Strona · s. 8strona oryginału ↗
U Mieżyhirskiego Spasa…
Слово Просвіти, №43 за 2011 рік
26 listopada 1844 roku Taras Szewczenko napisał w liście do Ja. H. Kuchareńki: „Byłem w zeszłym roku na Ukrainie — byłem w Mieżyhirskim Spasie. I na Chortycy, i wszędzie byłem i wciąż płakałem, sprofanowali naszą Ukrainę…” Później pojawił się zapis dzienniczkowy w „Dzienniku” z 18 czerwca 1857 r.: „Dzisiaj, jak i wczoraj, równie wcześnie przyszedłem do ogrodu, długo leżałem pod wierzbą, słuchałem wilgi i w końcu zasnąłem. Widziałem we śnie Mieżyhirskiego Spasa, Dzwonkową Krynicę, a potem Wydubiecki monastyr. A potem — Petersburg i moją drogą Akademię. Od niedawna zaczęły mi się śnić znajome, dawno niewidziane przedmioty. Czy wkrótce zobaczę to wszystko na jawie?” „Mieżyhirski Spas” — tak nazywał w swoich utworach, listach i „Dzienniku” Mieżyhirski Spaso-Preobrażeński monastyr. Dlaczego zatem tak głęboko zapadł on w duszę Szewczenki, że pojawiał się we śnie i zmuszał do płaczu na jawie?
Swietłana BOHDAN
Dziś z klasztoru nie pozostało praktycznie nic. Przekonaliśmy się o tym razem z pracownikami Muzeum Tarasa Szewczenki, którzy zorganizowali kolejną wędrówkę szewczenkowskimi miejscami, tym razem wybierając jako cel Mieżyhirję, okolicę przy wsi Nowe Pietrowce (obwód kijowski), 10 km na północ od miasta Wyszhorod. Na terenie tej świątyni od czasów sowieckich znajduje się rządowa rezydencja, otoczona wysokim płotem; obecnie mieszka tu Wiktor Janukowycz. Do oglądania dostępna jest jedynie Dzwinkowa (Dzwonkowa) studnia, starożytne źródło przy klasztorze. Według legendy nazwa pochodzi od kaplicy, którą wznieśli tu mnisi: zawiesili na niej dzwonki i kiedy woda uderzała strumieniem w nie, dzwoniły. O studni wspomina Taras Szewczenko nie tylko w przytoczonym wyżej fragmencie „Dziennika”, lecz także w poemacie „Mnich”:
Idzie mnich ku Dzwonkowej
Do jaru wodę pić
I wspomina, jak to ciężko
Było żyć na świecie…
Bez przeszkód, omijając płot i ochronę, zeszliśmy w jar do źródła, napiliśmy się z niego wody (bardzo smacznej), umyliśmy twarze, aby być pięknymi (tak nakazuje wierzenie). Odwiedziliśmy Kozacką polanę. Podziwialiśmy piękno lasu, wdychaliśmy jego powietrze. To właściwie wszystko, co w dzisiejszych czasach jest dostępne zwykłemu śmiertelnikowi w tym od wieków świętym miejscu. A kiedyś sprawy wyglądały zupełnie inaczej…
Według przekazu klasztor założyli około roku 988, w czasie chrztu Rusi, greccy mnisi, którzy przybyli z Bizancjum wraz ze świętym Michałem, pierwszym metropolitą kijowskim. Kroniki poświadczają istnienie na tym miejscu świątyni w XII w. W XVII w. klasztor stał się religijnym centrum kozactwa: po zniszczeniu w latach 60. XVII w. przez wojsko polskie klasztoru w Trachtemirowie to właśnie mieżyhirski otrzymał status „wojskowego” klasztoru Siczy i przekształcił się w szpital dla starych lub rannych zaporożców. Na ich utrzymanie Zaporoska Sicz przekazała klasztorowi na własność posiadłości ziemskie i wypłacała znaczne sumy. Z klasztoru mieżyhirskiego zapraszano kapłanów do siczowej cerkwi Pokrowa. W XVIII w. klasztor pod względem bogactwa był drugi po Ławrze Peczerskiej w Kijowie. O jego sławie przypomina też ulica Mieżyhirska na Podolu w Kijowie: dawniej znajdowało się tam przedstawicielstwo klasztoru w mieście. Najwyraźniej to właśnie tak znacząca rola klasztoru w czasach kozackich skłaniała Szewczenkę do wielokrotnego wspominania go w swoich utworach. Szczególnie fakt, że starzy kozacy dożywali tu swoich dni, przyjmując postrzyżyny i odpokutowując grzechy, został utrwalony w poemacie „Mnich”, gdzie w postaci mnicha przedstawiono pułkownika Semena Palija (choć, jak twierdzą badacze, Palij w rzeczywistości mnichem nie był, a zmarł w Fastowie i został pochowany w klasztorze mieżyhirskim. Notabene pochowano tu także pułkownika, a później hetmana Ostapa (Eustachego) Hohola, przodka Mikoły Gogola).
Szewczenko opisuje pożegnanie Palija z życiem jako mnicha z tańcami i winem:
Aż do Mieżyhorskiego Spasa
Tańczył siwy.
A za nim i towarzystwo,
I cały święty Kijów.
Dotańczył aż do bramy,
Krzyknął: „Pugu! pugu!
Witajcie, święci mnisi,
Towarzysza z Ługu!”
Święta brama otworzyła się,
Kozaka wpuszczono,
I znów brama zamknęła się,
Na wieki zamknęła się
Kozakowi.
Kto to siwy
Pożegnał się ze światem?
Semen Palij, zaporożec,
Nieubity przez nieszczęście.
Tę samą tradycję wspomniano w wierszu „Zasłoniła czarna chmura…”:
A ja, bracia, zaporożcy,
Wezmę sobie habit
I pójdę bić pokłony
W Mieżyhorze, do Spasa.
A dalej: „Idź, Piotrze, w Mieżyhoriję
Modlić się do boga…”
W noweli „Bliźnięta” również mowa o obrzędzie pożegnania: „…Pewnego razu sławni zaporożcy, przyjechawszy na swoje podwórze w Kijowie, by odprowadzić towarzysza swojego Jermołę Kiczkę do klasztoru mieżyhorskiego, urządzili bratu przyzwoite pożegnanie z życiem, to znaczy wykupili na Podolu gorzałkę, rozlali ją do wiader i z muzyką cechową uroczyście poszli do Mieżyhorja, częstując każdego napotkanego, czy to obcego, czy znajomego, bratnią gorzałką z mychajłyka, a żegnający się z życiem brat tymczasem tańczył przed muzykantami…”
O klasztorze wspomniano kilka razy także w poemacie „Ślepiec”: „W wielkim Kijowie / Wszystkich świętych błagała; / U Mieżyhorskiego Spasa / Trzykrotnie się spowiadała…”; „O Spasie nasz cudowny, / Mieżyhorski Spasie!” Tu poeta tworzy legendę, zgodnie z którą klasztor podpaliła cesarzowa Katarzyna II:
Jak carycа po Kijowie
Z Nieczosem chodziła
I Mieżyhorskiego Spasa
Nocą zapaliła.
I po Dnieprze w złotej
Galerze płynęła,
Na pożar ten spoglądała,
Po cichu uśmiechała się.
Jednocześnie dowodów na taką wersję wydarzeń brak. Fakty świadczą, że w 1786 roku, po zniszczeniu Siczy, władze rosyjskie zamknęły klasztor, a wiosną 1787 r. Katarzyna II podczas pobytu w Kijowie postanowiła go odwiedzić. Jednak z nieustalonych przyczyn tej samej nocy klasztor spłonął. Istnieje przypuszczenie, że pożar wywołali starzy zaporożcy, którzy dożywali tam swoich dni. W 1798 r. na terenie klasztoru założono Mieżyhirską fabrykę fajansu, słynącą z ogniotrwałej cegły. Działalność klasztoru wznowiono dopiero w 1886 roku, jednak z okresem, gdy nie działał, wiąże się jego przedstawienie przez Szewczenkę-artystę, a mianowicie rysunek „Kijowsko-Mieżyhirski klasztor”. Tradycyjnie uważa się, że rysunek wykonano w 1843 roku podczas pierwszej podróży poety na Ukrainę, gdyż wiadomo, że 13 czerwca 1843 roku Szewczenko wraz z P. Kuliszem i O. Senczyłem-Stefanowskim odwiedził Mieżyhirję, przypłynąwszy do niej tratwą Dnieprem. Jednak pracownik naukowy Muzeum Szewczenki Olena Słobodianiuk uważa tę datację za błędną: podczas pracy z oryginałem rysunku zauważyła na papierze znak wodny, wskazujący na producenta i rok wyprodukowania papieru: „J. Whatman // 1844”. Zatem, ponieważ papier został wyprodukowany dopiero w 1844 roku, sam rysunek nie może być datowany na wcześniejszy czas. Biorąc pod uwagę szereg okoliczności, badaczka dochodzi do wniosku, że najprawdopodobniejszą datą powstania „Kijowsko-Mieżyhirskiego klasztoru” jest kwiecień–wrzesień 1846 roku, kiedy Szewczenko mieszkał w Kijowie i miał możliwość wyjeżdżania na plener na przedmieścia miasta. Zabytek architektury, utrwalony ręką poety i artysty, do naszych czasów się nie zachował. Jeśli dziś staniemy w tym punkcie, z którego Szewczenko malował klasztor, zobaczymy jedynie zielony płot i wejście do strzeżonej prezydenckiej rezydencji: wspólny z przedstawieniem z XIX w. będzie tylko zarys góry po lewej stronie…
Zatem po odnowieniu pod koniec XIX w. klasztor istniał do lat 20. XX wieku, kiedy znów został zamknięty, tym razem przez bolszewików; w latach 1934–1935 jego budynki wysadzono w powietrze, a w ich miejscu zbudowano państwową daczę USRR. Od tego czasu terytorium jest zamknięte dla postronnego oka. Jak twierdzą naoczni świadkowie, wśród ruin klasztoru znaleziono starożytną bibliotekę z rękopiśmiennymi księgami, jednak z powodu pośpiechu budowniczych zakopano ją. Istnieje wersja, zgodnie z którą właśnie tam przechowywano legendarną bibliotekę Jarosława Mądrego. Niektórzy sceptycznie to lekceważą i nazywają „plotkami” — natomiast inni argumentująco dowodzą prawdziwości tego twierdzenia, powołując się m.in. na pisemne świadectwa uczestników tamtych wydarzeń.
Niezależnie od tego, czy przypuszczenie o bibliotece Jarosława jest prawdziwe, niewątpliwie archeologiczne wykopaliska na terenie Mieżyhirja mogłyby przynieść wiele interesujących wyników nie tylko dla archeologów i historyków, lecz także dla literaturoznawców. Ale o tym można jedynie pomarzyć.
Na koniec zacytuję Michaiła Maksymowicza, który w 1864 roku napisał takie oto wiersze do swojej notatki „Coś o Mieżyhorju”: „…Będąc przez krótki czas w Kijowie, słyszałem, że za kilka tygodni Mieżyhorje zostanie sprzedane na publicznej licytacji… Smutna myśl nie opuszcza mnie…: co, jeśli Mieżyhorje dostanie się w ręce jakiegoś przedsiębiorczego Żyda!… Obraźliwe byłoby dla nas jego posiadanie tego miejsca, drogiego dla tutejszego kraju, dokąd niegdyś przychodzili na modlitewne wyczyny i postrzyżyny tacy ludzie, jak patriarcha Joakim Sawełow, metropolita Tymoteusz Szczerbacki, biskup Joasaf Horlenko i wielu innych; tego umiłowanego miejsca, które w ciężkich czasach Rusi Kijowskiej odwiedził dla niej dobroczynny jerozolimski patriarcha Teofan i tutaj potwierdził stauropigię… Ale nie! Mieżyhorje nie powinno przejść nie tyle w żydowskie ręce, ile we własność prywatną jakiegokolwiek handlarza i przemysłowca; i wydaje mi się, że do tego nie dopuszczą ani Ławra Peczerska, ani inne kijowskie klasztory, ze swoim zwierzchnikiem; że one, wspólnymi siłami, przy wsparciu dobroczynnych świeckich, zdołałyby wykupić Mieżyhorje i otworzyć je jak dawniej dla wspólnego życia braci; że nowo zebrana tu bracia mogłaby z powodzeniem kontynuować także wytwarzanie fajansowej zastawy… Wtedy ożyłaby też w narodzie dawna miłość do Mieżyhorja i ono służyłoby mu jako dobroczynna, i można powiedzieć, konieczna w obecnych czasach szkoła pobożności i pracowitości”.
Na szczęście ponure przeczucia Maksymowicza się nie spełniły: Mieżyhirja nie trafiły ani w ręce „Żyda”, ani „handlarza i przemysłowca”: są pewnie strzeżone przez sługi narodu ukraińskiego za zielonym trzymetrowym płotem — więc możemy być spokojni.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
