historie rodzinne, to właśnie historii z 33. roku nie mam, ale skutki Hołodomoru dotknęły całego społeczeństwa ukraińskiego, zbiorowa trauma dotknęła każdą rodzinę, niezależnie od tego, czy przeżyła głód bezpośrednio, czy nie. – Zatem wypowiedzenie traumy, uświadomienie sobie jej przyczyn zbiorowo – przez całe społeczeństwo – oznacza… – Oznacza wyzdrowienie, uwolnienie się, rozpoczęcie nowego życia. – Proces pisania był trudny i bolesny. Obserwowałem wahania twojego nastroju podczas pracy. Jak ci pisało się i które sceny przychodziły najtrudniej? – Wciąż boli mówić o tym wszystkim, a nawet o tym myśleć. Są teksty, które wpływają na ciebie nawet na poziomie fizjologii. Napisać je – to jakby przejść ciężką chorobę. Moja książka została napisana na podstawie prawdziwych wspomnień świadków, nie wymyśliłam żadnej historii. Trudność pisania polegała na tym, że pisałam w pierwszej osobie, czyli po części także o sobie. Przez moją głowę musiało przejść całe to różnorodne napięcie. To inne doświadczenie niż wtedy, gdy opisujesz coś, co obserwujesz jakby z boku. – Ktoś z recenzentów twojej powieści zauważył, że w twojej książce nie ma ani absolutnego zła, ani absolutnego dobra, że lubisz pracować z półtonami. Na ile to stwierdzenie odpowiada twoim wyobrażeniom o „Wieku czerwonych mrówek”? – Nikt i nic nie jest absolutem dobra czy zła. Wszystko zawsze zależy od punktu widzenia i okoliczności. Prawda zawsze leży gdzieś pośrodku. Dlatego nawet nie staram się nikogo idealizować. Każdy człowiek to złożony system. Mówienie o ludziach czasów Hołodomoru to mówienie o wszystkim w kompleksie, o ofierze z jednej strony i o zbrodniarzu z drugiej, bo ludzie dla przetrwania czasem mogli posunąć się do strasznych rzeczy. Musiałam malować ten świat właśnie tak – szarymi barwami. Oczywiście złem nie byli sami ludzie, złem był zbrodniczy system wysysania życia. Ale mój tekst jest przede wszystkim o wewnętrznej budowie ludzkiej duszy, a nie o systemie. – Udało ci się na przykładzie konkretnych rodzin pokazać tragedię całego narodu. Czy celowo nie chciałaś malować epickich płócien? – Nie jestem historykiem. To jest dla mnie trudne. W końcu napisanie spójnej fabuły artystycznej o milionach rodzin to zadanie mało realistyczne. Dlatego szukałam możliwości pokazania tragedii przez konkretnych ludzi. Te poszukiwania nie były łatwe. Od tego, kogo wybierzesz, zależy wszystko. Wiele postaci jest zbiorowych. Ten, kto będzie chciał poczytać literaturę dokumentalną, wspomnienia świadków, zobaczy wiele podobnych do siebie historii, które zdarzały się w różnych zakątkach Ukrainy. Mnie zaś ważne było dobrać właściwe słowa, by wypowiedzieć niewypowiedziane. – Wszystkie twoje powieści można zaklasyfikować jako psychologiczne. Skąd u ciebie taka miłość do psychologii? – Nie powiedziałabym, że to miłość. To chyba pewna skłonność do grzebania w swojej czy cudzej głowie, by znaleźć odpowiedzi. Ale przyznaję, że taka metoda pisania jest dla mnie organiczna. – „Królewna” to ironiczno-psychologiczna powieść, „Słońce w podolu” – mistyczno-psychologiczna, „Obce grzechy” – dramat psychologiczny. „Mrówki” to już nawet jakaś psychodelia. Do jakiej kategorii tekstów sama zaliczasz swoje utwory? – Kiedyś zmarły Petro Soroka nazwał moje pisanie „schizofreniczną prozą”. Lepiej nie powiem. Czym jest schizofrenia jako choroba z natury? To rozdwojenie, rozpotrojenie osobowości. Mniej więcej tak to wychodzi, gdy piszesz, siedząc w głowie każdej postaci – zmieniasz poglądy, retorykę itd. – Język każdej powieści jest unikalny. Używasz gwary bojkowskiej, języka romskiego, a w najnowszej – poltawskiej gwary z początku ubiegłego stulecia. Skąd taka wiedza i wyczucie języka? – Z wykształcenia jestem filologiem ukrainistką. Ponadto wychowałam się wśród gwar. Jest mi to łatwo. Kiedy jest trudno, zaczynam sięgać po literaturę specjalistyczną, słowniki, artykuły. Do „Mrówek” długo szukałam słów z lat 30., zbierałam je dosłownie jedno po drugim. Inaczej powieść straciłaby element autentyczności, prawdziwości. Organiczny język jest bardzo ważny. Ponieważ nawet przy aktualności tematu, mistrzostwie pisarskim, superdynamicznej fabule i różnych ozdobnikach nie ukryje się niezgodności językowej. Utwór straci ogromną część swojej wagi. – Tak przy okazji, czy wszystkie te tak różne powieści napisała jedna osoba?
– Nie, oczywiście że nie. Pod moim biurkiem pracują podziemni autorzy. Po prostu jeszcze się z nimi nie zapoznałeś ))) – A skąd i jak dokładnie narodziła się idea powieści „Wiek czerwonych mrówek”? Dlaczego wybrałaś właśnie Połtawszczyznę? – Zawsze wszystko zaczyna się od zaczepienia, od historii. Ja zaczepiłam się o historię o tym, że w latach 30. XX wieku na Połtawszczyźnie działało sowieckie sanatorium dla wybranych, gdzie leczono ludzi z otyłości i chorób serca. W tym samym czasie na Ukrainie szalał Wielki Głód. W tych samych Machuchach, o których piszę, z głodu umiera ponad połowa ludności. I wyobraź sobie kobietę, która puchnie z głodu i chodzi pod to sanatorium, żeby przez jego płot patrzeć na najedzonych, utuczonych, różowolicych pacjentów, spacerujących po parku. Ta kobieta we wspomnieniach pisze tak: „Byłam gotowa zjeść nie tylko zwierzę, byłam gotowa zjeść człowieka, gdyby Bóg odwrócił się ode mnie w drugą stronę…” Moja książka zaczęła się właśnie od tego punktu, od uderzającego, przerażającego i wyjątkowo zbrodniczego kontrastu – od głodu dwóch kobiet, z których jedną leczy się głodem i dietami, a druga powoli umiera z głodu. To był start, możliwość rozpoczęcia pracy nad tekstem artystycznym. – Wrócę do pierwszego pytania o pierwszy nakład powieści, który wyprzedał się w ciągu kilku miesięcy. Czym możesz sobie wyjaśnić taki sukces? – Nie staram się tego jakoś wyjaśniać, nawet się nad tym nie zastanawiam. W skali całego kraju ten nakład nie był czymś nadzwyczajnym. Cieszę się, że ludziom zależy na naszej historii. Mam nadzieję, że i drugi nakład nie zależy się na półkach księgarń. – Wszyscy autorzy mówią, że po wydaniu książka zaczyna żyć własnym życiem, często niezależnym od autora… – Tak jest. I to bardzo dobry znak, kiedy książka żyje. Gorzej, kiedy trzymasz ją pod łóżkiem, a ona nie ma żadnego rezonansu. I takie doświadczenie ma wielu autorów. – Prezentowałaś niemieckie wydanie powieści we Frankfurcie. Opowiedz o wrażeniach. – Wrażenia z targów we Frankfurcie są po prostu niezapomniane. Dla mnie to pierwsze doświadczenie prezentowania mojej książki przetłumaczonej na inny język, więc wszystko było dla mnie nowe i jaskrawe. Miałam szczęście pracować zarówno na stoisku ukraińskim, jak i niemieckim. Mile zaskoczyło mnie zainteresowanie Europejczyków ukraińskimi książkami, a zwłaszcza powieścią o Hołodomorze na Ukrainie. Doszło do wymiany doświadczeń i energii, co bez wątpienia zaowocuje pozytywnymi zmianami w przyszłości. – Jakie najciekawsze spotkania odbyły się tam i co najbardziej zapadło w pamięć? – Miałam szereg wywiadów dla niemieckich i austriackich mediów, dyskusję na stoisku ukraińskim i czytanie w jednej z frankfurckich księgarni. Chyba najbardziej atmosferyczne były czytania, ze względu na swoją kameralność i wyjątkowe ciepło. – Kategorycznie odmówiłaś występów na jednej scenie z rosyjskimi pisarzami opozycyjnymi, którzy byli na targach książki. Oficjalnie Rosja nie była tam reprezentowana. Ale dlaczego ani ty, ani inni autorzy nie chcecie rozmawiać z tymi, którzy nienawidzą Putina? – Właściwie nikt nie nazywał tych opozycjonistów pisarzami. Ale nawet nie o to chodzi. Nie widzę żadnej różnicy między obywatelami Rosji, którzy mieszkają w Rosji, a tymi, którzy wyjechali do innych krajów i teraz nazywają siebie opozycją. To wszystko fejk dla tych, którzy go łyknęli, to obrazek, po prostu słowa, jakaś półprawda. Rzekomo nie popieram Putina, więc mieszkam we Frankfurcie… W rzeczywistości z tak zwanej opozycji tych ludzi nie ma żadnego pożytku. A wojna w Ukrainie ze strony Rosji trwa i to Rosjanie zabijają Ukraińców, a nie Putin. Odpowiadać powinni także Rosjanie, wszyscy razem, łącznie z tymi, którzy zdążyli uciec z Rosji i myślą, że uniknął kary, opowiadając bajeczki o swoich opozycyjnych poglądach. Po co z nimi rozmawiać? Jaki sens ma taki dialog? Myślę, że Ukraińcy potrzebują teraz kwarantanny w kontekście jakiejkolwiek współpracy z Rosjanami. Dopóki rosyjskie rakiety lecą nad nasze głowy, nie powinniśmy zajmować się jałową gadaniną z wrogami, lecz prowadzić skuteczne negocjacje ze społecznością światową. A celem tych dialogów ma być przybliżenie naszego Zwycięstwa. – Niemiecka telewizja narodowa nakręciła krótkometrażowy film o twojej powieści „Głód jako broń”, w którym po raz pierwszy przeprowadzono paralele między wydarzeniami sprzed 90 lat a dzisiejszymi. Co możesz o tym powiedzieć? – Za ironią losu film nakręciła ta sama stacja, która we Frankfurcie proponowała ukraińskim pisarzom programy z tymi samymi „opozycjonistami”. A w filmie pokazała wojnę w Ukrainie jako kontynuację ludobójstwa z lat 1932–1933. Co więcej, dziennikarze przeczytali moją książkę, przestudiowali materiały na stronie Instytutu Hołodomoru. A na koniec programu pokazali jeszcze kadry z rosyjskiej zomboskrzynki, gdzie Rosjanie niszczą pomnik ofiar Hołodomoru w Mariupolu… Powiem, że ten wątek stał się dla mnie miłym szokiem. Pojawia się nadzieja, że zmiany w postrzeganiu nas, Ukraińców, jako odrębnych od moskiewskiego pola, są możliwe. – Przygotowywane jest do druku polskie wydanie powieści… – Tak, kolejny kraj nabył prawa do tłumaczenia. W styczniu ukaże się książka po polsku. Bardzo liczę na to, że Polacy będą czytać moją powieść. Obecnie w Polsce na targach książki sprzedawana jest ukraińska wersja „Mrówek”. – W tych dniach postępowy świat czci pamięć ofiar Hołodomoru. Ty teraz masz pełne ręce roboty. Prawie codziennie udzielasz wywiadów dla ukraińskich i zagranicznych wydawnictw. Z którym z dziennikarzy rozmowa była najciekawsza? Gdzie zostanie opublikowana? – Pełne ręce roboty to raczej domena wykonawców estradowych. U mnie to po prostu napięcie. Ale cieszę się, że jest zainteresowanie. To znaczy, że moja praca nie idzie na marne i że tak ważna karta naszej ukraińskiej historii zostanie przeczytana nie tylko przez nas, ale i przez społeczeństwo europejskie. Najwięcej zapytań obecnie napływa od niemieckich mediów. Na początku grudnia ukaże się kolejny numer czasopisma „Galore”, gdzie będzie duży wywiad o książce i o wojnie w Ukrainie. Jedna z ukraińskich autorek znajdzie się tam na okładce. Skromnie nie podaję jej imienia))) Czekam także na wywiad dla ukraińskiego magazynu „Kraina”. I oczywiście czekam na pełny materiał w narodowej niemieckiej telewizji, ponieważ zdjęcia do filmu trwały dwa dni, a na antenę na razie trafiła tylko maleńka część. – Jak ważne jest dziś mówienie o Hołodomorze poza granicami naszego kraju? – Niezwykle ważne, bo Hołodomor to masowe zabójstwo, dokonane przez władzę radziecką, zbrodnia, za którą do dziś nikt nie został ukarany. Świat musi rozumieć, że Rosja to kraj-terrorysta, seryjny morderca, który specjalizuje się w zabijaniu całych narodów. A naród ukraiński cierpi od rąk rosyjskich morderców już nie od jednego stulecia. – Czy można czytać twoją powieść uczniom w wieku szkolnym? – Powieść jest bardziej dla dorosłych odbiorców, ale można wybrać fragmenty, które nadadzą się także dla dzieci. Bardzo ważne jest opowiadanie dzieciom o ludobójstwie więcej, niż jest w podręcznikach. Im wcześniej zaczynamy kształtować patriotyczne poglądy, tym lepiej. To jak szczepienie. Dawka powinna odpowiadać cechom wieku. – Czy w trakcie pracy nie chciałaś „załagodzić” niektórych scen? – To, czym często zajmowali się ludzie piszący beletrystykę i podręczniki do historii, to ciągłe wygładzanie i łagodzenie. Co z tego wynika? Nie znamy dobrze historycznej prawdy. A ona jest bardzo, bardzo bolesna. Nie przeżywszy jakościowo tego bólu, nie sposób poczuć się od niego wyzwolonym. I bardzo się myli ten, komu wydaje się, że przeszłość w żaden sposób nie ma dziś znaczenia. Ponieważ skutki nieprzepracowanych lekcji „wychodzą” nawet po stuleciach. Podobnie jak obecna wojna, rozpętana przez Rosję, nie jest czymś nowym, lecz jedynie skutkiem nierozwiązanych spraw przeszłości. Niestety, nie wszyscy to rozumieją. – Czego chciałabyś życzyć w tych dniach swoim czytelnikom i wszystkim Ukraińcom? – Jesteśmy Ukraińcami, narodem niepokonanych, wojownikami światła. Wszystkim nam życzę Zwycięstwa nad dziką hordą!
Pytał Wasyl KUZAN
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
gdy trzeba było zabierać z domów ikony, gospodarze żegnali się ze swoimi świętymi, rozmyślając, gdzie by je najlepiej ukryć. A gdzie – poza piwnicą i strychem? Przecież nie zakopywać niebian w ziemię, to jakoś nie po bożemu wychodziło... Prymaczenkowie mieli w chacie Zbawiciela, Matkę Boską i Mikołaja Cudotwórcę. Więc – przy krwawym płaczu babki Charytyny – krzątali się do północy, chowając obrazy pod blat stołu, gdzie dziadek przybił małą szufladkę, wyłożył ją pierwszym pachnącym sianem. Wyglądało to na dobre rozwiązanie, bo w tym miejscu niby nikt nie mógł podejrzewać skrytki. Chata napełniła się silnym duchem skoszonego ziela i to wszystkich zbijało z tropu, bo nigdzie nie było widać gałązek brzozy, a zapachy – jakby od otawy. “Trzeba jutro nie zapomnieć rzucić pod stół aż do leżanki świeżego sianka – mruczała sobie pod mokry nos babcia. – Żeby tylko nie zapomnieć…”.*** Po północy, gdy na pełnię księżyca nasunęły się chmury, do cerkwi zaczęli schodzić się chłopi, garstka których jeszcze została we wsi. Dziadek Semko przygnał skądś parę wołów. Cztery sosnowe belki chłopcy wzięli z niedobudowanej kaplicy, skręcili je klamrami i wyszło coś podobnego do tratwy – na wóz takiego ładunku by nie podnieśli. Ciągnęło wilgocią od pola Rybałki, jakby na deszcz się zbierało. Biały dzwon cicho przetoczyli na “letnie sanie” i ruszyli przez wieś. …Tata Oksent wyszedł na dwór spuścić psa z drutu, aż widzi: z obu stron ulicy wiszą – kto na płocie, kto na bramie – wszyscy sąsiedzi. I starzy, i mali w milczeniu płaczą i żegnają się. Tata zawołał domowników. Wyszli wszyscy przerażeni, spłoszeni. I Maria przykulała – do swojego kalectwa jeszcze niby oniemiała. Stała jak wryta przy bramie i nie poruszała się: to przecież teraz nikt nie powiadomi bołotnian ani o biedzie, ani o szczęśliwej godzinie… Oj, Matko Boska, coż to się na świecie dzieje? A tymczasem – prawie po królewsku – na największym we wsi wozie (czy jak by to można było nazwać zbite sosnowe belki?), poganiając parę wołów, jechał Carinny dziadek Semko. Poważnie kłaniał się każdemu gospodarzowi w pas – jakby w imieniu wielostronnego dzwonu żegnał się z wiejską gromadą. Jego siwe włosy, broda i dwa warkoczyki miękko zmieniały kolor: to był cały srebrny, a to niby pokrywał się kruczym skrzydłem… Za saniami, jakby za nieboszczykiem, szło kilku mężczyzn bez czapek, z grubymi linami i łopatami. Szli w stronę lasu Makarowskiego, za więzieniem. Już na polu Rybałki Carinny dziadek wszystkich pomocników odprawił do domu. Nie to, żeby im nie ufał co do miejsca przyszłej kryjówki wiejskiego skarbu, a w większości bał się, że nie wszyscy wytrzymają przesłuchania, kiedy po dzwon przyjadą enkawudziści szukać metalu. Chłopi nie sprzeciwiali się decyzji Semki, tym bardziej że w każdej chacie czekały na nich kobiety, które bez gospodarzy nie odważały się wynosić z domu ikon – żeby gdzieś je bezpiecznie ukryć. Mężczyźni rozeszli się, a Semko został ze swoimi wołami, z białym dzwonem na saniach i jasną decyzją, by za wszelką cenę go zachować,… topiąc (do lepszych czasów) w bagnie lasu Makarowskiego. Oczywiście można było jechać krótszą drogą za chatami i wtedy ślad na rdeście prawie by nie został. Tylko że Semko zdecydował, iż trzeba przemaszerować drogą przez całą wieś – żeby wszyscy ludzie mieli możliwość pożegnać się ze swoim dzwonem. A dalej – jak Bóg da. Dość tego, że Pan już zesłał, jak myślał starzec, ciemną nockę, którą z każdego podwórka Bołotni podświetlały lampki. Wszyscy wyszli na dwór ze łzami w oczach i oblepili płoty – jakby odprowadzali nieboszczyka. Dziadek Semko poganiał woły – żeby te szybciej brnęły przez kurz, bo ileż tej letniej nocy? “Dobrze, że od pola Rybałki pociągnęło wilgocią, jakby na deszcz się zbierało – pomyślał Car-dziadek. – Jak w poniedziałek rzucą się z rejonu przeszukiwać, szukać dzwonu, to po nim śladu już nie będzie. Szukaj wiatru w polu, towarzyszu naczelniku! Wtem, poczekaj, siwy głupcze: a ślady od “sań” na ubitej drodze jednak zostają! Znaczy, do tylnej poprzeczki trzeba przywiązać parę jesionowych gałęzi”. Tak też zrobił Semen Maksymilianowicz, potem nieco się uspokoił, chociaż białe wapno wprost wyrysowywało polną drogę do pola Kozackiego. Kozaka w domu pewnie nie było, bo na drzwiach wisiała duża kłódka (we wsi chaty zaciągano na klamkę, a zamykano tylko wtedy, gdy jechano gdzieś daleko lub na długo). “Tak więc, wielmożni naczelnicy? Nie ma dzwonu? Nie ma. W niebo poleciał!” – prawie zagwizdał do nocnych chmur Car-dziadek, a one od razu odezwały się do niego… ciepłą ulewą. Stróż cieszył się każdą kroplą jak dziecko: “Oto to, co trzeba, chwała Bogu! Oto ono! Oto prawidłowo! A oto i bagno. Takie niepewne miejsce przy krzywej osice – tam musi być lej po bombie z wojny światowej. Teraz rozbiję klamry, okrąglaki roztoczą się i lekko poniosą bołotniańską tajemnicę, chowając ją w rzęsę i lilie wodne… Tak oto, pomyślnie… Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu. Amen”. Dzwon nie od razu poszedł na dno, a na jakąś chwilę wypłynął – jakby jeszcze raz (może ostatni!) chciał chwycić ciepłego deszczyku, łyknąć bołotniańskiego powietrza, nasyconego żywicznymi borami i pachnącymi ziołami łąk – żeby z tym oszałamiającym uczuciem rodzinnego ruszyć w nieznane... Semko przeżegnał się, po Bogu coś wdzięcznego jeszcze powiedział wołom, a te, rozumiejąc, w odpowiedzi mrugnęły zmęczonymi i smutnymi oczami i zawróciły do wsi – stamtąd wstawał poranek z deszczem… “O-o-o! Pan zrozumiał mój plan! On załapał (wybacz, Boże!), że nam trzeba zamieść wszystkie ślady! – już po dziecięcemu cieszył się siwy stróż, powtarzając, jak siedemdziesiąt lat temu: “Idź, idź, deszczyku! Ugotuję ci barszczyku! W polewanym garnuszku!”. …No i deszczyk, posłuchawszy starca, lunął z pełną siłą – a jak mogło być inaczej? Car-dziadek stał szczęśliwy pośrodku letniej ulewy, nigdzie nie biegł się chować, a zadowolony uśmiechał się w wąsy, gładził zabawne warkoczyki, jakby dziękując sobie za dobrą robotę (we wsi długo drwiono z jego fryzury, a z czasem przywykli, bo jaki sens z dziwakiem się spierać?). Potem przez chwilę wdzięcznie rozmawiał z niebem, dostojnie, szeroko rozłożywszy nogi, usiadł na skraju brzegu, skąd jeszcze podnosiły się i pękały perełki drobnych bąbelków, umył się tymi perełkami i usłyszał mokre echo, które łopotało pod liliami wodnymi: “deszczyku,… barszczyku,… garnuszku”… (To przypłynęły trzy bezstraszne bobrowe rodziny, żwawo wyczarterowały sobie sosnowe słupy na tamy i odepchnęły je w bagienne zarośla). “Oto i ładnie wszystko. Wszystko wyszło, jak planowałem – chwalebnie zacierał ręce stary strażnik bołotniańskiej gromady i jej ducha.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła ŁYSENKO
Zakończenie. Początek w nr 41 z 2022 r.
– Nie słyszałaś, Mario? – to Semko, dziad z Carynnego. – Pełnomocnik powiedział, że zaraz będą zrzucać z cerkwi dzwon. Uciekajmy stąd! Widzisz – bezgłowie! Odbiegnijmy za ludźmi chociaż trochę w bok! „Hm, Semku, to łatwo powiedzieć: „uciekajmy!”, – gorzko szepnęła myśl. – Już szesnaście lat nie wiem, co to takiego”. Maria podchwyciła plecak, trzymając ołówek i notes w zębach, i opierając się drugą ręką o kulę, już miała ruszyć z miejsca, gdy ktoś podszedł tuż-tuż (to był sam Korszun!) i spróbował wyszarpnąć z zębów jej rysunki. Maria przecząco pokręciła głową, chciała coś powiedzieć, ale upuściła notes… Korszun go podniósł, spojrzał na rozłożoną stronę, nic nie powiedział, jednak – zdziwiony uniósł brwi i uważnie spojrzał na Pryjmaczenkównę, której podawał patyk siwy dziadek z dziewczęcymi warkoczykami… Pełnomocnika zawołano do prezydium. On, jakby przepraszając za niedokończoną rozmowę, niespiesznie poszedł do stołu, jakoś nerwowo zdjął czapkę, otarł spocone ciemię, wypił szklankę wody i skinął do towarzyszy, niby mówiąc: „zaczynajcie!”. Towarzysze dali znak potężnym chłopakom, którzy już po dziesięciu stali z obu stron górnego sklepienia świątyni świętego Mikołaja. Na rachubę Horbotrusa „Raz! Dwa! Trzy!” – wyciągnęli stalowy pręt z ucha dzwonu. Dzwon długo się opierał, a potem, osłabiony, zachwiał się na jedną stronę i strasznie huknął bez żywego echa… Kiedy zaś wyciągnęli żyłę dalej – zwalił się całym wielkim ciałem na ścianę, rozbił ją, następnie upadł na ziemię, przewrócił się, ostatni raz zawywszy na całą wieś!.. Aż do stróżówki dziada z Carynnego, i dalej, poszło smutne i pożegnalne echo… Wszyscy zamarli. Nikt nie oddychał – ani swoi, ani – obcy… Martwą ciszę nagle rozdarł okrzyk kierownika artystycznego: – Gdzie trębacz?! Żre, pewnie! Dmij, twoją mać! Dmij marsz-tusz, swołocz! – moment odpowiedzialny… Wszystko. Kana. Dawaj finał, artysta!.. „Artysta”, jak i wszyscy na placu, po strasznym huku razem z krzykiem, płaczem i lamentem, niemował w chmurze kurzu. Namacawszy instrument, przyłożył go do ust, w których jakby utknęło jajko ugotowane na twardo, i coś prychnął w trąbę. Od tego głupawego dźwięku wszyscy na placu jakby przyszli do przytomności i zrozumieli, wreszcie, co się stało. Dzwon cicho i bezradnie leżał grzbietem do góry, wznak do letniego martwego nieba. Kurz powoli osiadał na czerwone cynie – i one w mig bielały, na czerwcową zieleń – i ona pokrywała się szronem, na odzież, na zmęczone twarze, na włosy ludzi – i one nagle siwiały, i wszyscy zamieniali się w jednakowe, białe, przerażające zjawy… Jakiejś pozaziemskiej nierealności obrazowi cerkiewnego dziedzińca dodawały białe kłęby chmurek, które jedna po drugiej odpływały za horyzont. W poddaszu cerkwi, gdzie zawsze lato spędzały ptaki, piszczały małe jaskółki, a ich rodzice nie po jaskółczemu nisko i bezgłośnie śmigały pośród białego pyłu, jakby przed wielką burzą. – Wszystko, finał! Rozchodzić się, ludu! – nie ustawał wypierdek z gwizdkiem. Pełnomocnik Centralnej komisji antyreligijnej Korszun chciał go trochę uspokoić, niby „trzeba też ludzi rozumieć”…
– Ludzi? – zwierzęco krzyczał kierownik artystyczny. – Ludzi? Przecież to kontrrewolucja. Wszyscy – kontrrewolucja! Wy tylko popatrzcie na nich uważniej! Wszystko – kułactwo albo próżniacy! Chleb pochowali w kryjówkach, schowali w jamach i czarnych komorach, bydło zarzynają – żeby nie oddawać na zaopatrzenie do miasta! Tych chachłów trzeba w ogóle wszystkich wyciąć do ostatniego i robić to… agitacyjnie, z takimi, jak nasze, występami! To wy weźmiecie sobie na karb. Kadry dla partii bolszewików są nie tylko wśród proletariatu, ale i wśród „zgniłej inteligencji”… Zamiast tego, żeby wziąć radę „zgniłego inteligenta” sobie „na karb” oraz spojrzeć uważnie na chachłacką „kontrę”, pełnomocnik z podziwem i, jednocześnie, z obrzydliwym szacunkiem służbisty „na służbie”, zerknął na artystę-agitatora i z jakiegoś powodu zaczął ścierać kurz z butów, jakby chowając oczy przed ludźmi. A ludzie – wszyscy biali pośród zielonego lata – stali, jak wkopani, zgięci w trzy łuki, znieważeni, przyczajeni, i wydawaliby się martwymi, gdyby po twarzach nie płynęły bezgłośne łzy. Ich ukradkiem, między schowanym drobnym osianym krzyżem i strachem, miesiły wyrobione przez życie czarne drżące palce… Maria przetarła twarz końcem chusteczki, oparła się o kulę, która, wydawało się, zaczyna grzęznąć w białej ziemi, ciągnąc ją za sobą. Spod czoła dziewczyna patrzyła na dziwny biały obraz cerkiewnego dziedzińca, szukając wzrokiem, kto mógłby jej pomóc? Cała „kontra” była biała, jak grupa młynarzy, i bezszelestna. Marii nawet się wydawało, że wiejska wspólnota po rozpaczliwym krzyku upodlonego dzwonu zapadła się pod ziemię i też ciągnęła ją za sobą. Rękę podał biały dziad i surowo nakazał siadać na biały wóz, zaprzężony białogrzywym koniem… Pojechali białą drogą i w tym było coś do bólu i rozpaczy przerażającego. Milczenie przy cerkwi stawało się coraz bardziej niebezpieczne i wydawało się bezkresne. Lecz w którymś momencie,
Kiedy gościnni artyści zaczęli otrzepywać z siebie wapno i rozbiegali się do wozów „pociągu”, ryknął przerywany akord bandury, a ślepy Wirko w ślad za Korszunem wypowiedział jakieś straszne przekleństwo na trzy pokolenia naprzód. Dziad z Carynnego znał się na tym dobrze, dlatego od razu syknął na kobziarza: „Ty, Wirku, myśl, co mówisz. Nie przeklinaj dzieci, wnuków i prawnuków – oni i tak będą mieli piekielne życie w naszej krainie. Ta czerwona zaraza, na mój bolesny żal, jeszcze długo będzie żyła w naszej chacie i spróbuje tysiące! – nie, miliony! – rodaków wpędzić do ziemi. Oj, spróbuje! Niech cię, nieczłowieku przeklęty od głupiej władzy, grom zabije i wszystkich twoich niedouczonych niech spali!” – błysnął oczami wiejski stróż i dobrze wiedział, co mówi… …Wierzycie? – ludzkie przekleństwo ma straszną i nieodwracalną siłę i dogoni prędzej czy później każdego, kto upodlił żywe dusze niewinnych: w drodze do Iwankowa antyreligijny pociąg trafił na burzę. Artyści, przyzwyczajeni do wszystkiego, nakryli się na podwodzie wielkim płaszczem stróżowskim i, szczerze przytuleni do siebie chudymi ciałami, byli bardzo szczęśliwi bez „piramid”. A władze przesiadły się do niebieskoczapkowych – wypić po sto gramów, a potem postanowiły przeczekać gromy pod samotnym drzewem. Właśnie wtedy Bóg niebieski ich dopadł piekielną błyskawicą i spalił wszystkich doszczętnie... Mówią, że po dniu przyjeżdżała z Kijowa komisja i badała katastrofę: kto, jak zginął i dlaczego takie coś się stało. Coś w akcie, oczywiście, napisali o burzy, a między sobą szeptali, że to była zapłata za wielki grzech… I chociaż bolszewikom z antyreligijnego wydziału komitetu okręgowego nie wolno było mówić o jakichś przeżytkach przeszłości czy babskich zabobonach, ale naczelnicy mimo wszystko przemyśleli po ludowemu, CO mogło się stać. A mogło. To, najprawdopodobniej, ktoś z Bołotni zgotował im głupią śmierć. Mówią, że tam mieszka Krwawa Maria, – czy to wiedźma, czy to dziwaczka. Jednym słowem – znachorka, i jej śladu nie to, żeby się bać,… jednakże, być od niej z daleka… Jasne, plotkę doniesiono Marusi, na co ona kategorycznie odparła: „Ja na śmierć nikomu nie robię. Niech bracia żyją, co dla nich i ich jednokrwistych będzie cięższe, niż zgon. Tylko – ojej! – jaki będzie za nimi dzwon pogrzebowy po całej ziemi i przekleństwa w dzieciach, wnukach i prawnukach się odezwą! Lepiej by było, gdyby się nie rodzili”… Wieśniacy rozchodzili się, gromadą odprowadzając jeden drugiego aż do samej chaty. Dziad z Carynnego powiedział, że o północy on z chłopcami zabierze wołami dzwon na wóz i schowa do lepszych czasów, – jeśli takie w ogóle będą na ich ziemi po głodzie… *** …Zapadła noc. Wieś nie spała, w chatach nie świecili nafty, chyba że lampki czy świeczki paliły się przy Jezusach, Bogurodzicach i Mikołajach. Jutro po całej wsi mieli zabi-
Tłumaczenie maszynowe
– Za dobry uczynek, Siemku, zasłużyłeś dzisiaj na kieliszek miodówki, nastawionej na pijanej kalinie… Nie trzeba, człowieku, czekać słabości, żeby odkorkować lakowany gąsiorek kukurydzy i leczyć się z choroby! Trzeba młodym, zdrowym i silnym (a do tego – z ochotą, z przyjemnością!) wypić boskiego nektaru czy ambrozji, – ile tego życia?!”. Siemko rozejrzał się wokół siebie – nikogo nigdzie nie było. To bardzo dobrze dla sekretu, ale źle, że teraz nie ma z kim porozmawiać na przejmujący temat o przemijalności życia. W każdym razie ulewa, która z rozpędu sypnęła z nieba, kończyła się cichym deszczykiem, który posłusznie zaczął cichnąć. Dobrze. A jeszcze lepiej, że on teraz poczłapie do domu, do swojej ziemianki, do swojego szlabanu, nakarmi cierpliwe zwierzęta (a to wspaniałe pies Hrim i kot Workit), a wtedy i sam przyчасти się napojem, który kilka lat temu przygotował na szczególną okazję. Natchniony swoim planem i ważnością wykonanej sprawy, a jeszcze bardziej – przeczuwając smak kalinowej miodówki, dziadek Siemko uspokoił się, odetchnęło mu z piersi, ulżyło na duszy, zupełnie się rozleniwił i tutaj, w zaroślach, zasnął snem sprawiedliwego… *** Zasnęła dopiero nad ranem na drugim końcu wsi i Maria Prymaczenko. Wydawało się, że sen od niej uciekł na wieki wieków: tylko zmruży oczy, a przed nimi – kredowy kurz z rozbitej cerkwi obsypuje bołotniański plac. Dalej – cały świat Boży i ludzie w nim stają się niby martwi, pobledli. Dzwon spada, zrywa za sobą mączną chmurę, wykrzywia się i leci w jakąś złowieszczą przepaść… Potem – noc. Dzwon, owinięty kolorowymi wstążkami i cierniem, jedzie w swoją ostatnią drogę na lawecie, wśród kwiatów i traw. Leży wznak, patrzy na czerwcowe gwiazdy, na ludzi i wszystko wszystkim wybacza: nie wiedzą, co czynią dzieci Boże… Potem dzwon lekko, niby na skrzydłach, znowu leci w jakąś wyrwę i po minucie, jak go zakopali, zaczyna z całej siły bić spod ziemi na „Godne jest”… Maria dokładnie widziała, jak pod żywym dzwonem poruszała się ziemia, jak on w czarnej otchłani rozkładał swoje skrzydła, i od tego rozsuwały się tysiące różnych korzonków drzew, kwiatów i traw; widziała, jak rozstępowała się ziemia… W tych miejscach, gdzie wychodziły ze spodu dźwięki, które zwoływały wieś na modlitwę, robiły się pęknięcia, ale je natychmiast zarastały kwiaty… Jaka to była piękność! Nie widziane, niesłychane kolory: czerwono-makowe, żółte, niebiesko-niebiańskie, wiśniowe! Zielone tło pod nimi cały czas zmieniało się, aż do czarnej roli, i od tego barwy stawały się niby bardziej wypukłe, większe w rozmiarze, jaśniejsze. Maria nie mogła pojąć, co to były za rośliny: niby przypominały to dziwaczne słoneczniki z ludzkimi twarzami1, to jakieś kudłate kwiaty, to malwy, które uśmiechały się zadziornym aksamitkom – wszystkie one rosły zdumiewająco żwawo, szybko, mocno, wyciągając się do nieba i stając się gwiazdami2. Szybciej instynktownie, aniżeli świadomie, chciała namalować te bujne kwietniki, jednak przebudzić się z krótkiego przedświtowego snu nie było siły… A jak się przebudziła, już za pełnego słońca, i pierwszym krokiem spojrzała w okno, w mig zapomniała, jak wyglądają te pędy. Przypomniała sobie tylko, że na mogile dzwonu kwiaty stały się gwiazdami… —————— 1 Obraz „Słonecznik życia”. 2 Obraz „Domowe gwiazdki”. 20 listopada we wsi Bazar w rejonie korosteńskim obwodu żytomierskiego z okazji 101. rocznicy zakończenia Drugiego Zimowego Marszu Armii URL uczczono pamięć jego uczestników, rozstrzelanych przez bolszewików. Uczestnicy Wołyńskiej grupy Drugiego Zimowego Marszu pod dowództwem generała-chorążego Jurka Tiutiunnyka po klęsce 17 listopada w bitwie pod wsią Małe Mińki zostali otoczeni przez 9. bolszewicką Krymską dywizję kawalerii Hryhorija Kotowskiego, w wyniku czego ponad 400 żołnierzy zginęło, a 537 dostało się do niewoli. Podczas etapu do wsi Bazar dziesiątki rannych zmarło, 41 oficerów wysłano do Kijowa na dalsze przesłuchania, aresztowanych – 359 – najpierw rozstrzelano, a potem formalnie sporządzono decyzję o ich skazaniu na śmierć. Drugi Zimowy Marsz Armii URL uważany jest za ostatnią próbę ukraińskiego państwa odzyskania władzy na okupowanym przez bolszewików terytorium Ukrainy podczas walk wyzwoleńczych 1917–1921 r. otwartą drogą wojskową. Chociaż warto przypomnieć, że jeszcze prawie rok później trwała zbrojna walka poszczególnych oddziałów Armii URL na Ukrainie, w szczególności w uroczysku Chołodny Jar. Podczas wiecu-requiem, zorganizowanego przez Związek Oficerów Ukrainy wspólnie z lokalnymi władzami, wspominano o burzliwym czasie walk wyzwoleńczych, o właściwie rozstrzelaniu żołnierzy pod Bazarem, o tym, jak udało się zachować pamięć o tym heroicznym i tragicznym wydarzeniu i jakie znaczenie ma ono dla współczesnego wychowania wojskowo-patriotycznego. Tak, pierwsze upamiętnienie smutnej rocznicy odbywało się w czasie niemieckiej okupacji. Oto jak o nim pisały wydawnictwa OUN: „W dwudziestą rocznicę bazarskiej tragedii zorganizowano masową manifestację. Wsie, miasta i miasteczka Żytomierszczyzny i północnej Kijowszczyzny powiadomiono, że 21 listopada odbędzie się pod Bazarem panichida w pamięć bohaterów, poległych za ukraińską sprawę w walce przeciwko bolszewizmowi. Jednocześnie na miejscu tragedii, która wydarzyła się dwadzieścia lat temu, usypano dwie wysokie mogiły oraz wykopano trzy wysokie krzyże. Wywieszono nacjonalistyczne trójzęby i żółto-błękitne flagi, przywódca Żytomierskiej OUN postawił przy mogiłach wartę honorową. W nocy i rano 21 listopada, w kierunku do Bazaru ciągnęły nieskończone kolumny chłopskich wozów. Jechali ludzie w różnym wieku, mężczyźni i kobiety. Niemieckie załogi były przerażone i zaskoczone tym masowym ruchem. Lokalna władza wojskowa wysłała na drogi, które prowadziły do Bazaru, jednostki pancerne. Jednak, jak później się okazało, do Bazaru jechało i szło około czterdziestu tysięcy ludzi. W takich warunkach związki pancerne nie odważyły się na nic innego, jak na patrolowanie na drogach”. Ale niemiecki okupant nie był lepszy od sowieckiego: już następnej nocy gestapowscy agenci zaczęli aresztować uczestników żałobnego wydarzenia w Bazarze, w okolicznych wsiach, potem w Korosteniu, Radomyślu, Żytomierzu. Większość przetrzymywano w więzieniu radomyskim oraz w Żytomierzu, w więzieniu przy ulicy Puszkińskiej. Na początku grudnia na Malowance w Żytomierzu więźniów zaczęto rozstrzeliwać. Według obliczeń, wtedy na Żytomierszczyźnie aresztowano i rozstrzelano ponad 700 osób… Jesienią 1990 roku żytomierskie organizacje Ukraińskiej Partii Republikańskiej, Związku Niezależnej Młodzieży Ukraińskiej oraz Ludowego Ruchu Ukrainy wezwały całe świadome ukraiństwo do wzięcia udziału w uczczeniu Bohaterów Bazaru. Przyłączyły się ogólnoukraińskie organizacje, wydano ulotkę. Aktywiści Żytomierszczyzny odwiedzili Bazar, złożyli wniosek do lokalnej rady wiejskiej o zamiarze przeprowadzenia w niedzielę, 25 listopada, panichidy oraz ustawienia krzyża. Ale Bazarska wiejska rada deputatów ludowych odmówiła przeprowadzenia tej ceremonii. Co więcej, lokalni komuniści zablokowali dojazdy do wsi, niektórych aktywistów, pod nadzorem lokalnej milicji, bestialsko pobito… Wykonany przez żytomierzan krzyż przewodniczący Malińskiej rejonowej organizacji LRU Wołodymyr Ołeksejenko oraz były więzień polityczny z Huty-Lohanowskiej
Dmytro Mazur zdołali przynieść do Bazaru i ukryć w krzakach dopiero w nocy: przeleżał tam cały rok. Dlatego oficjalne uczczenie pamięci Bohaterów Bazaru zostało przywrócone dopiero w Niepodległej Ukrainie. 17 listopada 1991 roku z okazji 70. rocznicy tragicznych wydarzeń oraz 50. rocznicy aresztowań setek patriotów w 1941 roku na mogile w Bazarze odbyła się oficjalna uroczystość, ustawiono drewniany krzyż i kamienną płytę z imionami Bohaterów Bazaru. 26 sierpnia 2000 roku kosztem świadomych narodowo Ukraińców – ukraińskich weteranów walk wyzwoleńczych – członków Związku Oficerów Ukrainy – głównie ze Zjednoczenia Byłych Żołnierzy Ukraińców w Wielkiej Brytanii na czele z przewodniczącym londyńskiego oddziału ZOU, przewodniczącym Prezydium Głównego Zarządu ZBŻU śp. majorem doktorem Swiatomyrem M. Fostunem na bratniej mogile rozstrzelanych Bohaterów zbudowano wspaniały Memoriał pamięci Bohaterów Bazaru z imionami poległych żołnierzy, autorstwa żytomierskiego rzeźbiarza Ołeksandra Borysa. Od 1991 roku uroczystości memoriałowe odbywają się w Bazarze co roku. Odbywały się one nawet w czasie ograniczeń kwarantannowych, a nawet pełnoskalowa inwazja rosyjskiego agresora w tym roku nie stanęła na przeszkodzie. Głos podczas wiecu-requiem zabrali: naczelnik wydziału kultury i turystyki Żytomierskiej Obwodowej Administracji Wojskowej Anatolij Duszko, przewodniczący Korosteńskiej Rejonowej Administracji Wojskowej Jurij Tarasiuk, honorowy przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy, kapitan 1 rangi Jewhen Łupakow, pierwszy Prokurator Generalny Ukrainy (1991–1993), sędzia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy (2006–2015) Wiktor Szyszkin, kierownik teatru ukraińskiej tradycji “Dzerkało” Wołodymyr Petraniuk, przewodniczący Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Stepan Braciun i inni. Uczestnicy wydarzenia złożyli wieńce i kwiaty pod memoriałem, duchowieństwo odprawiło panichidę, a Siły Zbrojne Ukrainy oddały cześć poległym Bohaterom honorową wartą. Dyrektoriat Ukraińskiej Republiki Ludowej wypowiedział wojnę Rosji 16 stycznia 1919 roku. Od tego czasu nie podpisano żadnego aktu o jej zakończeniu. Uczestnicy uroczystości w swoich wystąpieniach podkreślali, że zarówno Drugi Zimowy pochód, jak i obecna szerokoskalaowa inwazja Rosji są etapami tej już ponad stuletniej konfrontacji. I ta wojna niechybnie wkrótce zakończy się naszym ostatecznym ukraińskim Zwycięstwem. Jewhen BUKET Zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
Antonina CARUK, m. Kropywnycki. H. K. Im starsza się stajesz, tym bardziej rozważnie odpowiadasz na propozycje. W szczególności na facebookowe zaproszenia do znajomych. Przyjaźń kobieca to w ogóle kategoria zagadkowa. Trudno wyjaśnić, wydawałoby się, proste rzeczy. Poznał nas Roman. Jego już nie ma. A między Haliną a mną coś jednak jest. Nigdy jej nie widziałam. Tylko zdjęcia na stronie w sieci. Ale czy człowiek to tylko wygląd? Dla mnie człowiek to przede wszystkim dusza. A dusza odzywa się w słowie. Prześwietla codzienne sprawy niczym promieniem rentgenowskim. Tak jak jest. Dzisiaj kontrofensywa Sił Zbrojnych Ukrainy pozwoliła szefowi Mikołajowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej zameldować o wyzwoleniu całego obwodu. Oprócz Mierzei Kinburnskiej. Ta mierzeja boli mnie do dziś. Bo właśnie tam mieszkała moja Halina. I kiedyś zaprosiła w gości. Do strefy chronionej, gdzie zbiegają się fala Dniepru i słona czarnomorska. Wzruszona, tylko podziękowałam. Wtedy ktoś z pragmatycznych odwiedzających stronę natychmiast skorzystał z okazji, narzucając się jej z wizytą… Jej wizerunek w moim postrzeganiu z jakiegoś powodu trwale wiąże się z rumiankiem. Zwyczajnym, polnym czy lekarskim, który kocham od dalekich nastoletnich lat. Dlaczego? Czy to jej słowo w komentarzach oddychało duszno-ciepłą szczodrością stepu, czy argumentacja jej ocen zmuszała do wsłuchania się we własne wahania – kto wie, ale ta autentyczność przywiązała moje serce do jasnowłosej kobiety o oczach koloru morza (tak mi się wydawało z kilku zdjęć grupowych i jednego czarno-białego z czasów młodości). Te oczy jakby potwierdzały jej imię: były ucieleśnieniem morskiego spokoju. Takie oczy, zapewne, oczarowują mężczyzn tajemnicą powłoki… Czy nie dlatego ją, kwiat Bałtyku, niczym dzieło sztuki zdobywał ukraiński artysta, aby przenieść na rodzimy grunt. I nie gdzieś na ciasne klomby między miejskimi asfaltami czy do stołecznych ogrodów botanicznych – zawiózł ją do strefy chronionej Mierzei Kinburnskiej. Gdzie wiatry pachną stepowymi piołunami i macierzanką, a reliktowy las nęci chłodem i ptasimi chorałami. Właśnie jesienny las pozostał z Haliną, kiedy Ihor odszedł do niebiańskich warsztatów. Jego burza barw i cicha elegia. Jego poezja i filozofia. Jego ciepło, które na zawsze połączyło się z płótnem olejnym. Halina mogłaby, zapewne, poprosić, żeby ten obraz został w domu, ale nie zrobiła tego. Stworzyła kopię. Własnoręcznie. A oryginał musi być w muzeum. Jest przekonana. Dołączyła swoją pożegnalną melodię do jego. Muza w samotnej pracowni artysty… Halina odzywała się do niego nawet wtedy, gdy była na lekcjach w szkole. Odzywała się kwiatową powodzią przy oknach, która mogłaby rywalizować z płótnami Kateryny Biłokur. Maki, kosaćce, rumianki, lewkonie, róże… Codziennie, od pierwszego powiewu wiosennego wiatru aż do ostatniego podmuchu jesiennych liści, na jej grządkach coś rozkwitało, cieszyło wzrok i uszlachetniało duszę. Naprawdę, to jej powołanie – siać to, co rozumne, dobre, wieczne. Pielęgnować dzieci i kwiaty, które przypominają niewinne dziecięce oczy. Od czasu do czasu odzywałyśmy się do siebie. 08.10.2020, 21:56 <…> Malowałam dzisiaj, aż dusza do niebios się uniosła. Szkoła, ogród, step, las, liman, w niedzielę – morze… Trochę komputer, trochę – książki – i dzień się skończył. Plus koty-psy... A farby tak nęcą... 09.10.2020, 09:28 Jak ja Panią rozumiem! Z jakiegoś powodu na to, co najważniejsze, do czego dusza dąży, zostają tylko okruchy czasu... Wczoraj przeczytałam książkę dla dzieci – “Pollyanna” Eleanor Porter – i po raz kolejny przypomniałam sobie, że dzieci wiedzą, jak trzeba żyć. A my zamykamy się w ramach obowiązków, a my zapominamy, co znaczy cieszyć się, nawet kiedy życie zagania w ślepy zaułek. Wspominam cudowną kopię z płótna Pani męża... Proszę malować, droga Pani Halino! Czy było przeczucie pełnoskalowej inwazji? Czy dusza szukała odpowiedzi na możliwe warianty rozwoju wydarzeń? Gdzieś za rok, w lutym, Pani Halina przesłała fragment spektaklu “Niet wojnie”. Już sam tytuł w “ogólnoprzystępnym” języku wywołał we mnie furię. Toż to jaki cynizm, myślałam, zabijać siódmy rok naszych chłopaków na Wschodzie, a samym śpiewać jeśli nie “Chotiat li russkije wojny”, to urządzać rzekomo antywojenne przedstawienia… Dzisiaj tekst, który czyta Alan Albegow, odbierany jest inaczej. Tak jak nasza korespondencja… Przetłumaczyłam. Poprosiłam Boga, by zabrał moją pychę. A Bóg powiedział mi: – Nie. Powiedział, że pychy się nie zabiera. Z pychy się rezygnuje. Poprosiłam Boga, by podarował mi cierpliwość. A Bóg powiedział mi: – Nie. Powiedział, że cierpliwość to rezultat prób. Jej się nie daje, na nią się zasługuje. Poprosiłam Boga, by podarował mi szczęście. A Bóg powiedział mi: – Nie. Powiedział, że daje błogosławieństwo, a czy będę szczęśliwa – zależy ode mnie. Poprosiłam Boga, by uchronił mnie od bólu. A Bóg powiedział mi: – Nie. Powiedział, że cierpienie oddziela człowieka od ziemskich trosk i przybliża do Niego. Poprosiłam Boga o duchowy wzrost. A Bóg powiedział mi: – Nie. Powiedział, że duch musi wyrosnąć sam, a On będzie mnie tylko przycinał, zmuszając do owocowania. Poprosiłam Boga, by nauczył mnie kochać tak, jak On kocha mnie. I On powiedział: – Wreszcie zrozumiałaś, o co trzeba prosić. (Adagio brzmi tak przejmująco, jakby każde słowo spadało solowym kryształkiem w otwartą ranę…) Prosiłam o siłę – a Bóg zesłał mi próby. Prosiłam o mądrość – a Bóg zesłał mi problemy. Prosiłam o odwagę – a Bóg zesłał mi niebezpieczeństwo. Prosiłam o miłość – a Bóg zesłał mi tych, którzy potrzebują mojej pomocy. Prosiłam o dobra – a Bóg dał mi możliwości. Nie otrzymałam nic z tego, o co prosiłam. Otrzymałam wszystko, czego potrzebowałam. Rozpaczliwe łzy. Bezsilność wypala duszę, kiedy myślę o obrońcach “Azowstali”. Bohaterowie. Wykonują obowiązek. Przed Ukrainą. Przed światem. Panie, gdyby to było możliwe, weź moje życie, zachowaj ich! Czuję się winna wobec nich, młodych, odważnych, którzy powinni jeszcze żyć i żyć, kochać, rodzić dzieci. Lecz Bóg mówi mi: “Nie. Oni jeszcze nie wypili swojej czary… upokorzenia”. Serce i rozum buntują się. Nie mogę się pogodzić. Po co, Panie? Przypomniała mi się samotna Halina. I odezwałam się przepraszającym “Jak Pani?”. Na mierzei trwała okupacja. U nas stosunkowo spokojnie, wschodni uchodźcy zatrzymywali się, żeby dojść do siebie. Niektóre listy się zachowały.
24.04.2022, 07:01 Dzień dobry! Żyję. Młodsza córka w Mikołajowie cudem uratowała się z dziećmi. Uciekały aż do Francji. Ona dopiero co wyzdrowiała, a dzieci leżały z ciężkim covidem, a tu samolot na oczach zbombardował sąsiednie budynki i wchodził na ich. Dzieciom odmówiły posłuszeństwa nogi, a jej nie słuchały się ręce. Nie mogła otworzyć drzwi, otworzyła zębami i jakoś ściągnęła dzieci z dziewiątego piętra na pierwsze. I wtedy usłyszała straszny wybuch i myślała, że to trafiło w ich mieszkanie. Byłam cały czas z nią w kontakcie i wszystko słyszałam. Przywiązała telefon na wszelki wypadek do ucha. I wtedy przychodzi wiadomość z Oczakowa od starszej, że zestrzelili samolot prosto nad budynkiem. To on spadł niedaleko na plac. Krzyczę do młodszej, że zestrzelili ten samolot, a ona pyta: “Gdzie? Nie widzę...”. A sama siedzi na podłodze na pierwszym piętrze. Wyszły na dwór, a tam “grady”... Teraz są bezpieczne we Francji. Pracuje, dzieci są w szkole. Mówi, że szacunek i współczucie są niewiarygodne. A ona zawsze ma przy sobie flagę Ukrainy, więc powiesiły ją na dziedzińcu zamku, gdzie teraz mieszkają. Wyznaczyli wszystkim psychoterapeutę. Leczą. A starsza z rodziną praktycznie mieszkają w piwnicy. W Oczakowie. Ja jestem na miejscu. Konkretnie nas nie bombardują, ale każdego dnia widzimy i słyszymy rakiety. Wszystkie niedoloty i przeloty – nasze. U mnie koło domu między odłamkami rakiety wyrosły kwiaty. Dobry znak. Już wszystko posadziłam, pomalowałam drzwi, zdalnie uczymy dzieci, karmię porzucone koty i psy, wszystkie u mnie mieszkają. Wiele osób wyjechało. Ja zostałam. Niedługo kończę 70 lat. Nie wierzy się, że to wszystko dzieje się ze mną. Ale widzę: nadchodzi wiosna! Powietrze pachnie prochem, a trzmiel z ręki wodę pije. Dobrego Pani zdrowia i Zwycięstwa! A dalej wszystko będzie dobrze! Halina Gdzieś podziały się okulary, piszę w telefonie. Przepraszam za ewentualne błędy. Zbyt drobne litery. 24.04.2022, 07:23 Halina – Chrystus Zmartwychwstał! – Prawdziwie zmartwychwstał! Ściskam Panią, duszę Pani matczyną! Bożej ochrony i łaski dla Pani rodziny! I Zwycięstwa nam wszystkim! Zmartwychwstanie Ukraina! 4.06. 2022, 19:08 – Jak Pani się miewa, pani Halino? Za tymi dymami nie słychać, nie widać... Mam nadzieję, że jest Pani w bezpiecznym miejscu. – Ja, jak to mówią, blisko piekła. Mało tego, że okupacja, to jeszcze każdego dnia walki, bomby i grady. Całe nasze piękno, las, zginęło. Na dzień po 7–8 podpaleń od rakiet. Gasimy gołymi rękami. Oparzenia, płuca już czarne od dymu, trzymamy się jakoś. Nie do końca bezpieczne miejsce. Nie można nikomu ani do nas, ani od nas. Dalej – gorzej. Zli, nasi ich biją, a oni na nas się wyżywają. Zostali najbardziej wytrwali. Ale przeżyjemy! Przetrzemy się! Może jeszcze coś uratujemy... – Trzymajcie się, moja droga! Myślę o Pani codziennie. Proszę Pana o ochronę. A przed oczami – płótno Pani niezapomnianego męża, tak subtelnie skopiowane... Takie piękno pod raszystowskim butem... Ściskam Pani duszę modlitwą. Trzymajcie się i dbajcie o siebie! Da Bóg – niedługo zostało cierpieć. Pieprzu im dosypią! – Dziękuję za dobre słowa. Później. “Może by Pani do nas?”. Przystać na moją propozycję odmówiła, bo nie wyobrażała sobie, jak transportować dwa psy i cztery koty (takim “inwentarzem” obrosła dzięki sąsiadom, którzy opuścili dom wcześniej), a porzucić czworonogów nie mogła. I ja ją rozumiałam. 28.06.2022 Dzień Konstytucji Ukrainy. 125 dzień wojny. Pełnoskalowej. Rakietami walą z każdej strony. Od Równego do Sum. Od Kijowa do Odessy i Mikołajowa. Płonie Krzemieńczuk. Centrum handlowe. Ofiary w Charkowie. Cywile. Dzieci. Salwy na Desnę. Wielce doświadczony piękny Czernihów... Wybuchy w Oczakowie. Ukraina znów pod krzyżowym ogniem – z Białorusi, FR i Morza Czarnego. Podstępnie rozstrzeliwani są ludzie w kolejkach po wodę. Wściekły z powodu nieustępliwości Ukraińców na linii frontu, wróg wyładowuje furię nawet nie na krytycznej infrastrukturze – na osiedlach mieszkaniowych, placach zabaw, szkołach, szpitalach, bibliotekach, cerkwiach... Krótko, prawie w telegraficznym skrócie – z panią Haliną. Trzy kropki zaniepokoiły się na ekranie, piszą... że wczoraj podjechali pod jej dom, wycelowali lufę wieży w niego i pytają: – Jak myślicie, ile strzałów wystarczy, żeby roznieść? A ona w odpowiedzi: – I pół strzału wystarczy. Rechoczą. – To niby jak? – pytają. – A tak, że tylko pomyśleli strzelać, a nie wystrzelili – znalazła się Halina. Znowu rżą. I ruszyli dalej. Słyszy: na ulicy wybuchy. Ile domów, tak bawiąc się, zrujnowali... Sob 15:30 (daty, niestety, nie skopiowałam) – Dzisiaj przeczytałam przegląd wiadomości – i gdziekolwiek bym nie była, cokolwiek bym nie robiła, dusza cały czas o Pani przypomina... Droga pani Halino, jak Pani? Trzymajcie się, ptaszyno moja z poparzonymi skrzydłami... Bożą łaską Sob 17:25 – Czytam Pani list przez łzy. Nic to, wszystko minie... pocieszcie się pieśniami... Przesłała wiadomość głosową. Pewny humanitarny głos prowadził mnie przez łąki, stał prosto przed zamaszystą wojenną kosą i świecił tak, że łzy zapierały dech. Kosiarze na łące rozmachali się ostrymi kosami. Co im Boży pąk? Im skończyć by robotę swoją. Ja na łaskę Twoją mam nadzieję, Zbawicielu mój, Panie, Na łaskę, na łaskę, jedyną – na łaskę Twoją. Wiara w zamysł Twój – oto moja niezawodna towarzyszka. Wiara w to, że Twój palec zasiewał tę łąkę pachnącą. I ja, Panie, wiem: za mnie Ty zawsze się wstawisz, Ratunkowym staniesz się kamieniem – zatrzymasz kosę zamaszystą. Bo po co mnie poiłeś cudownymi rosami? I po co miłość pokazałeś, dla czegoś chronił? Dla czegoś napełniłeś mnie pieśniami, Panie? Czyżby po to, by rzucić bydlęciu do nóg? Kosiarze na łące odmachali się ostrymi kosami, Sianokosy się skończyły, a ja nietknięta stoję, Jak wcześniej kiedyś, upajam się niebieskimi rosami, Wysławiam Ciebie za miłość i za łaskę Twoją.
Raszyści podjechali czołgiem. Postanowili, że postawią go na jej podwórku, wśród kwiatów. Halyna powiedziała: „Nie! Nie pozwolę!”. (Wyobrażacie sobie, co czuje matka, gdy wróg informuje o zamiarze rozstrzelania dzieci, maskując się w jej własnym obejściu?) Oczywiście jej zakaz wywołał u orków dziki śmiech. „Niczo, szczas sama paprosisz” – zeskoczyli z pancerza, podeszli – zaczęli zrywać z niej ubranie… A ona… samotna jasnowłosa kobieta… zaśpiewała. Tę pieśń, w którą wierzyła jak w Pana: „Kosiarze na łące rozmachali się ostrymi kosami…”. Śpiewała w zrozumiałym dla nich, nieludzi, języku… Jeden, zdaje się, w jej wieku, nagle warknął „otstawit!”. Młodsi na komendę wrócili do czołgu, a ona wciąż śpiewała: „Czyżby tylko po to, by rzucić bydłu do nóg?”. Następną chatę rozstrzelali w pełnym biegu… Po kilku dniach w nasz dialog wtrąciły się trzaskające serie z automatów. Było około północy. Pani Halyna poinformowała, że od nieustającego huku, dźwięków wybuchów jej futrzaki wbiły się pod łóżko, dla niej znalazło się miejsce pod stołem, a jeden pies gdzieś pobiegł. Trzeba będzie iść szukać. Czekać do rana z powodu godziny policyjnej nie może. Możliwe, że pies jest ranny i potrzebuje pomocy. Staliśmy się ostrożniejsi w korespondencji. Orki zaczęły rekwirować telefony i sprawdzać je. Czasami nie zdążyłam przeczytać wiadomości, a pani Halyna musiała już usuwać ją z pamięci komunikatora. Jej opowieści, zwięzłe i optymistyczne, powiedziały o jej charakterze więcej niż wszystkie posty w sieci w ciągu kilku lat. Oto opowiada o swojej młodszej, Walentynie, która obecnie jest we Francji. Mówi, że tutaj była „głupią kurą”, a dzieci „debilami” („dobrzy ludzie” ochrzcili hojnie!), a tam dyrektor szkoły, w której zaczęła pracować, nazywa ją „niezrównaną” i „pięknością”, a syna – „cudownym dzieckiem”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
życia autorskiego – to właśnie te momenty niewidzialnych więzi, kiedy na 10 minut krzyżujesz się z kimś, z kim potem następnym razem spotkasz się gdzieś zupełnie na innym skrzyżowaniu. Jednak jest tu też wielu młodych chersończyków, którzy jedzą hamburgery, rozmawiają i wspominają, jak to jest – wracać do normalnego życia. Zamawiam kawę w ulicznej kawiarni, która działa na generatorze, idę ulicą i przysłuchuję się rozmowom wokół. „Swietoczka, ty nawet nie wyobrażasz sobie, jaka to była radość – zobaczyć ten piękny mundur…” – dzieli się starsza kobieta z kimś przez telefon. „W centrum pełno ludzi, wszyscy się śmieją, nie to co wcześniej, kiedy żywej duszy wokół”, – opowiada młoda kobieta do kamery jakiegoś zagranicznego kanału. Naprzeciw idzie para w średnim wieku, z paczkami pomocy humanitarnej. Kobieta w biegu: „Jak wytłumaczyć tym durn..., że nie wszyscy cieszą się tutaj z tej Ukrainy…” Zatrzymuję się, przeszywam wzrokiem parę. Mężczyzna syczy do mnie: „Czego się gapisz?” Szeroko się uśmiecham: „Za waszym ramieniem taki przystojny chłopak w pikselu”. Para spłoszona odwraca się, tam oczywiście nikogo nie ma, mijam ich, nie słuchając dwugłosowych życzeń pod moim adresem w plecy... Wracam na dworzec wcześniej – prąd jest teraz tylko tam i niezbyt chce się iść przez miasto w ciemnościach. Kiedy zapalają lampy, ludzie wybuchają owacjami. Witają światło. Witają życie. Wiele osób, wiedząc o pierwszym pociągu, chce wyjechać z miasta. „Zabierzcie mnie stąd, – krzyczy jakiś chłopak, – do Mikołajowa, do Kijowa, gdziekolwiek, tylko zabierzcie mnie stąd”. Na peron przeciskają się dziennikarze, a w ślad za nimi słychać uwagi: w centrum łatwo kręcić, niechby pojechali na obrzeża, zobaczyli, co tam się dzieje. Jestem w wagonie. W sąsiednim przedziale żołnierze, którzy jadą na urlop, nagrywają wideo, jak wracają pierwszym pociągiem z Chersonia do Kijowa: „Przyjaciele, historyczna chwila…” Chłopak zacina się i kilka razy powtarza to samo, ale ten repetytyw brzmi nie jak błąd, a jak znaczenie chwili. ...Gdybym kręciła film o Chersoniu, wybrałabym gatunek zombie-apokalipsy ze szczęśliwym zakończeniem… uczucie jak w kinie – kiedy zombie giną, a ludzie stopniowo wracają do ludzkiego życia… albo do ludzkiej postaci. Teraz panuje tu jeszcze euforia. Ona ucichnie – i co wtedy? Antropologiczny szok, który dopiero przyjdzie przeanalizować psychologom społecznym i filozofom. I stopniowe przemyślenie po-okupacyjnego życia. Jedziemy przez noc z zasłoniętymi oknami i wiem, że tam również nie ma ani jednego światełka. Ale tam czuwają żołnierze ZSU. Tam rodzi się nowa rzeczywistość dla tego regionu, który przeszedł przez tygiel cierpienia. I przez stepy jedzie pierwszy pociąg Chersoń – Kijów, potwierdzając, że ukraińska Tawria – żyje…
Tłumaczenie maszynowe
Następnym razem pani Halina opisuje niemal rzeźbiarską grupę kobiecą na skrzyżowaniu. Spojrzała w oczy – a tam pełno łez. Orki zabrały ich mężów i synów. Kilka dni trzymają ich w piwnicy. Ani wody, ani jedzenia nie dają. Torturują. Martwią się kobietki, co będzie… Halina dodaje otuchy. Ruszają razem mężów wyzwalać. Strach gdzieś zniknął. Za skąpymi słowami widzę, jak ona, pewna swojej misji, zwraca się do okupantów i stanowczo oświadcza, że nikt z pojmanych do niewoli nie ma żadnego związku z partyzantami. Kim ona jest? Nauczycielką. I odpowiada za swoich uczniów. Ale jacy to uczniowie? – nakręcają się najeźdźcy. – Oni mają już po trzydzieści lat… Ona jednak obstaje przy swoim: komu, jak nie jej, znać charakter swoich byłych uczniów. Nawet jeśli mają już po czterdzieści lat. Ci chłopcy mają bardzo pokojowe zawody. Ich zadaniem jest pilnowanie rezerwatu, gaszenie pożarów, jeśli nagle zajdzie taka potrzeba. O, widzicie, ich żony i matki przyszły. Ręce wszyscy mają poparzone, bo las ratowali. A na zakończenie zapytała: „A wasze żony przyszłyby was wyzwalać, gdyby takie coś was spotkało?”. Widzi: mrugają, zmieszali się z odpowiedzią. A Halina im: „Oczywiście, i nie wątpcie! Jasne, że by przyszły”. Ta fraza okazała się ratunkowa. Wyprowadzili z piwnicy chłopców ze związanymi rękami. Wypuścili. A starsza córka, Iryna, poinformowała, że u niej od drugiego marca mirruje ikona, podarowana przez matkę. I rozlatuje się dobra nowina między wiernymi. I chodzą do niej nasi wojownicy prosić o życie. „Ile już bitew było, a oni wszyscy żywi. Przysyłała mi wideo, jak to się działo. Jakby krople oleju na twarzy i na ręce – dzieli się cudem pani Halina. – Wszyscy księża pytają, gdzie druga ikona. A druga jest u mnie, zwyczajna… Przyleciało dzisiaj na podwórko. U mnie szyby powypadały. W pracowni artystycznej i na werandzie. U Iry znowu ikona Matki Boskiej płacze. Aż nieswojo od tego”. …Chociażby w tę cieśninę zawrócić… – w myślach się modliła. Noc – choć oko wykol. Nieprzenikniona, niepokojąca niepewność. A fale, niczym stara sklerotyczka, szepczą: „Ticha ukrainskaja nocz. Prozraczno niebo. Zwiozdy błieszczut…” Panie, ileż wszystkiego dzieje się bezmyślnie… Gdzie ta cisza? Pozostała zniewaga. Ją, ciszę, gwałcą potomkowie tego, który pomnik sobie wznosił… Gorzko się uśmiechnęła. Nie jeden dziesiątek lat w kręgach artystycznych nie jest jej obcy. Tak, jest ambitna młodzież. Ale żeby pomnik sobie… Ciekawe, jak bym spojrzała na Ihora, gdyby takie coś przyszło mu do głowy? Pewnie zmierzyłabym temperaturę. Zapisałabym na konsultację do psychiatry. To jakaż musi być u człowieka samoocena, żeby chcieć zostać pomnikiem? Czyżby kamień, zimny i nieprzenikniony, obojętny na wszystko, co istnieje, karmił pychę? Odwracała od siebie myśli, by nie mnożyć niepokojów, które osaczyły ją zewsząd. Oto ona w swoje siedemdziesiąt lat musi nocą, skradając się, uciekać z własnego domu. Długo się wahała. Aż tak, że pół ulicy zamieniło się w ruinę, a gryzący pomarańczowy dym wypalał gardło, dusił kaszlem. Cztery koty. Dwa psy. No jak je zostawisz? Żywe przecież dusze… – Słyszycie? – zamarła. Do monotonnego plusku fal i nieustającej strzelaniny, która stała się stałym tłem cierpiącego przetrwania i wżarła się w mózg przez sto siedemdziesiąt dni okupacji tak, że odróżnić szum ciśnienia krwi czy grzmot pioruna było niemożliwe od tragicznej symfonii wojny, niespodziewanie wplotło się bzyczenie. Mężczyzna w kamuflażu, który towarzyszył jej do prawego brzegu limanu, zareagował natychmiast, wyćwiczonym ruchem wyprzedzającym – i bzyczenie zdławiło się. Dron-zwiadowca wybrał się w gości prosto na trójząb do Neptuna. – Przeciwko czemu walczył – na to trafił! – westchnęli z ulgą. Nagle niebo rozbłysło od rac sygnalizacyjnych. Oślepiły północną ciemność. Nie zdążyła uciekinierka się przestraszyć, jak niedaleko pontonu dostrzegła jeżowatą minę. „Jednak nie w tę cieśninę zawrócili! – przemknęło błyskawicą. – Boże mój, czy w tym świecie została choć chwila spokoju? Czy jest droga naszego szczęśliwego ocalenia? Na wszystko wola Twoja…” Halina nie wychodziła na kontakt. A mnie wciąż i wciąż nasuwał się na myśl Psalm „Kosiarze na łące rozmachali się ostrymi kosami…”. Brzmiał we mnie jej głosem… Hromowycia BERDNYK, zdjęcie autorki
Już w wagonie, ponieważ byłam sama w przedziale, pojawiło się przejmujące uczucie podróży do Innego Świata lub na inną planetę. Tylko dziennikarze, którzy na zmianę zaglądali do mnie i pytali, dlaczego jadę do Chersonia. Poranek zaczął się od krzepiącego: „Dzień dobry, jesteśmy z Ukrainy, naszym bohaterom chwała!” – dziennikarze zbierają się w naszym wagonie, jak się potem okazało, u konduktorek w tym wagonie jest dobra kawa i wieść się rozeszła. Niemiecki kanał telewizyjny bierze ode mnie komentarz, a ukraiński korespondent, który towarzyszy grupie, pokazuje mi wieś, przez którą przebiegało „zero” przez te osiem miesięcy, wieś, w której nie ma ani jednego ocalałego domu. Przejeżdżamy przez ukraińskie pozycje – tutaj rozlana jest spokojna, pewna siła, na wrogich – strach i nieład… nieład w dosłownym sensie. „Góry łajna” – to nie metafora. Niemieckich dokumentalistów interesują moje emocje: co czujecie, czego oczekujecie? – pytają. Daję komentarz dla jednego z ukraińskich kanałów i nie zdążam sfotografować z okna tabliczki „Czornobajiwka”, zresztą tego zdjęcia i tak nie mogłabym opublikować, więc po prostu wiedzcie, że ją mijałam… Żołnierze Sił Zbrojnych Ukrainy na peronie powściągliwie witają pociąg. „Dokąd pójdziecie w Chersoniu?” – pytają mnie dziennikarze. „Gdzie oczy poniosą” – odpowiadam szczerze. Chcę po prostu pooddychać wolnym powietrzem wolnego miasta i objąć sercem chersończyków, którzy stali i walczyli, każdy na swój sposób i każda na swój sposób, przez te długie osiem miesięcy. Mijamy wyzwolone wsie – ludzie biegną do torów z flagami, machają rękami, radośnie coś wykrzykują. Witają życie, które wraz z torami powraca na te południowe stepy. W tym miejscu muszę wyrazić podziw i szacunek dla Ukrzaliznyci, która w tak krótkim czasie odnowiła tory i połączenie. Nieśmiała energia radości przenika na tę ziemię, zalaną krwią i nieszczęściem, a teraz wyzwoloną. Chersońszczyzna zawsze była ziemią wolności i swobody, którą z jakiegoś powodu postanowiono przyuczyć do myślenia, że jest „rosyjskim krajem”… Na peronie obserwuję, jak obejmują się bliscy, którzy byli rozdzieleni okupacją, jak śpieszą się, mijając uroczystości powitalne, chersończycy, którzy wrócili do domu – chcą jak najszybciej znaleźć się w rodzinnych murach, nie w głowie im oficjałki. Wchodzę do westybulu dworca, gdzie pali się światło – pierwsze w Chersoniu. Jedna z poczekalni została zamieniona w hub, gdzie można naładować telefony i zapisać się na wizytę do lekarza. W gabinecie obok przyjmują „Lekarze bez granic”. I czuję zapach… Niedawno w wywiadzie powiedziałam: szczęście pachnie smarem do broni, która przyniesie zwycięstwo Ukrainie. Ale teraz mogę dodać, że szczęście pachnie nieuchwytnym aromatem Wolności w mieście, które tak długo było w niewoli. Odpowiadając na pytanie, co to za zapach – to mieszanka nut wodnych, nieco duszny aromat zwiędłych kwiatów, być może chryzantem, i ciepły, cierpki oddech stepowych traw. Obejmuję miejscowe kobiety, które czekają na wizytę u lekarza. „Oj, nie filmujcie nas – mówią – jesteśmy takie straszne i zmęczone”. „Jesteście piękne – mówię im – jesteście bohaterkami, bo wszystkie prowadziłyście własną wojnę z wrogiem i wygrałyście ją”. Rozjaśniają się uśmiechami i chociaż na twarzy każdej odbiły się miesiące okupacji – miesiąc za rok – opowiadają jedna przez drugą, jak nie wierzyły początkowo, kiedy do miasta weszły Siły Zbrojne Ukrainy, myślały, że to może być jakaś prowokacja, a teraz, mówią, chłopcy nie mogą przejść przez miasto, żeby ich nie uduszono w uściskach. „Wkrótce będą się przed nami chować” – śmieją się. Idę do miasta… przypominam sobie, że zapomniałam wody w wagonie i decyduję się spróbować kupić w jednym z małych sklepików, które gdzieniegdzie już się otwierają i pracują na generatorach, albo i bez nich, za gotówkę. Wchodzę, pytam o wodę. Sprzedawczyni niemo kręci głową – nie ma. W oczach jeszcze nie wywietrzał strach, boi się odpowiadać, kiedy się do niej zwracają. Wszędzie zauważam ludzi z dużymi paczkami pomocy humanitarnej, rozdają ją po mieście: gdzieś odzież, gdzieś produkty. Widzę ludzi, którzy toczą ulicą butle z wodą i rozumiem, dlaczego w sklepach nie ma zwykłej wody w butelkach. Wodę pitną przywożą tutaj jako pomoc humanitarną. Od czasu do czasu widzę generatory z kupą gniazdek, wokół grupy ludzi, ładują gadżety i rozmawiają, wysepki energii i życia na głównym prospekcie Chersonia. Obok głównego placu – jeszcze jeden sklepik z wyzywającą tabliczką „ruble odeszły w ślad za rosyjskim okrętem”. Wchodzę, pytam przyjazne sprzedawczynie o wodę. Mówią: u nas można kupić na rozlew, dwie hrywny szklanka. Jedna nalewa mi wodę, opowiadam, że przyjechałam pierwszym pociągiem na jeden dzień, jej koleżanka wyciąga się przez ladę, żeby mnie objąć: „Przyjechałyście po prostu nas zobaczyć? O, jak super”. Piękną ukraińszczyzną opowiada, jak zobaczyła pierwsze dżipy ukraińskich bojowników i początkowo nie uwierzyła własnym oczom, aż do momentu, gdy chłopcy zaczęli krzyczeć: „Sława Ukrainie!”. Opowiada: „Widzielibyście tych okupantów – morda pognieciona, mundur byle jak zapięty, automat za sobą wlecze i w plażowych klapkach. A nasi chłopcy – toż to bogowie, wszyscy jeden w jednego, żeby w twarz spojrzeć – trzeba głowę podnosić, jak do ikony w cerkwi!”. Chcę zapłacić za wodę, kobiety machają rękami: nie trzeba. Daję im porcjowaną kawę od Wadyma Hranowskiego, wyjaśniam: to kawa, którą piją nasi wojskowi. Moje rozmówczynie cieszą się po dziecięcemu: „Jak my zatęskniłyśmy za dobrą kawą”… kobieta gładzi palcami tryzub na opakowaniu saszetki: „A za tym jeszcze bardziej zatęskniłyśmy”. Pytam, czy można gdzieś jednak kupić wodę w butelkach. Mówi: tam na placu jest sklep, ale tam jeszcze rosyjska woda. Śmieję się: „Tak nie, nią można się zatruć”. Idę na plac – tutaj śpiewają patriotyczne pieśni, wielu ludzi owiniętych jest flagami. Wojskowi fotografują się z radosnymi ludźmi. Daję chłopcom małą motankę od swojej mamy, żeby chroniła ich na wojennych drogach. Obok placu – kawiarnia, chyba jedyna w całym Chersoniu, gdzie można zjeść hamburgera i coś gorącego. Tutaj kręcą się ludzie z mediów. Frontowe braterstwo dziennikarzy – to szczególna energia, szczególny klan. Jeśli czegoś żałuję ze swojej przeszłości repor-
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl WEŁMOŻKO, krajoznawca, m. Odessa. Zakończenie. Początek w nr 40 z 2022 r. W tym samym okresie nastąpiły kardynalne zmiany także w życiu osobistym Wasyla Krawczenki. Pod koniec stycznia 1888 r. ożenił się z córką proboszcza Cerkwi Świętej Trójcy w Czerkasach, Mychajła Orłowskiego – Olimpiadą Orłowską. 16 września 1889 r. małżeństwu Krawczenków urodził się syn Mychajło, chociaż życie osobiste W. Krawczenki w tym czasie (1892–1894) nie układało się zbyt pomyślnie. Służba cywilna pozostawiała nieco więcej wolnego czasu, więc W. Krawczenko zyskał możliwość poświęcenia znacznie większej uwagi działalności badawczej i naukowej. W latach 1892–1909 Wasyl Hryhorowycz rozpoczyna współpracę z Towarzystwem Naukowym im. T. Szewczenki we Lwowie, która trwała przez siedem lat. Ponadto w latach 1898–1899 W. Krawczenko aktywnie współpracuje z żytomierską gazetą „Wołyń”, w której obowiązki sekretarza odpowiedzialnego i kierownika działu „Światło i cienie rosyjskiego życia” pełnił wówczas znany ukraiński pisarz M. Kociubynski, z którym Krawczenko nawiązał bliskie relacje. Pierwsze lata pobytu Krawczenki w służbie cywilnej zaznaczyły się także pierwszymi sukcesami na niwie literatury pięknej. W tym czasie spod jego pióra wychodzą liczne opowiadania psychologiczne, nowele, opowieści apokryficzne. Wśród nich: szereg opowieści apokryficznych, które ukazały się drukiem w czasopiśmie „Wołyń” w latach 1902–1904; seria opowiadań psychologicznych: „Legalny do dna duszy” (1899 r.), dwie nowele „Dzieci” (1901 r.), „Obłąkany” (1902 r.), „Czad” (1904 r.), „Ruch” (1906 r.), „Nad morzem” (1909 r.), zamieszczonych w „Literacko-Naukowym Wiestniku”; „Ja i Łazor” – w odeskim almanachu „Zza chmur i dolin” (1903 r.); trzy nowele pod tytułem „Dlaczego?”, zamieszczone w 1908 r. w czeskim roczniku „Narodni listy”, który wychodził w Pradze. Dość owocnie współpracował Wasyl Krawczenko także z tygodnikiem „Wołyń”, w którym w 1899 r. ukazały się drukiem jego „Fantazja ludowa (przyczyna powstawania gradu i nieustannego deszczu w wyobraźni ludowej)” oraz „Nie każdemu diabłu i na apostoła syczeć”, a w 1901 r. – „Jak zaczęli robić wódkę”. Kijowski tygodnik „Siajwo” w latach 1911–1912 drukował jego opowiadanie psychologiczne „Złodzieje”. Szereg różnych opowiadań psychologicznych i artykułów naukowych, podpisanych pseudonimami W. Krawczenki – „Tawryczanyn”, „Staryj”, „Korsak-Mohyła”, w latach 1899–1908 drukowano we Lwowie i Czerniowcach w czasopismach „Rusłan”, „Postup”, „Zoria”, „Diło”, „Bukowyna”. Nieprzerwana i wytrwała praca na niwie naukowej i literackiej łączyła się u Krawczenki z sumiennym wykonywaniem obowiązków urzędnika skarbowego. Za sumienne wykonywanie powierzonych mu obowiązków 30 grudnia 1895 r. W. Krawczenko został mianowany na stanowisko starszego pomocnika okręgowego nadzorcy akcyzy. 6 kwietnia 1900 r. otrzymał kolejną rangę – radcy dworskiego. Przeprowadziwszy się ze względu na potrzeby służby do Żytomierza, Wasyl Krawczenko od razu aktywnie włącza się w życie społeczne miasta. Razem z wybitnymi działaczami społecznymi Wołynia M. Korobką i O. Fotynskim Wa-
Wasyl Hryhorowycz Krawczenko zakłada pierwszy na Ukrainie naukowy ośrodek krajoznawczy – „Towarzystwo Badaczy Wołynia”. Wyniki poszukiwań naukowych i dorobku członków towarzystwa stawały się dostępne dla szerokich kręgów naukowych ukraińskiej społeczności poprzez druk w specjalnym – własnym organie prasowym towarzystwa – „Pracach Towarzystwa Badaczy Wołynia”. Praktycznie w tym samym czasie rozpoczyna się wieloletnia praca Wasyla Hryhorowycza w Muzeum Wołyńskim. Postanowieniem walnego zgromadzenia „Towarzystwa Badaczy Wołynia” z 10 listopada 1900 r. zostaje on wybrany na stanowisko kierownika działu etnograficznego Muzeum Wołyńskiego. W latach 1899–1913 W. Krawczenko owocnie współpracuje ze lwowską „Spółką Wydawniczą”, jego opowiadania i nowele („Legalny do dna duszy”, „Obłąkany”, „Ruch”, „Nad morzem”, „Dzieci”, „Czad” i in.) ujrzały światło dzienne właśnie w „Wiestniku Literacko-Naukowym”. W. Krawczenko utrzymywał kontakty z przedstawicielami „Ukraińskiej Hromady”, w 1900 r., przebywając w Odessie na rehabilitacji pooperacyjnej, na zaproszenie M. Komarowa (Umanecia) oraz M. Kociubynskiego Wasyl Hryhorowycz wziął udział w nielegalnym zjeździe „Ukraińskiej Hromady”, który odbywał się w mieście. Na zjeździe poruszano szereg kwestii związanych z etnografią, właśnie tym tłumaczono zaproszenie na forum etnografa-praktyka z doświadczeniem W. Krawczenki. W 1907 r. Krawczenko występuje jako jeden z aktywnych organizatorów „Towarzystwa Proświta” w Żytomierzu. W szczególności „Towarzystwo Badaczy Wołynia” zleciło mu opracowanie statutu żytomierskiej filii „Proświty”. 26 lutego 1907 r. bez żadnych poprawek i uwag towarzystwo zostało zarejestrowane. Stworzenie ukraińskiej w duchu organizacji społecznej było odbierane przez włodarzy carskiej Rosji jako wyzwanie, przejaw nieposłuszeństwa. Wkrótce wobec członków „Proświty”, w tym wobec W. Krawczenki, ustanowiono nadzór agenturalny. Miejscowe władze próbowały wysłać „mazepińca” poza granice Ukrainy, ale początkowo nie udało im się tego wcielić w życie. Z początkiem I wojny światowej Wasyl Hryhorowycz został wysłany poza granice Ukrainy do Kowrowa w guberni włodzimierskiej. Rewolucja lutowa 1917 r. w Piotrogrodzie i następujące po niej zmagania wyzwoleńcze na Ukrainie otworzyły jakościowo nową stronę w życiu Wasyla Hryhorowycza. Dało to możliwość uczonemu powrotu do Żytomierza. Już w kwietniu „Towarzystwo Badaczy Wołynia” przyjęło postanowienie, zgodnie z którym Krawczenko został mianowany kierownikiem Działu Etnograficznego Żytomierskiego Muzeum Naukowo-Badawczego. Brał on udział w pracy zjazdu „Towarzystwa Ukraińskich Postępowców”, który odbywał się w Kijowie w sierpniu 1917 r., spotyka się z Przewodniczącym Centralnej Rady M. Hruszewskim. Swój pobyt w Kijowie znawca ludu stara się wykorzystać z pożytkiem także dla nawiązania kontaktów naukowych. W szczególności bierze udział w naradzie komitetu redakcyjnego „Wiestnika Literacko-Naukowego”. Po przewrocie hetmańskim W. H. Krawczenko występuje ze składu członków Wołyńskiego Gubernialnego Komitetu Żywnościowego. Wasyl Hryhorowycz był zmuszony przez pewien czas przebywać w nielegalnej sytuacji, ukrywając się przed prześladowaniami władzy hetmańskiej. Po obaleniu władzy P. Skoropadskiego i przyjściu Dyrektoriatu w okresie od 20 stycznia 1919 r. do 6 czerwca 1920 r. W. H. Krawczenko przebywa ponownie w służbie państwowej, pełniąc obowiązki zarządcy poboru akcyzy (w ramach pracy dodatkowej), oraz kontynuuje kierowanie Działem Etnograficznym Wołyńskiego Muzeum Naukowo-Badawczego. Pracując jako kierownik Działu Etnograficznego Wołyńskiego Muzeum Naukowo-Badawczego, Krawczenko troszczy się o zachowanie jego unikalnych kolekcji. Ponadto, zajmując w latach 1921–1924 stanowisko kierownika biblioteki Wołyńskiego Instytutu Oświaty Ludowej, Wasyl Hryhorowycz wraz z rektorem instytutu profesorem P. Abramowyczem wykonuje prawdziwie tytaniczną pracę, skierowaną na ratowanie przed zniszczeniem skarbów książkowych Żytomierza. We dwóch udaje im się zebrać wszystkie najcenniejsze egzemplarze książek, które w tym czasie znajdowały się w mieście, w pomieszczeniu Wołyńskiego Muzeum Naukowo-Badawczego. Cała uratowana przez W. Krawczenkę i P. Abramowycza kolekcja książek liczyła ponad 300 tysięcy tomów, której najcenniejsze egzemplarze później, na polecenie Ludowego Komisariatu Oświaty, zostały skierowane do uzupełnienia bibliotek naukowych Kijowa i Charkowa. Lata 20. – początek lat 30. można scharakteryzować jako najbardziej płodny etap w biografii naukowej uczonego. Zgodnie z rozkazem kierownika Wołyńskiego Gubernialnego Oddziału Oświaty Ludowej P. Postojewa z 24 lipca 1920 r. Krawczenko został mianowany na stanowisko kierownika działu etnograficznego Wołyńskiego Muzeum Historyczno-Archeologicznego. Oprócz pracy muzealnej, począwszy od tego czasu, Wasyl Hryhorowycz oddaje wiele sił działalności wykładowej i oświatowej. Tak więc w latach 1921–1925 pracuje jako wykładowca Żytomierskich Wyższych Kursów Pedagogicznych, utworzonych poprzez połączenie seminarium nauczycielskiego i szkoły pedagogicznej w ramach pracy dodatkowej. Tutaj czytał wykłady z kursu geografii ekonomicznej, folkloru, muzyki ludowej, prawa zwyczajowego i ekonomii społecznej. Jednocześnie Krawczenko prowadził zajęcia z krajoznawstwa w Żytomierskim Technikum Pedagogicznym. A w 1921 r. Wasyl Hryhorowycz zakłada bibliotekę przy Żytomierskim Instytucie Oświaty Ludowej, gdzie przez kolejne dwa lata pracuje jako bibliotekarz. Pracując na stanowisku kierownika działu etnograficznego muzeum, Wasyl Hryhorowycz aktywnie propaguje ukraińskie znawstwo ludu, organizuje wśród ludności masowe zbieranie materiałów o życiu i obyczajach narodu ukraińskiego, stale rozszerza terytorium badań etnograficznych, stara się zaangażować jak najwięcej młodzieży do tej ważnej sprawy. W latach 1927–1931 był kierownikiem aspirantury przy dziale etnograficznym Wołyńskiego Muzeum Naukowo-Badawczego Historyczno-Archeologicznego. Działalność naukowo-organizacyjna, pedagogiczna i wykładowa zabiera Wasylowi Krawczence wiele sił i czasu, jednak kontynuuje on także właściwą pracę naukową. Przede wszystkim zwraca uwagę jego owocna współpraca z organizacjami naukowymi Wszechukraińskiej Akademii Nauk. Osobisty wkład badawczy Wasyla Hryhorowycza w rozwój ukraińskiej etnologii nie pozostawał poza uwagą kręgów naukowych. Jako uznanie zasług Krawczenki w dziedzinie badań nad ludem można odbierać także uchwałę Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego z 20 maja 1929 r. o przyznaniu mu Małego srebrnego medalu za „całokształt prac z ukraińskiej etnografii”. Pod koniec lat 20. rozpoczął się nowy tragiczny okres w historii Ukrainy, który przyniósł likwidację NEP-u i przymusową kolektywizację na wsi w sferze gospodarki oraz zaciętą walkę z przejawami „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu” w sferze ideologii. Nabierało rozpędu koło represji, pod które trafiła wielka liczba ukraińskich działaczy kulturalno-oświatowych. W 1929 roku W. Krawczenkę aresztowano w „sprawie ZWU”, jednak z braku dowodów po kilku miesiącach zwolniono. Mimo to prasa rozpoczęła nagonkę na badacza, oskarżając go o burżuazyjny nacjonalizm. W 1931 r. na zaproszenie D. Jawornyckiego przeniósł się do Dniepropietrowska, pracował w Dniepropietrowskim Muzeum Historycznym. Jednak i tam uczonemu nie dane było długo pracować. W 1933 roku przeszła kolejna „czystka” instytucji kulturalnych, za „burżuazyjny nacjonalizm” i „idealizację kułackiej Ukrainy” Wasyla Hryhorowycza odsunięto od stanowiska w muzeum i wysiedlono z mieszkania służbowego. W ten sposób 72-letni uczony został pozbawiony pracy, która była sensem jego życia, mieszkania, a w ogóle – środków do życia. Znalazłszy się w tak trudnej sytuacji i w pełnej izolacji, Wasyl Hryhorowycz był zmuszony przenieść się na stałe miejsce zamieszkania do Rostowa nad Donem, gdzie mieszkał syn Mychajło. W tamtym czasie Mychajło Wasylowycz zajmował stanowisko kierownika Biura Projektowego „Elektroenergo” Kraju Północnokaukaskiego w Rostowie nad Donem. W Rostowie trudności i presja moralna na represjonowanego naukowca trwały nadal. Początkowo po przyjeździe małżeństwu Krawczenków z wielkimi trudnościami udało się wynająć pomieszczenie, niewielki pokój, w którym mieszkała rodzina z sześciorgiem dzieci. Złożone warunki życia popychają Wasyla Hryhorowycza do długotrwałych „poszukiwań prawdy”, prób uzyskania pozwolenia na emeryturę akademicką. Pod represje trafił także syn Wasyla Hryhorowycza – Mychajło Krawczenko. Od marca 1936 r. Mychajło Wasylowycz zajmował stanowisko kierownika biura projektowego w mieście Ordżonikidze, 17 kwietnia 1939 r. został aresztowany i 5 września tego samego roku stanął przed Trybunałem Wojskowym Północnokaukaskiego Okręgu Wojskowego. Jako oskarżenie przeciwko niemu wysunięto oszczerstwo o celowe niszczenie wyposażenia fabrycznego w kopalniach srebra i cyny „Sadon”. Sąd uznał M. Krawczenkę za winnego i skazał go na 15 lat więzienia. Od 1940 r. Mychajło Wasylowycz odbywał karę w obozie w Magadanie. Po odmrożeniu palców i utracie przez nie czucia został uznany za inwalidę i przeniesiony do specjalnego obozu inwalidów w Magadanie. Aresztowanie Mychajła stało się ciężką próbą dla rodziny Krawczenków. 2 lutego 1941 r., nie przeżywszy tego tragicznego wydarzenia, zmarła żona W. Krawczenki – Olimpiada Mychajliwna. Wasyl Hryhorowycz wielokrotnie zwracał się z wnioskami o ułaskawienie syna do różnych instytucji. Lecz wszystkie próby uwolnienia syna Mychajła okazały się daremne – stalinowska karna „maszyna” nigdy nie dawała biegu wstecznego. Ojciec nie doczekał się spotkania z synem, po odbyciu 15-letniego więzienia Mychajłę Wasylowycza pozostawiono „na osiedleniu” w Magadanie. Do ojczyzny, do Żytomierza, powrócił dopiero po odwilży – w 1958 roku. Nie zaprzestaje Wasyl Hryhorowycz także swoich poszukiwań naukowych, wytrwale pracując nad obróbką zebranych przez siebie materiałów i przygotowaniem ich do druku. W szczególności opracowuje zebrane przez siebie „Rosyjskie czastuszki guberni włodzimierskiej i sąsiednich z nią” (około 750 jednostek), „Folklor miasta Rostowa” (35 jednostek), pisze swoją programową pracę „Muzeum krajoznawstwa i jego rola w socjalistycznym budownictwie państwa” (1938 r.). W ciągu jesieni 1942 r., lata 1943 r. Rostów nad Donem kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk – to do Armii Czerwonej, to do Wehrmachtu, w wyniku czego miasto doznało wielkich zniszczeń, a jego mieszkańcy – strat i ofiar w ludziach. W latach wojny doznał zranienia, choć „...niewielkiego, na szczęście, od odłamka granatu w lewy policzek”. Zmarł Wasyl Hryhorowycz Krawczenko 20 marca 1945 r. na zapalenie płuc. W testamencie, sporządzonym jeszcze w 1941 r., odnośnie losu swoich zapisów etnograficznych i prac naukowych, uczony zarządził tak: „Wszystkie moje rękopisy, zarówno już opracowane, jak i w brudnopisach, przekazać do dyspozycji Ukraińskiej Akademii Nauk zgodnie z osobno sporządzonym spisem”. Zgodnie z testamentem ojca, ogromne archiwum, zawierające liczne rękopisy, zapisy etnograficzne, prace naukowe, rozprawy, programy, korespondencję uczonego, w 1960 r. zostało przekazane przez jego syna Mychajłę Wasylowycza Krawczenkę na przechowanie do Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii AN USRR. Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy w Żytomierzu jedną z ulic nazwano na cześć znanego krajoznawcy Wasyla Hryhorowycza Krawczenki, a w Berdiańsku jego imieniem nazwano muzeum krajoznawcze. Na fasadzie jednej z berdiańskich szkół ustanowiono tablicę pamiątkową Trochymowi Awramowyczowi Zińkiwskiemu. Los zabytków w dzisiejszym Berdiańsku, tymczasowo okupowanym przez moskiewskich okupantów, nie jest znany, ale nadejdzie czas, kiedy zostanie wyzwolona cała ukraińska ziemia, i pamięć o Wasylu Krawczence oraz Trochymie Zińkiwskim zajmie godne miejsce w historii sławnego miasta nad Morzem Azowskim i Teodozji.
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława MELNYCZUK, docentka CzNU im. Jurija Fedkowycza, proświcianka, m. Czerniowce
Wręczenie odbyło się na kilka dni przed świętem Dymitra, ustanowionym na cześć Dymitra z Tesalonik – wielkiego męczennika za chrześcijańską wiarę prawosławną. Nagrody wręczano w Milijewie, niedaleko Wyżnicy na Bukowinie, w rodzinnej wsi wybitnego ukraińskiego poety-męczennika czasów reżimu bolszewickiego, mistrzowskiego tłumacza „Fausta” Goethego i „Mazepy” Byrona. Autora podręcznika „Poetyka”, z którego w latach 20. XX wieku opanowywano arkana nauki literaturoznawczej w całej radzieckiej Ukrainie. Wręczając Nagrodę Literacką imienia Dmytra Zahula, wieloletni przewodniczący komisji konkursowej ds. jej przyznawania, profesor katedry literatury ukraińskiej Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza Bohdan Melnyczuk przytoczył wersy sprzed ponad stu lat: Ty mówisz: brat z/za silnych krat? Ja powiem: kaci cham! Ta strofa z wiersza „Błękitnym rankom…” ma takie zakończenie: Błękitnym rankom, białym dniom Na pośmiewisko różowym wieczorom I nam na przekór – Z otchłani wstał czerwony zwierz, Odwieczny zwierz – Z/za wszystkich żelaznych bram… Zacytowany wiersz oraz ponad dwie dziesiątki innych o podobnej treści złożyły się na zbiór „Mara”, który pod pseudonimem H. Jurysicz wydał w 1919 roku Dmytro Zahul. Był to pełen bólu odzew na okrucieństwa rosyjskich band pod dowództwem byłego carskiego podpułkownika Murawjowa, które rozstrzeliwały ludzi na ulicach Kijowa za wyszywaną koszulę, za jedno ukraińskie słowo. A czyż nie tak samo postępują na Ukrainie dzisiejsi kontynuatorzy krwawej murawjowskiej sprawy?! Zatem niemal stuletnia książka D. Zahula odbierana jest także jako proroctwo obecnych bezprawi moskiewskiej hordy. B. Melnyczuk odnotował również okoliczność, że nagroda im. Zahula przyznawana jest już od ponad trzydziestu lat. Ta szlachetna tradycja nie została naruszona nawet teraz, w czasie zło-
Olha RUDANEĆ, proświcianka, zasłużona pracownica kultury Ukrainy
„Patrząc w przeszłość – zdejmijcie kapelusze. Patrząc w przyszłość – zakasajcie rękawy”. M. H. Stelmachowycz
Imię doktora nauk pedagogicznych, profesora, członka rzeczywistego Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, badacza ukraińskiej etnopedagogiki Myrosława Stelmachowycza zajmuje godne miejsce na liście wybitnych osobistości, które tworzyły ukraińską naukę pedagogiczną w pierwszej dekadzie naszej niepodległości. Właśnie w tamtych latach ważne było odejście od stereotypów radzieckiej pedagogiki, zorientowanej na formowanie jakiejś efemerycznej, narodowo bezbarwnej wspólnoty – „naród radziecki”, i przeorientowanie nauki pedagogicznej na kształtowanie własnego, historycznie uwarunkowanego oblicza narodowego. Nie byłoby to możliwe do osiągnięcia bez głębokiego i wszechstronnego badania dorobku ukraińskiej pedagogiki ludowej, która przez wiele pokoleń kształtowała prawdziwych Ukraińców, wielkie ukraińskie rodziny i dynastie, przekazujące tę mądrość z pokolenia na pokolenie, nie zważając na reżimy okupacyjne, które musiała przeżywać ukraińska nacja. Dziś możemy stwierdzić, że to właśnie etnopedagogika, jej, w przeważającej mierze niepisane, normy i zasady, reguły i wskazówki stały się gwarancją samoidentyfikacji ukraińskości w różnych czasach. Ukraińska nauka pedagogiczna musiała przeprowadzić rzetelną rewizję wszystkiego, czym posługiwała się i co wykorzystywała w swojej praktyce ukraińska szkoła epoki radzieckiej i wziąć do swojego arsenału tylko te zasady i reguły, które byłyby oczyszczone z okupacyjnej i ideologicznej trwającej inwazji Rosji na Ukrainę. Co więcej, w gorącym jesiennym czasie mieszkańcy Milijewa znaleźli czas i środki, aby odświeżyć wzniesiony pomnik pisarza autorstwa czerniowieckiego rzeźbiarza Wołodymyra Hamala, wyłożyć dojścia do niego ładną płytką, odnowić i uzupełnić pokój muzealny D. Zahula w szkole jego imienia nowymi eksponatami. W świątecznie urządzonej auli placówki oświatowej rozłożono wystawę książkową z wydaniami utworów D. Zahula, publikacjami o nim i jego wsi, a z portretu, obramowanego wyszywanym ręcznikiem, spoglądał na obecnych sam poeta, tłumacz i literaturoznawca. Tegoroczną nagrodę, uświęconą imieniem słynnego Bukowińczyka, komisja konkursowa przyznała trzem działaczom – przewodniczącemu Wyżnickiej zjednoczonej wspólnoty terytorialnej Ołeksijowi Heorhijowyczowi Czepilowi, członkowi Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Mychajłowi Wasylowyczowi Sołonczukowi oraz członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy z Nowodniestrowska Hałynie Terentiwnie Melnyk.
O. H. Czepil, wysunięty przez Klub Twórczej Inteligencji Wyżniczyzny „Nimczycz”, zasłużył na nagrodę im. Zahula nieustanną troską o życie duchowe swoich ziomków, wsparciem materialnym dla placówek kultury, w szczególności także wydawnictw książkowych. Właśnie dzięki jego staraniom w Wyżnicy nadal funkcjonuje literacko-artystyczny i krajoznawczy magazyn „Nimczycz”, wychodzą książki w wydawnictwie „Czeremosz” itd. Nagrodą im. Zahula wyróżniono tegoroczne zbiory poetyckie Mychajła Sołonczuka „Z orlich wyżyn” („Z orłynych werchowyn”) i „Iskrzenie” („Jaskriń”), które rekomendowała komisji konkursowej katedra literatury ukraińskiej Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza. W pierwszej z nich poeta kieruje świeże i przenikliwe słowo do Czerniowiec, oddaje hołd J. Fedkowiczowi, S. Worobkewyczowi, O. Kobylańskiej, D. Zahulowi, a także bliższym nam w czasie działaczom – I. Mykołajczukowi, Mychajłowi i Wołodymyrowi Iwasjukom, A. Dobrianskiemu, J. Burgowi i innym; z zagulowską pasją i kunsztem składa hołd Karpatom:
Te góry – piękno i straż, Tu nikt najeźdźców nie ścierpiał. To nasza ukraińska Sparta z męstwem Termopil. W książce „Iskrzenie” znalazły wyraz także wydarzenia obecnego, 2022 roku, kiedy wojna z odwiecznym ukraińskim wrogiem – agresywną Rosją – przybrała wielkoskalowy format („Broniliśmy swoich”, „Niepokorność”), oraz te, które je poprzedziły („Baturyn. 1708 rok”, „Roku Bożego 1775-go”, „Kruty”). Jeśli chodzi o Hałynę Melnyk, to komisja konkursowa wybrała do nagrody jej książki dla najmłodszych – „Bajkowy spad gwiazd” (2018) oraz „Jak Chałamydnyk stał się Dobrosyłem, pokonawszy bullying” (2021), które potępiają negatywne zjawiska wśród młodzieży, wpajają miłość do pracy i rodzinnego kraju, sprzyjają kształtowaniu cech człowieka aktywnego, patriotycznie nastawionego. Wyróżnionych Nagrodą Literacką powitali zastępca przewodniczącego Czerniowieckiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wołodymyr Antofijczuk, szef Wyżnickiej „Proświty” Dmytro Nykyforiak, przewodniczący Czerniowieckiej organizacji NZPU Wasyl Dżuran, redaktorka magazynu „Nimczycz” Maryna Kyselycia, milijewski wójt Wołodymyr Hafjuk, dyrektor tamtejszej szkoły średniej Ołeksandr Kuzyk. Dziękując za nagrodę, przewodniczący Wyżnickiej zjednoczonej wspólnoty terytorialnej O. Czepil przekazał część swojej nagrody na potrzeby społeczno-kulturalne. Jak w poprzednich latach, akcję wręczenia uwieńczyły słowa pieśni rodem z Milijewa, w szczególności te, które stały się mottem całego pełnego cierpień życia Dmytra Zahula: Moja serdeczna Ukraino Kraju młodzieńczych marzeń. Nieraz padałem na kolana, I wołałem: Jestem twój! Jestem twój!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
mułu przeszłości i kierowali proces ku głównej misji – formowaniu nowego, wolnego narodu ukraińskiego jako nieodłącznej części wspólnoty europejskiej. Taką misję wybrał na sprawę swojego życia Myrosław Stelmachowycz, gdyż wcielać ją w praktykę ukraińskiego szkolnictwa zaczął na długo przed ogłoszeniem przez Ukrainę swojej niepodległości. Przecież szczególne znaczenie dla nauki pedagogicznej miała jego książka „Pedagogika ludowa”, która ujrzała światło dzienne w 1985 roku i której główne założenia rozwijał oraz konkretyzował w swoich późniejszych opracowaniach. W książce „Ukraińska pedagogika rodzinna” Myrosław Stelmachowycz kieruje nasze spojrzenia ku szczególnie aktualnej w dzisiejszych trudnych próbach Ukrainy poezji genialnego Kobziarza „Rozryta mogiła”, aby jeszcze raz przypomnieć nam troskę Tarasa Szewczenki o formowanie duchowego świata naszego narodu, wcielonego w wierze i zwyczajach, narodowym dziedzictwie kulturowym, ojczystym języku, niewyczerpanej skarbnicy ustnej i pieśniowej twórczości ludowej… Świecie cichy, kraju miły, Moja Ukraino, Za co cię splądrowano, Za co, mamo, giniesz? Czyś ty rano przed wschodem słońca Bogu się nie modliła, Czyś ty dzieci niepewnych Zwyczaju nie uczyła? Niezwykle aktualne są dzisiaj przestrogi pedagoga, filologa z wykształcenia, które dotyczą czystości języka ukraińskiego, niedopuszczenia do jego wulgaryzacji, używania surżyku i niecenzuralnego słownictwa; wymagania wobec kultury języka, etykiety, relacji rodzinnych… Właśnie w pedagogice rodzinnej Stelmachowycz odnajdywał te czynniki, które stanowią podstawę formowania świadomości narodowej Ukraińca. Opanowanie całego dorobku naukowego akademika Myrosława Stelmachowycza, nawet dla tych, którzy wybrali dla siebie pedagogikę jako sprawę życia, to praca niełatwa, gdyż liczy on ponad trzysta prac naukowych, artykułów, opracowań naukowo-metodycznych, podręczników, poradników itp. Ale dla tych, którzy chcą być skutecznymi pedagogami nowej ukraińskiej szkoły, bez jego spuścizny naukowej, wniosków, wskazań i rad nie sposób się obejść. Właśnie uświadomienie sobie tego skłoniło jedną z najlepszych na Ukrainie placówek – Kołomyjski Pedagogiczny Koledż Zawodowy, w którym w latach 1997–1998 wcielał swoje osiągnięcia naukowe w praktykę pedagogiczną Myrosław Stelmachowycz, do godnego uczczenia imienia sławnego naukowca i wcielania jego idei w proces edukacyjny przyszłych pedagogów. Ku czci naukowca otwarto tu izbę pamięci, ustanowiono stypendium studenckie jego imienia, uporządkowano i wydano dwutomowy wybór dzieł pedagogicznych akademika. 17 listopada tego roku na fasadzie koledżu zainstalowano tablicę pamiątkową z płaskorzeźbą Myrosława Stelmachowycza, jest to praca artystyczna zasłużonego artysty Ukrainy Romana Zacharczuka we współautorstwie z bratem Wołodymyrem. Dla szerokiej popularyzacji postaci pedagoga oraz jego idei z inicjatywy i na koszt studentów oraz pracowników koledżu w ramach historyczno-kulturoznawczego projektu „Poznajmy naszą historię”, którego założycielem jest zasłużony pracownik oświaty Ukrainy, aktywny działacz Proświty Wałerij Kowtun, wydano pocztówkę. Pamiętając o znaczących postaciach Ukrainy i kontynuując wcielanie ich idei w praktykę naszej narodowej budowy, krok po kroku, dzień po dniu przybliżamy nasze Zwycięstwo.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wykonywał, ale rodzima krew i współczesne wyczucie muzyki prawnuka dodały nowości. Dlatego uwertura do opery „Taras Bulba” tego wieczoru miała szczególne brzmienie. Do udziału w koncercie zaproszono solistów Narodowej Filharmonii Ukrainy: zasłużoną artystkę Ukrainy Jelyzawetę Łypytiuk (sopran), zasłużonego artystę Autonomicznej Republiki Krymu Anatolija Jurczenkę (baryton) oraz laureata międzynarodowego konkursu Romana Smolara (bas), którzy już niejednokrotnie występowali razem z naszym zespołem. Uważam, że wydarzenie odbyło się na najwyższym poziomie. Osobiście nie wiem, czy jeszcze jakiś zespół muzyczny uczcił jubileusz założyciela symfonizmu naszej ukraińskiej muzyki. 27 listopada – jeszcze jeden ekskluzywny program. To ukraińska muzyka ludowa, muzyka ukraińskich kompozytorów-klasyków oraz popularna muzyka estradowa w jazzowych opracowaniach. Jestem przekonany, że ten projekt jest naprawdę unikalny. Oprócz Narodowej Filharmonii Ukrainy występujemy w Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki, Domu Architekta, Centralnym Domu Oficerów Ukrainy oraz innych salach koncertowych stolicy. Niestety, nie możemy na razie wyjeżdżać z koncertami poza granice Kijowa. Część środków zarobionych podczas koncertów w Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki jest przekazywana na potrzeby 72. brygady. To brygada, która wyzwalała Chersoń. Na nasze pierwsze koncerty w czasach wojny przychodziło mało ludzi. Ale z każdym razem słuchaczy staje się coraz więcej. Oto we wspomnianym już Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki na ostatnich koncertach było ich ponad tysiąc. To napawa optymizmem. Sława Ukrainie! Sława Siłom Zbrojnym Ukrainy!
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Mykoła Łysenko położył w ukraińskiej kompozytorce podwaliny praktycznie wszystkich istniejących wówczas w Europie gatunków muzycznych. Był jednym z pierwszych, którzy na wysokim poziomie profesjonalnym zaadaptowali wzorce ukraińskiego folkloru w muzyce akademickiej. Mykoła Witalijowycz był człowiekiem szerokich poglądów i głębokiej encyklopedycznej wiedzy. Ale najważniejsze, że był patriotą, bojownikiem o wolność Ukrainy, o ukraińską kulturę, słowo, edukację. W koncercie zabrzmiały arie z oper Mykoły Łysenki, pieśni ludowe w opracowaniu kompozytora, inne utwory. Koncertem dyrygował praprawnuk wielkiego kompozytora, który również nazywa się Mykoła Witalijowycz Łysenko. – Dzisiaj rozmawiamy z Mykołą Witalijowyczem, słuchając jego muzyki, odczuwamy nieśmiertelnego i niezłomnego ducha – podkreślił Mykoła ŁYSENKO (młodszy). Burzliwymi oklaskami słuchacze powitali „Uroczysty marsz” kompozytora; pieśń Tarasa „Hej, lata orzeł”, scenę, arię Ostapa oraz uwerturę do opery „Taras Bulba”; pieśń Wybornego „Oj pod wiśnią...”, pieśń Natałki i antrakt z opery „Natałka Połtawka”; ukraińską pieśń ludową „Oj nie świeć, księżycu” w opracowaniu M. Łysenki, „Bezgraniczne pole” do wiersza Iwana Franki oraz inne utwory artysty. Wykonano także utwór „Kozaczek” jednego z najwybitniejszych uczniów Mykoły Witalijowycza – Lewka Rewuckiego. A koncert zakończył się „Modlitwą za Ukrainę” („Boże wielki, jedyny...”) do wiersza Ołeksandra Konyskiego, którą wykonali wszyscy jego uczestnicy. – Przyznam, w pierwszych tygodniach wojny była pełna niepewność, nie wiedzieliśmy, co będziemy robić dalej – opowiedział dyrektor generalny Narodowej Akademickiej Orkiestry Dętej Ukrainy Ołeksandr PIROŻENKO. – Chociaż osobiście nie byłem zaskoczony działaniami raszystowskich okupantów. To prędzej czy później musiało się stać, bo nasi północni sąsiedzi połakomili się na Ukrainę jeszcze w 2014 roku. Ale twórczy ludzie – artyści, muzycy, mimo wszystko, mają potrzebę twórczej realizacji. Pragnienie pokazania, że kultura jest w obronie Ukrainy. Bo kultura, w moim rozumieniu, to podstawa państwowości, z nią ludziom łatwiej przeżywać ogromne próby. Pierwszym naszym koncertem podczas wojny był występ kwintetu instrumentów dętych w Centralnym Wojskowym Szpitalu Klinicznym. A potem odbyły się inne koncerty. Były to programy ukraińskiej muzyki klasycznej. I taki wybór nie jest przypadkowy: musimy przede wszystkim propagować kulturę naszego państwa, ukraińską muzykę. W dalszej kolejności pojawiły się różnorodne programy koncertowe. W szczególności w naszym repertuarze jest dużo muzyki filmowej. Podczas takich koncertów na ekranie pokazywane są fragmenty filmów, których muzykę wykonujemy. A najbardziej znamiennym od początku wojny stał się koncert poświęcony 180. rocznicy urodzin Mykoły Łysenki. To wydarzenie miało odbyć się jeszcze w marcu, w jubileuszowy dzień urodzin Mykoły Witalijowycza, i bardzo się cieszę, że zdążyliśmy przeprowadzić koncert w 2022 roku. Byłem inicjatorem tego, aby za pulpitem dyrygenckim stanął praprawnuk kompozytora, również Mykoła Łysenko. Dla niego to zaproszenie było zaskoczeniem, ale z entuzjazmem przyjął pomysł współpracy z narodowym zespołem. Większość utworów programu zespół wcześniej Narodowa Akademicka Orkiestra Dęta Ukrainy koncertem uczciła 180. rocznicę urodzin klasyka ukraińskiej muzyki – Mykoły Witalijowycza Łysenki. Koncert odbył się w Sali Kolumnowej Narodowej Filharmonii Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Przejrzeć i pobrać wszystkie tegoroczne numery gazety „Słowo Proświty” w formacie PDF można w Wikimedia Commons pod linkiem: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovo_Prosvity,_2022 Przejść do archiwum PDF z poprzednich lat można, korzystając ze specjalnego szablonu nawigacyjnego, który znajduje się nad plikami w kategorii Wikimedia Commons. Trafić do archiwum „SP” w Wikimedia Commons można również ze strony „Słowa Proświty” w Wikipedii. Link do niego znajduje się w szablonie informacyjnym w prawej części strony. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne
Lubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe