Strona · s. 6strona oryginału ↗
Mądrzy uczą się na cudzych błędach
Слово Просвіти, №43 за 2011 рік
BUDŻET NAUKI NA UKRAINIE JEST 500 RAZY MNIEJSZY NIŻ W USA — Maksymie Witalijowiczu, połączył Pan w sobie „fizyka” i „liryka”, zajmuje się Pan pracą społeczną i administracyjną i we wszystkim osiąga znaczące sukcesy. Jak się Panu to udaje? Jak Pan wszystko zdąża?
— Urodziłem się w rodzinie znanych naukowców, dorastałem w środowisku naukowym. Uważam, że to wspaniałe otoczenie, bo do nauki idą najjaśniejsi ludzie, którzy mają ponadto wyraźne zasady moralne. Nauka wymaga uczciwości. Miałem szczęście obcować z wieloma, bez przesady, wybitnymi uczonymi. Chodzi przede wszystkim o fizyków, po części o humanistów. Wszyscy znakomici fizycy, z którymi się znałem, mieli szerokie humanistyczne zainteresowania. Doskonale znali się na poezji, muzyce, teatrze, czasem lepiej niż humaniści z zawodu. Na przykład akademik Borys Wierkin, założyciel znanego Charkowskiego Instytutu Fizyki Technicznej Niskich Temperatur, w młodości wahał się, czy nie zostać zawodowym muzykiem. Już w podeszłym wieku przyjeżdżał, dajmy na to, na jeden wieczór specjalnie na jakiś koncert do Kijowskiej Filharmonii; chodziłem tam z nim razem. Opowiadał mi o przedstawieniach teatru Kurbasa, które oglądał jeszcze w dzieciństwie, choć, oczywiście, nie był człowiekiem kultury ukraińskiej. Organizował wieczory teatralne i symfoniczne w swoim instytucie. Gdy wracał do zdrowia po ciężkim udarze, jednym palcem przepisywał na maszynie zakazane wtedy wiersze rosyjskich poetów „srebrnej epoki” z książek, które brał z tajnego magazynu Charkowskiej Biblioteki, oprawiał je i dawał przyjaciołom. Mam siedem domowych książek, przepisanych przez akademika Wierkina. Taka sama atmosfera literacko-artystyczna panowała wśród leningradzkich fizyków, z którymi się kontaktowałem, bo tam kończyłem aspiranturę. Taka sama atmosfera panowała też wśród kijowskiej naukowej „śmietanki”. Wreszcie znany angielski pisarz Charles Percy Snow był także pierwszorzędnym fizykiem, a także urzędnikiem państwowym. Przy okazji, gdy Niemcy w 1940 roku szykowali się do lądowania na Wyspach Brytyjskich, był jednym z pierwszych na liście tych, których mieli zlikwidować. Wydaje mi się, że dla uczonych, którzy zajmują się poznawaniem świata, ważne jest, by nie być jednostronnym. Dlatego po prostu należę do tej tradycji, która, niestety, z wielu przyczyn obecnie nie jest tak silna, jak była wcześniej.
— 4 października uczonym Solowi Perlmatterowi (USA), Braianowi P. Schmidtowi (Australia) i Adamowi Rissowi (USA) przyznano Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki „za odkrycie przyspieszonego rozszerzania się Wszechświata za pomocą obserwacji odległych supernowych”. Na czym polega istota tego odkrycia? I czy jest nadzieja, że Ukraina wkrótce również będzie miała laureatów Nagrody Nobla?
— Obecna nagroda dotyczy astrofizyki, samych podstaw naszego Wszechświata. To rzecz bardzo interesująca, ale wymaga specjalistycznej wiedzy. Między fizykami, którzy pracują w różnych dziedzinach (ja pracuję w fizyce ciała stałego), czasem bywa bardzo duży dystans. Dlatego nie będę komentował obecnej nagrody, bo byłoby to niezupełnie fachowe. A oto w zeszłym roku dwaj angielscy uczeni (pochodzący z Rosji), Andre Geim i Kostia Nowosiołow, zostali laureatami Nagrody Nobla „za eksperymenty z dwuwymiarowym materiałem grafenem”. To jest kierunek, którym bezpośrednio się zajmuję. Moje ostatnie prace poświęcone są grafenowi — unikalnemu materiałowi. Te badania odkryły wiele interesujących fundamentalnych nowych efektów, a jednocześnie dają ludzkości nadzieję na rewolucję w elektronice, na przejście od krzemu do nowej, węglowej elektroniki. Nie wiem, czy ta nadzieja się spełni, ale nad tym problemem pracuje duża liczba pierwszorzędnych naukowców i nie odrzuciłbym takiej możliwości. Czy ukraińscy uczeni mogą otrzymać Nagrodę Nobla — to bardzo bolesne pytanie. Nauka dziś jest, niestety, rzeczą kosztowną. Czasy, gdy odkrycia eksperymentalne dokonywano, używając przyrządów „sklejonych” ze sznurków i drucików, minęły bezpowrotnie. Teraz potrzebna jest drogą aparatura laboratoryjna, możliwość dostępu do informacji i najnowszych źródeł wiedzy naukowej, co również wymaga środków. Budżet naukowy Ukrainy
W latach 60. XX wieku w środowisku elity naukowej modna była dyskusja między „fizykami” a „lirykami” o alternatywie wyboru między orientacją technokratyczną a humanistyczną. Naszym gościem jest naukowiec, działacz społeczny, tłumacz, pisarz, doktor nauk fizyczno-matematycznych Maksym STRICHA, który zadziwiająco organicznie połączył w sobie te rzekomo przeciwstawne nurty. Obecnie jest głównym naukowcem Instytutu Fizyki Półprzewodników NAN Ukrainy; kierownikiem katedry tłumaczeń Instytutu Humanistycznego Uniwersytetu Kijowskiego im. Borysa Hrinczenki; wiceprezesem Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy; wiceprezesem Stowarzyszenia Pisarzy Ukraińskich; przewodniczącym Rady Społecznej przy Państwowej Agencji ds. Nauki, Innowacji i Informatyzacji Ukrainy. Rozmawiamy o współczesnych problemach nauki i edukacji w naszym państwie.
30 razy mniej niż w Rosji i 500 razy mniej niż w USA. Mimo wszystko nasi uczeni dokonali heroicznego wyczynu — funkcjonują w takich warunkach, gdy rodzime państwo robi wszystko, by zniszczyć naukę w Ukrainie. A uczeni wciąż żyją, wciąż osiągają pierwszorzędne wyniki. Ale oczywiście poważnie pretendować w takich warunkach do Nagrody Nobla jest bardzo trudno.
NIE MOŻNA PRZEBUDOWAĆ ŻADNEGO SYSTEMU NATYCHMIAST — Kiedyś w wywiadzie powiedział Pan: „Elity polityczne nie rozumieją znaczenia nauki”. Czy to jest aktualne? — Życie czasami czyni człowieka pesymistą. Kiedy patrzyłem na administrację prezydenta Wiktora Juszczenki ze wszystkimi tymi postaciami, myślałem: „dowlekliśmy się…” Ale kiedy widzi się administrację prezydenta Wiktora Janukowycza, rozumie się, że zawsze istnieje możliwość pogorszenia. Bardziej fatalnej sytuacji dla Ukrainy, niż obecna, nigdy nie było. Są poszczególni ludzie, którzy próbują ją uratować. Szanuję przewodniczącego Państwowej Agencji ds. Nauki, Innowacji i Informatyzacji Ukrainy Wołodymyra Semynożenka, z ogromnym szacunkiem odnoszę się do Borysa Jewhenowycza Patona. On w niemal 93 lata robi bardzo wiele, aby ocalić naukę. Ale kiedy mowa o obecnym kierownictwie, to jednostki, i od nich w państwie dziś nie zależy zbyt wiele. Prawie wszystkie pozostałe postacie dzisiejszych elit nie rozumieją znaczenia nauki, uważają ją za niepotrzebny dodatek do państwowego wozu. W ciągu ostatniego roku rozpoczęło się prawdziwe nagonkowe prześladowanie naukowców. Trzeba przecież jakoś imitować walkę z korupcją, łapać prawdziwych korupcjonistów jest niebezpiecznie, a łatwiej wziąć się za naukowców, którzy, powiedzmy, jeszcze czytają wykłady na uniwersytetach. Do uniwersytetu, gdzie profesor taki a taki na zasadzie współpracy czytał wykład, przychodzi Państwowa Kontrola Skarbowa z kontrolą. Idą do jego głównego miejsca pracy, sprawdzają, jak tam go ewidencjonowano — i znajdują naruszenia. Ale wcześniej nikt na to nie zwracał uwagi, nie wymyślał, że za dwie godziny wykładu profesor powinien te dwie godziny odpracować wieczorem. Przecież praca naukowca ze swej natury jest nienormowana. Naukowiec pracuje i w weekendy, i na urlopie nad swoimi problemami. Ale to, że zapomniano odnotować, iż w tym czasie naukowiec czytał wykład, a w głównym miejscu pracy go nie było — to już podstawa, by ukarać uczonego, co masowo robiono. W ciągu minionego roku obecna władza włożyła fantastycznie dużo wysiłku w to, aby pogorszyć szanse ukraińskiej nauki. W szczególności w Ministerstwie Oświaty i Nauki, Młodzieży i Sportu po raz pierwszy w całej historii zlikwidowano departament naukowy. Nauka nie należy do sfery zainteresowań obecnego ministra, a zatem tymi sprawami można w ogóle się nie zajmować. Faktycznie ogromny sektor narodowej nauki — naukę na uniwersytetach — nikt nie koordynuje i, mówiąc ogólnie, nie wie, co tam się dzieje. — Czy jedna osoba może w jakiś sposób wpłynąć na system, coś w nim zmienić i w jakim stopniu? Na przykład, kiedy Iwan Dziuba w latach 1993–1995 był ministrem kultury (Pan był jego doradcą), u wielu pojawiły się nadzieje na kardynalne
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
